بۇگىن «قازاق پوەزياسىنىڭ قۇلاگەرى» دەپ مويىندالعان، اقىن، تاماشا پروزيك، دراماتۋرگ، ساتيريك، قوعام قايراتكەرى ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ تۋعان كۇنى. قازاق ساكەن مەن ءىلياس، بەيىمبەت ۇشەۋىن «ءۇش بايتەرەك» دەپ بولە-جارماي، تۇتاس اتاعان، توبەسىنە كوتەرگەن. سولاي دەي تۇرعانمەن، الاش، اقتاڭداقتارىن ايقىن اشىپ، بىرىنەن ءبىرىن كەش قالدىرماي، بىرىنەن ءبىرىن ەرتە وزدىرماي، تارازى باسىن تەڭ ۇستاعاندا بۇل ۇشتىكتىڭ ءتورت تارابى تۇگەندەلەر مە ەدى!

وكىنىشتىسى سول، ساكەن تۋرالى ءسوز ايتۋ ارقىلى قىزعانىش تۋعىزبايمىز، الايدى شىندىققا تۋرا قاراساق، بەيىمبەت پەن ءىلياستى زەرتتەپ-زەردەلەۋ ىسىندە كەمشىندىك بارىن عالىمدار دا ايتىپ ءجۇر. ءتىپتى ءبارىن قويعاندا دا ءىلياستىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنىڭ سان-سالاسىن قامتىعان، بارلىق جاعىنان زەرتتەگەن مونوگرافيالىق ەڭبەك مىناۋ دەپ كورسەتە قوياتىنداي دۇنيە تاپشى، جوقتىڭ قاسى.

الايدا وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىندا كەيىنگى كەزدە عالىم، زەرتتەۋشى مۇراتبەك يمانعازينوۆ ءىلياستانۋ عىلىمىنا ۇلكەن ىزدەنىستەر جاساپ، ايتۋلى تۇلعا شىعارماشىلىعىنىڭ تۋعان ۇلتىمەن جاڭاشا تانىسۋىنا زور ەڭبەك ءسىڭىرىپ جۇرگەنىن مويىنداۋ كەرەك. ءبىزدىڭ ىلگەرىدەگى ويىمىز تۋرالى دا عالىم: «ءىلياس زامانداستارى ىشىندە «توننىڭ ىشكى باۋىنداي» بولىپ كەتكەن تاعدىرلاس ساكەن سەيفۋلليننىڭ ءومىرى جونىندە كىتاپ فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور ت. كاكىشەۆتىڭ اۆتورلىعىمەن «تاماشا ادامدار ءومىرى» سەرياسى بويىنشا ماسكەۋدەن 1984 جىلى كىتاپ بولىپ شىقتى، كەيىن قازاق تىلىندە جارىق كوردى. بەيىمبەت ءمايليننىڭ «تاماشا ادامدار ومىرىنەن» سەرياسى بويىنشا 90-جىلداردىڭ باسىندا ءوزىمىزدىڭ جەرلەسىمىز، فيلولوگيا عىلىمىنىڭ كانديداتى، ادەبيەتشى-عالىم توقتار بەيىسقۇلوۆتىڭ اۆتورلىعىمەن جارىق كوردى. ال، ءىلياستىڭ ومىرىنە قاتىستى بۇل سەريامەن كىتاپ شىقپاق تۇگىلى عۇمىرنامالىق (اۆتوبيوگرافيالىق) فاكتىلەرى ناقتى انىقتالىپ بولماعان. بۇل، ارينە، وكىنىشتى جايت»، – دەپ قىنجىلا باياندايدى.

دەي تۇرعانمەن، ءىلياستىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىق لابوروتورياسىنىڭ اۋقىمدىلىعى، كەڭدىگىنە بايلانىستى ءارى الداعى 31 مامىر ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىنە وراي تاعدىرلى تۇلعانىڭ ءومىرىنىڭ بىزگە ءمالىم دە بەيمالىم سوڭعى ساتتەرىنە كوز جۇگىرتسەك دەيمىز.

اقىننىڭ سوڭعى كەزدە قالاي جانە قايدە جەردە ۇستالعانىن، ونى ۇستاپ اكەتكەن ادامدار جايلى ونىڭ ۇلى سايات جانسۇگىروۆ «ازاتتىق» راديوسىنىڭ ءتىلشىسى، جاس جازۋشى ءومىرجان ابدىحالىقۇلىنا بەرگەن سۇحباتىندا بىلاي دەيدى: «اكەم ول ۋاقىتتا جازۋشىلار وداعىن (1937) باسقارعان. قازاقتىڭ سالتىمەن جاز شىعا تاۋدىڭ بوكتەرىندە كيىز ءۇي تىگىپ، سوندا دەم الادى ەكەن. سول جاقتان ۇستاپ اكەتكەن. قالاداعى ءۇيىن ءتىنتىپ، قۇجاتتارىن، شىعارمالارىن الىپ كەتكەن. كەيبىر شىعارمالارىنىڭ قايدا ەكەنى ءالى كۇنگە بەلگىسىز». بۇدان ارى، اقىن شىعارمالارىن ءتىنتىپ، جيناپ، ارباعا سالىپ اكەتىپ بارا جاتقانىندا ساپارعالي بەگاليننىڭ «قۇلاگەر» پوەماسىن الىپ قالعانىن، كەيىن ونى ف. عابيتوۆاعا تاپسىرعانىن ايتادى.

ءىلياستىڭ ومىرىنىڭ اقىرعىكەزىنە دالەل بولا الاتىن ەكى قۇجات بار: ولار – ءىلياستىڭ قايتىس بولعاندىعى مەن اتىلۋ مەرزىمى كورسەتىلگەن انىقتاما قاعاز. بۇل قۇجاتتار تالدىقورعانداعى، اقىناتىنداعى مۋزەي ەكسپوناتتارى قاتارىندا تۇر. رەسمي قۇجاتتاردىڭ بىرىنشىسى «1947 جىلى 19 كوكەكتە قايتىس بولعاندىعى»، ونى الماتى قالاسىنىڭ №2 بولىمشەسىنىڭ حالىق سوتى 29 مامىر 1957 جىلى بەرگەن. الايدا وسىنداي تاعىبىر انىقتاما قاعازدى 1961 جىلى 22 ناۋرىز كۇنى بەرگەن. ەكىنشىسى: 1957 جىلى 12 ساۋىردە سوۆەت وداعىنىڭ جوعارعى سوتى اسكەري كوللەگياسى انىقتاما بەرگەن قاعازىندا «ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ 1938 جىلى 26 اقپان كۇنى اتىلعاندىعىن» راستايدى.

مىنە، وسىنداي ەكى ءتۇرلى انىقتامادان كەيىن اقىننىڭ تۋىستارى، ۇرپاقتارى قايسىسىنا سەنەرىن بىلمەي، ارى-ءسارى كۇيگە تۇسكەن. اكەلەرىنىڭ قاي جەردە جەرلەنگەنىن بىلە الماي، دال بولعان بالالارى بۇل جايدى انىقتاۋ ۇشىن بىراق اۋرە-سارساڭعا تۇسۋگە تۋرا كەلەدى. بۇل جاعدايدى ۇرپاقتارىمەن سويلەسىپ، بارلىق جايعا قانىق عالىم م. يمانعازينوۆ: «سول تۇستا «ميرا-83» ۇيدە تۇراتىن ءىلياستىڭ وتباسىنا ءبىر بەلگىسىز ادام كەلىپ (قازان ايى 1955 جىل): «مەن قاماۋدان جۋىردا بوسادىم، سىبىردە اكەلەرىڭمەن بىرگە بولدىم. كوپ ۇزاماي امان-ەسەن بوساپ كەلەدى. مەنى سول كىسى جىبەرىپ ەدى»، – دەپ دۇرلىكتىردى. الگى ادامدى جاقسى قارسى الىپ، ءدامدى، جىلى-جۇمساق تاعامدى الدىنا توسادى. قاراجاتتىڭ جوعىنا قاراماستان، ول ادامعا كيىم-كەشەك اپەرەدى. ءسويتىپ، الگى ادامنىڭ استى-ۇستىنە ءتۇسىپ، بايەك بولىپ قالادى. ءبىر كۇنى حوپپيجامال (ف. عابيتوۆانىڭ شەشەسىنىڭ سىڭلىسى) توردە تۇرعان ءىلياس پەن ءبىلالدىڭ سۋرەتىن كورسەتىپ، «قايسىسىمەن قاماۋدا بولىپ ەدىڭ» دەگەندە، الگى بەيباق بىلالدىڭ سۋرەتىن كورسەتەدى. سودان ول ادامعا سەنىمسىزدىك تۋىپ، ونى فاتيماعا ايتقاندا، فاتيما حوپپيجامالعا ۇرىسادى. سول كۇننەن باستاپ بەلگىسىز ادام كورىنبەي كەتەدى. ەكى-ءۇش اي وتكەندە الگى ادامدى كوشەدە كورگەن فاتيما باس سالىپ ۇستاپ ۇستىندەگى بولاتتىڭ پالتوسىن شەشىپ الىپ قالادى»، – دەپ باياندايدى.

زەرتتەۋشى عالىم بۇدان كەيىنگى ىزدەنىستەردە، اقىن ۇرپاقتارى، زامانداستارى مەن ارحيۆ قۇجاتتارىنىڭ نەگىزىندەگى دەرەكتەردەگى الا-قۇلالىققا، سان تاراۋ جاۋاپتارعا كەزىگىپ، قايران قالعانىن جازادى. ءىلياستىڭ بەرتىنگە دەيىن ومىر ءسۇرىپ كەلگەنى تۋرالى شىندىققابەرگىسىز وقيعالار كىم-كىمدى-دە تەبىرەنتپەي قويماس ەدى. ايتالىق، ساكەن مەن ماعجاننىڭ اينالاسىنداعى اڭگىمەلەردە وسىنداي ءبىر حالىقتىڭ ساعىنىشىنان، اڭساۋىنان، عاجايىپ ۇلدارىنان كوز جازىپ قالماۋىن قاتتى تىلەيتىن تىلەۋدەن تۋعانىنداي. ساكەن مەن ماعجاندى، مىرجاقىپ پەن احمەتتى قالاي ىزدەسە، ءىلياستى دا سولاي ىزدەدى. ولىمىنە دە سەنبەدى. وسىلاي «ءىلياستى سوعىستان كەيىن كوردىك. ول كىسىمەن سىبىردە جولىققانىمىزدا كوزى سوقىر بولىپ قالىپتى، ءتىپتى اۋىلىنا كەلىپتى، سونى سەزگەن نكۆد قىزمەتكەرلەرى بايلاپ-ماتاپ قايتادان الىپ كەتىپتى» دەگەن قاۋەسەتتەر الى-دە ورتتەي لاۋلاپ، قۋ شوپتەي قاۋلاپ جۇرە بەرەر مە ەدى؟!

وسى كەزدە قازاقستان ۇكىمەتىن باسقارعان ل. ميرزوياننىڭ ستالينگە جولداعان قۇپيا حاتى جاريالانىپ، كوپشىلىكتىڭ تالقىسىنا ءتۇستى. 1937 جىلدىڭ 2 جەلتوقسانىندا «اسا قۇپيا» دەگەن تاڭبامەن جولدانعانحاتتا «قوعامعا جات ەلەمەنتتەردى تازالاۋ ۇشىن» 1600 ادامدى اتۋعا ليميت سۇراعانى – تاريحتىڭ بەتىنە جازىلعان، ماڭگىلىككە تاڭبالانعان قارا داق. قازاق حالقى مۇنى «مىرزاجان» دەر ەركەلەتىپ، توبەگە كوتەرىپ، ءبىر قالاسىنا ەسىمىنە بەرىپ، ۇلىق تۇتىپ جۇرسە، مۇنىڭ ىزدەگەنى، ىستەگەنى – ەشكىم ەشقاشان اقتاي المايتىن جاۋىزدىق، قانى سورعالاپ تۇرعان زۇلىمدىق. سول حاتتان كەيىن 1938 جىلدىڭ ىشىندە قازاق ينتەلليگەنتسيانىڭ ىرى قايماقتارى اتىلىپ، سوتتالعان. جۇسiپبەك ايماۋىتوۆ، احمەت بايتۇرسىنوۆ، مiرجاقىپ دۋلاتوۆ، ماعجان جۇماباەۆ، ساكەن سەيفۋللين، بەيiمبەت مايلين، تەمiربەك جۇرگەنوۆ، الiبەك قوڭىراتباەۆ، سماعۇل سادۋاقاسوۆ، احمەت بiرiمجانوۆ، نىعمەت نۇرماقوۆ، سۇلتانبەك قوجانوۆ، نازiر تورەقۇلوۆ، ىدىرىس مۇستامباەۆ، بiلال سۇلەەۆ، مىرزاعازى ەسبولوۆ، ابدوللا اسىلبەكوۆ، ابدiراحمان ايسارين، سەيiتقالي مەڭدەشەۆ، جالاۋ مىڭباەۆ، حالەل عابباسوۆ، ت.ب. بۇل توپتىڭ بەل ورتاسىندا ءىلياس جانسۇگىروۆ تە بار. ىلياس جانسۇگىروۆتىڭ 1938 جىلى اقپاننىڭ 26 كۇنى قازا بولعانى ناقتى دەرەك رەتىندە ەسكەرۋىمىز كەرەك. ەگەر دە اتىڭ وشكىر (راسىندا دا قازىرگى كەزدە بەرىلگەن كوشەلەر ميرزويان ەسىمى الىنۋ ۇردىسى ءجۇرىپ جاتىر) زىمياننىڭ حاتى بولماعاندا تاريح تارازى باسقاشا توڭكەرىلىپ، ۇلت زيالىلارىنىڭ جەر بەتىندە الشاڭداپ ءجۇرۋى ابدەن مۇمكىن ەدى. سوندىقتان جوعارىدا كەلتىرىلگەن ەكى قۇجاتتىڭ بىرىنە، ياعني «1957 جىلى 12 كوكەكتە سوۆەت وداعىنىڭ جوعارعى سوتى اسكەري كوللەگياسى بەرگەن انىقتاما قاعازى ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ 1938 جىلى 26 اقپان ايىندا قازا بولعاندىعىن» راستايتىن دەرەكتى ناقتى دەپ قابىلدايمىز دا، ەكىنشى انىقتاما قاعازىنىڭ كۇماندى بولۋىنا بايلانىستى عالىم م. يمانعازينوۆتىڭ زەرتتەۋلەرىنە دەن قويامىز.

1937 جىلى 5 تامىز كۇنى جىكشىلدەر مەن شاش الدەسە، باس الاتىن قانىپەزەرلەردىڭ كەسىرىنەن قاماۋعا الىنىپ، 1938 جىلى 26, اقپان كۇنى اتۋ جازاسىنا بۇيىرىلادى.

تەك 1957 جىلى 12 كوكەكتە جازىقسىز جازاعا ۇشىراپ، رەسپۋبليكادا وتىزىنشى جىلدارى ورىن العان زورلىق-زومبىلىقتىڭ، سوتسياليستىك زاڭدىلىقتى بۇزۋدىڭ قۇربانى بولعان اسا كورنەكتى قازاق اقىنى، جازۋشى، جۋرناليست ءىلياس جانسۇگىروۆ تولىقتاي، اقتالىپ، تۋعان حالقىمەن قاۋىشادى.

«ال جەرلەنگەن جەرى: الماتىنىڭ شىعىس جاعىندا ورنالاسقان تالعار اۋدانىنىڭ «جاڭالىق» اۋىلى. 2500 ادام جەرلەنگەن جەر ءبىرشاما ۇلكەن ەكەن. مىنە، كەش بولسا دا، اقىنسۇيەگىنىڭ قايدا جاتقاندىعى انىقتالدى»، – دەيدى ءىلياستانۋشى عالىم م. يمانعازينوۆ.

زاڭعار كارىمحان

e-history.kz