Bügin «qazaq poeziyasınıñ Qwlageri» dep moyındalğan, aqın, tamaşa prozik, dramaturg, satirik, qoğam qayratkeri İliyas Jansügirovtiñ tuğan küni. Qazaq Säken men İliyas, Beyimbet üşeuin «Üş bäyterek» dep böle-jarmay, twtas atağan, töbesine kötergen. Solay dey twrğanmen, Alaş, aqtañdaqtarın ayqın aşıp, birinen birin keş qaldırmay, birinen birin erte ozdırmay, tarazı basın teñ wstağanda bwl üştiktiñ tört tarabı tügendeler me edi!

Ökiniştisi sol, Säken turalı söz aytu arqılı qızğanış tuğızbaymız, alaydı şındıqqa tura qarasaq, Beyimbet pen İliyastı zerttep-zerdeleu isinde kemşindik barın ğalımdar da aytıp jür. Tipti bärin qoyğanda da İliyastıñ ömiri men şığarmaşılığınıñ san-salasın qamtığan, barlıq jağınan zerttegen monografiyalıq eñbek mınau dep körsete qoyatınday dünie tapşı, joqtıñ qası.

Alayda osı olqılıqtıñ ornın toltıru maqsatında keyingi kezde ğalım, zertteuşi Mwratbek Imanğazinov iliyastanu ğılımına ülken izdenister jasap, aytulı twlğa şığarmaşılığınıñ tuğan wltımen jañaşa tanısuına zor eñbek siñirip jürgenin moyındau kerek. Bizdiñ ilgeridegi oyımız turalı da ğalım: «İliyas zamandastarı işinde «tonnıñ işki bauınday» bolıp ketken tağdırlas Säken Seyfullinniñ ömiri jöninde kitap filologiya ğılımdarınıñ doktorı, professor T. Käkişevtiñ avtorlığımen «Tamaşa adamdar ömiri» seriyası boyınşa Mäskeuden 1984 jılı kitap bolıp şıqtı, Keyin qazaq tilinde jarıq kördi. Beyimbet Maylinniñ «Tamaşa adamdar ömirinen» seriyası boyınşa 90-jıldardıñ basında özimizdiñ jerlesimiz, filologiya ğılımınıñ kandidatı, ädebietşi-ğalım Toqtar Beyisqwlovtıñ avtorlığımen jarıq kördi. Al, İliyastıñ ömirine qatıstı bwl seriyamen kitap şıqpaq tügili ğwmırnamalıq (avtobiografiyalıq) faktileri naqtı anıqtalıp bolmağan. Bwl, ärine, ökinişti jayt», – dep qınjıla bayandaydı.

Dey twrğanmen, İliyastıñ ömiri men şığarmaşılıq laborotoriyasınıñ auqımdılığı, keñdigine baylanıstı äri aldağı 31 mamır sayasi quğın-sürgin qwrbandarın eske alu künine oray tağdırlı twlğanıñ ömiriniñ bizge mälim de beymälim soñğı sätterine köz jügirtsek deymiz.

Aqınnıñ soñğı kezde qalay jäne qayde jerde wstalğanın, onı wstap äketken adamdar jaylı onıñ wlı Sayat Jansügirov «Azattıq» radiosınıñ tilşisi, jas jazuşı Ömirjan Äbdihalıqwlına bergen swhbatında bılay deydi: «Äkem ol uaqıtta Jazuşılar odağın (1937) basqarğan. Qazaqtıñ saltımen jaz şığa taudıñ bökterinde kiiz üy tigip, sonda dem aladı eken. Sol jaqtan wstap äketken. Qaladağı üyin tintip, qwjattarın, şığarmaların alıp ketken. Keybir şığarmalarınıñ qayda ekeni äli künge belgisiz». Bwdan arı, aqın şığarmaların tintip, jinap, arbağa salıp äketip bara jatqanında Saparğali Begalinniñ «Qwlager» poemasın alıp qalğanın, keyin onı F. Ğabitovağa tapsırğanın aytadı.

İliyastıñ ömiriniñ aqırğıkezine dälel bola alatın eki qwjat bar: olar – İliyastıñ qaytıs bolğandığı men atılu merzimi körsetilgen anıqtama qağaz. Bwl qwjattar Taldıqorğandağı, aqınatındağı muzey eksponattarı qatarında twr. Resmi qwjattardıñ birinşisi «1947 jılı 19 kökekte qaytıs bolğandığı», onı Almatı qalasınıñ №2 bölimşesiniñ Halıq sotı 29 mamır 1957 jılı bergen. Alayda osınday tağıbir anıqtama qağazdı 1961 jılı 22 naurız küni bergen. Ekinşisi: 1957 jılı 12 säuirde Sovet Odağınıñ joğarğı sotı äskeri kollegiyası anıqtama bergen qağazında «İliyas Jansügirovtiñ 1938 jılı 26 aqpan küni atılğandığın» rastaydı.

Mine, osınday eki türli anıqtamadan keyin aqınnıñ tuıstarı, wrpaqtarı qaysısına senerin bilmey, äri-säri küyge tüsken. Äkeleriniñ qay jerde jerlengenin bile almay, dal bolğan balaları bwl jaydı anıqtau üşin biraq äure-sarsañğa tüsuge tura keledi. Bwl jağdaydı wrpaqtarımen söylesip, barlıq jayğa qanıq ğalım M. Imanğazinov: «Sol twsta «Mira-83» üyde twratın İliyastıñ otbasına bir belgisiz adam kelip (qazan ayı 1955 jıl): «Men qamaudan juırda bosadım, Sibirde äkeleriñmen birge boldım. Köp wzamay aman-esen bosap keledi. Meni sol kisi jiberip edi», – dep dürliktirdi. Älgi adamdı jaqsı qarsı alıp, dämdi, jılı-jwmsaq tağamdı aldına tosadı. Qarajattıñ joğına qaramastan, ol adamğa kiim-keşek äperedi. Söytip, älgi adamnıñ astı-üstine tüsip, bäyek bolıp qaladı. Bir küni Hoppijamal (F. Ğabitovanıñ şeşesiniñ siñlisi) törde twrğan İliyas pen Biläldiñ suretin körsetip, «qaysısımen qamauda bolıp ediñ» degende, älgi beybaq Biläldiñ suretin körsetedi. Sodan ol adamğa senimsizdik tuıp, onı Fatimağa aytqanda, Fatima Hoppijamalğa wrısadı. Sol künnen bastap belgisiz adam körinbey ketedi. Eki-üş ay ötkende älgi adamdı köşede körgen Fatima bas salıp wstap üstindegi Bolattıñ pal'tosın şeşip alıp qaladı», – dep bayandaydı.

Zertteuşi ğalım bwdan keyingi izdenisterde, aqın wrpaqtarı, zamandastarı men arhiv qwjattarınıñ negizindegi derekterdegi ala-qwlalıqqa, san tarau jauaptarğa kezigip, qayran qalğanın jazadı. İliyastıñ bertinge deyin ömir sürip kelgeni turalı şındıqqabergisiz oqiğalar kim-kimdi-de tebirentpey qoymas edi. Aytalıq, Säken men Mağjannıñ aynalasındağı äñgimelerde osınday bir halıqtıñ sağınışınan, añsauınan, ğajayıp wldarınan köz jazıp qalmauın qattı tileytin tileuden tuğanınday. Säken men Mağjandı, Mirjaqıp pen Ahmetti qalay izdese, İliyastı da solay izdedi. Ölimine de senbedi. Osılay «İliyastı soğıstan keyin kördik. Ol kisimen Sibirde jolıqqanımızda közi soqır bolıp qalıptı, tipti auılına kelipti, sonı sezgen NKVD qızmetkerleri baylap-matap qaytadan alıp ketipti» degen qauesetter äli-de örttey laulap, qu şöptey qaulap jüre berer me edi?!

Osı kezde Qazaqstan ükimetin basqarğan L. Mirzoyannıñ Stalinge joldağan qwpiya hatı jariyalanıp, köpşiliktiñ talqısına tüsti. 1937 jıldıñ 2 jeltoqsanında «asa qwpiya» degen tañbamen joldanğanhatta «qoğamğa jat elementterdi tazalau üşin» 1600 adamdı atuğa limit swrağanı – tarihtıñ betine jazılğan, mäñgilikke tañbalanğan qara daq. Qazaq halqı mwnı «Mırzajan» der erkeletip, töbege köterip, bir qalasına esimine berip, wlıq twtıp jürse, mwnıñ izdegeni, istegeni – eşkim eşqaşan aqtay almaytın jauızdıq, qanı sorğalap twrğan zwlımdıq. Sol hattan keyin 1938 jıldıñ işinde qazaq intelligenciyanıñ iri qaymaqtarı atılıp, sottalğan. Jüsipbek Aymauıtov, Ahmet Baytwrsınov, Mirjaqıp Dulatov, Mağjan Jwmabaev, Säken Seyfullin, Beyimbet Maylin, Temirbek Jürgenov, Älibek Qoñıratbaev, Smağwl Saduaqasov, Ahmet Birimjanov, Nığmet Nwrmaqov, Swltanbek Qojanov, Näzir Töreqwlov, Idırıs Mwstambaev, Biläl Süleev, Mırzağazı Esbolov, Abdolla Asılbekov, Äbdirahman Aysarin, Seyitqali Meñdeşev, Jalau Mıñbaev, Halel Ğabbasov, t.b. Bwl toptıñ bel ortasında İliyas Jansügirov te bar. İliyas Jansügirovtiñ 1938 jılı aqpannıñ 26 küni qaza bolğanı naqtı derek retinde eskeruimiz kerek. Eger de atıñ öşkir (rasında da qazirgi kezde berilgen köşeler Mirzoyan esimi alınu ürdisi jürip jatır) zımiyannıñ hatı bolmağanda tarih tarazı basqaşa töñkerilip, wlt ziyalılarınıñ jer betinde alşañdap jürui äbden mümkin edi. Sondıqtan joğarıda keltirilgen eki qwjattıñ birine, yağni «1957 jılı 12 kökekte Sovet Odağınıñ Joğarğı Sotı äskeri kollegiyası bergen anıqtama qağazı İliyas Jansügirovtiñ 1938 jılı 26 aqpan ayında qaza bolğandığın» rastaytın derekti naqtı dep qabıldaymız da, ekinşi anıqtama qağazınıñ kümändi boluına baylanıstı ğalım M. Imanğazinovtıñ zertteulerine den qoyamız.

1937 jılı 5 tamız küni jikşilder men şaş aldese, bas alatın qanıpezerlerdiñ kesirinen qamauğa alınıp, 1938 jılı 26, aqpan küni atu jazasına bwyırıladı.

Tek 1957 jılı 12 kökekte jazıqsız jazağa wşırap, respublikada otızınşı jıldarı orın alğan zorlıq-zombılıqtıñ, socialistik zañdılıqtı bwzudıñ qwrbanı bolğan asa körnekti qazaq aqını, jazuşı, jurnalist İliyas Jansügirov tolıqtay, aqtalıp, tuğan halqımen qauışadı.

«Al jerlengen jeri: Almatınıñ şığıs jağında ornalasqan Talğar audanınıñ «Jañalıq» auılı. 2500 adam jerlengen jer birşama ülken eken. Mine, keş bolsa da, aqınsüyeginiñ qayda jatqandığı anıqtaldı», – deydi iliyastanuşı ğalım M. Imanğazinov.

Zañğar KÄRİMHAN

e-history.kz