كۋرچاتوۆ قالاسىنا ءاليحان بوكەيحاننوۆتىڭ اتىن بەرۋ كەرەك. كەلەسى جىلى ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ تۋعانىنا 150 جىل، 2017 جىلى الاش وردا ۇكىمەتىنىڭ قۇرىلعانىنا 100 جىل  تولادى.

ءبىز ءالى كۇنگە دەيىن پەتروپاۆل مەن پاۆلودار قالالارىنىڭ اتىن وزگەرتە الماي جالتاقتاپ ءجۇرمىز. وسى قالالاردىڭ تاريحي اتىن بەرۋ جونىندە ناقتى ءبىر شەشىم جوق. ال كەزىندە اسكەري سىناق الاڭىنداعى جابىق تا، جاسىرىن قالا بولعان كۋرچاتوۆتىڭ العاشقى اتاۋى «موسكۆا – 400»، «جاعالاۋ» «سەمەي – 21»-  دەپ تە اتالدى. وتكەن عاسىردىڭ 60-شى جىلدارى  قالاعا كسسرو-نى يادرولىق قارۋعا يە قىلعان، ەلىمىزدە ەڭ العاش اتوم بومباسى مەن سۋتەگى اتوم بومباسىن سىناعان عالىم ي.ۆ. كۋرچاتوۆتىڭ اتىن بەردى.

كۋرچاتوۆ قالاسى شىعىس قازاقستان وبلىسىنا قاراستى قالا.سەمەيدىڭ سولتۇستىك-باتىسىندا، 130 كم قاشىقتىقتا ورنالاسقان. ول جەر بۇرىن كارتادا «كونەچنايا» ستانتسياسى نەمەسە «مولدارى» سەلوسى دەپ كورسەتىلگەن. يادرولىق زەرتتەۋ پوليگونىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ جانە كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ ۇيعارىمى بويىنشا، 1947 جىلى 21 تامىزدا قابىلداندى. پوليگون سىناقتارىنا دايىندىق جۇمىستارى 1949 جىلعى شىلدە ايىندا اياقتالدى. قالانىڭ ىرگەتاسى وسى كەزدە قالاندى. سول جىلدىڭ 29 تامىز ايىندا كسرو-دا العاش يادرولىق قۇرىلعىنىڭ سىناعى وتكىزىلدى. سىناققا تىكەلەي عىلىمي جەتەكشىلىكتى ي.ۆ. كۋرچاتوۆ اتقاردى. 1953 جىلعى 12 تامىزدا پوليگوندا العاش تەرمويادرولىق قۇرىلعى، 1955 جىلى 22 قاراشادا – سۋتەگى بومباسى سىنالدى.

قازىردە قازاقستاننىڭ ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعى ورنالاسقان قالادا جاڭا تەحنولوگيالار پاركى اشىلعان. كۋرچاتوۆ قالاسىنىڭ قۇرامىنا كۋرچاتوۆ قالاسىنىڭ ءوزى، دەگەلەڭ بەكەتى  جانە مولدارى اۋىلى  كىرەدى. قازىرگى تاڭدا قالانىڭ نەگىزگى جۇيە قۇراۋشى كاسىپورىنى قر ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعى. قالاداعى عىلىمي-تەحنيكالىق پوتەنتسيالدى ساقتاپ، جاڭا تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ ماقساتىندا قر-اقش بىرىككەن «سەمتەح» كاسىپورىنى قۇرىلدى. «كك ينتەركوننەكت» اتتى  ەلەكتروندى قۇرىلعىلار مەن پەچاتتى پلاتالاردى ءوندىرۋ  كاسىپورنى جۇمىس جاسايدى. گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىمەن قازاقستان-امەريكاندىق «فمل كازاحستان» كاسىپورنى اينالىسادى.  بۇرىنعى سىناق اۋماعىندا بولاشاعى زور قازبا بايلىقتارىنىڭ مول قورى بار. التىن مەن مىس، سونىمەن قاتار رۋدا ەمەس شيكىزاتتارىنا دا باي. «گاببرو» تابيعي تاسىن قازۋ جانە وڭدەۋ جۇمىستارىمەن «دەگەلەڭ» كاسىپورنى اينالىسىپ كەلەدى.

شقو-نىڭ بۇرىنعى اكىمى ب.ساپارباەۆتىڭ كەزىندە كۋرچاتوۆ قالاسىنىڭ اۋماعىندا ابىرالى اۋدانىن قۇرۋ تۋرالى باستاما كوتەرىلگەن بولاتىن.ۇكىمەتكە وسىنداي ۇسىنىستارمەن شىققان سول كەزدەگى وبلىس باسشىسى كۋرچاتوۆتاعى ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتىڭ نەگىزىندە عالىمدار قالاشىعىنىڭ بوي كوتەرەتىندىگىن، قالانىڭ وسى پوتەنتسيالىن پايدالانىپ اۋدان قۇرۋدىڭ تيىمدىلىگىن دالەلدەپ باقتى. بۇرىنعى ابىرالى اۋدانىنىڭ ەلدى مەكەندەرىنىڭ مالدان باسقا تابىس كوزى جوق. قالادان ارنايى ەكونوميكالىق ايماق قۇرىپ، كاسىپورىندار اشىلاتىن بولسا، اۋدان ورتالىعى بولاتىن قالادا ەلگە جۇمىس تابىلار ەدى. كۋرچاتوۆ قالاسىنىڭ قازىرگى ءال-اۋقاتى جامان ەمەس. قالانىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن تولىق ىسكە اسىرىپ، جەر استى قازبا بايلىقتارىن دۇرىس پايدالانا بىلسە، بۇل ولكە ءالى-اق گۇلدەنىپ كەتەتىن بولادى.

سەمەي يادرولىق پوليگون تەرريتورياسىنىڭ 95 پايىزىن اۋىل شارۋاشىلىعىنا پايدالانۋعا بەرۋگە بولاتىنىن ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق ماماندارى كوپتەگەن جىلدار بويعى زەرتتەۋ ناتيجەلەرىنە وراي كوز جەتكىزدى. ال قالعان 5 پايىز جەر ول تىكەلەي يادرولىق سىناق جاسالعان جەرلەر. ونداي  اۋماقتاردى پايدالانۋعا مۇلدە بولمايدى دەپ سانالادى. قازىرگى ۋاقىتتا بۇرىنعى سىناق الاڭىندا بولعان جەرلەردىڭ زەرتتەلىپ، تەكسەرۋدەن وتكەن بولىكتەرى حالىقتىڭ ءوتىنىشى بويىنشا اۋىل شارۋاشىلىعى ءۇشىن پايدالانۋعا  بەرىلىپ جاتىر. نەگىزىنەن مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن قوجالىقتار –  شىعىس قازاقستان وبلىسى اباي اۋدانى مەن سەمەي قالاسىنىڭ  جانە پاۆلودار وبلىسى ماي اۋدانىنىڭ شارۋا قوجالىقتارى .

سونىمەن قوسا بولاشاقتا اەس قۇرىلىسى بويىنشا قالا تۇرعىندارىنىڭ ازاماتتىق ماسەلەسى دە ويلاندىرادى.  مىسالى، بايقوڭىردا ورىن العان جاعدايلاردان بارشامىز حاباردارمىز. عارىش ايلاعىنداعى تۇرعىنداردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىعى قانشاما رەت بۇزىلدى. رەسەي بايقوڭىر عارىش ايلاعىن جالعا الدى.  كۋرچاتوۆتا ستراتەگيالىق نىسان سالىپ، ونى بىرلەسىپ يگەرەتىن بولسا، بايقوڭىردىڭ كەبىن كيۋىمىز ابدەن مۇمكىن ەكەنىن دە جوققا شىعارۋعا بولمايدى.

باسقا-باسقا ادامزات بالاسىنا وراسان زور قاۋىپ توندىرگەن، قازاقتىڭ جەرى مەن ەلىنە ولشەۋسىز قاسىرەت اكەلگەن عالىمنىڭ اتىن العان قالانىڭ اتاۋىن وزگەرتەۋدى كەشىكتىرمەۋ كەرەك. ارينە ول كەڭەستەر وداعى كەزىندە عىلىمعا ولشەۋسىز ۇلەس قوستى دەپ ەسەپتەلدى. بىراق ول اشقان جاڭالىق ادامزاتتى قىرىپ-جويۋعا ارنالعان ەدى. سول ءۇشىن بارلىق مەملەكەتتىك سيلىقتار مەن اتاقتاردى الىپ، بارلىق جاعدايى جاسالدى. كەڭەس وداعىنىڭ ساياسي باسشىلارى ەلدى وركەندەتۋدىڭ ورنىنا جاپپاي قىرىپ جوياتىن قارۋدى يەلەنۋدىڭ جولىندا بارىن سالدى. وسى جولدا حالىقتىڭ بايلىعى مەن ءومىرىن دە اياعان جوق. اقىرى وزدەرىنىڭ تۇبىنە جەتىپ تىندى.

سەمەي پوليگونى ارقىلى قازاق حالقىن سىناقتىڭ نىسانىنا اينالدىردى. 40 جىل بويعى سىناقتار كەزىندە جۇزدەگەن مىڭ ادام رادياتسيا سالدارىنان اۋرۋعا ۇشىراپ، كوز جۇمدى. جاس سابيلەر ءومىر ەسىگىن اشا سالىپ شەتىنەپ كەتتى. ءوز-وزىنە قول جۇمساپ جاتقاندار وسى كۇنگە دەيىن تيىلار ەمەس. ەكولوگياعا كەلگەن زياندا ولشەۋ جوق. ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ كىندىگى ورنالاسقان دەگەلەڭ سىندى سارىارقانىڭ  شوقتىقتى دا قاستەرلى ءبىر تاۋىن كۇلگە اينالدىردى.

بۇگىنگى ەگەمەن ەل رەتىندە قازاققا ولشەۋسىز قاسىرەت اكەلگەن زالىم عالىمنىڭ اتىن جەرىمىزدەن، حالىقتىڭ ساناسىنان مۇلدە ءوشىرۋ كەرەك. ول ءتىپتى ا.ساحاروۆ سىندى وسى سىناقتارى ءۇشىن حالىقتان كەشىرىم سۇراپ، وپىنىپ وكىنگەن دە جوق. ال، ءبىز بولساق، كۋرچاتوۆ سىندى ادامنىڭ اتىن العان قالا اتاۋىن وزگەرتكىمىز كەلمەيدى. ونى پەتروپاۆل مەن پاۆلودار سىندى ماسەلە قىلىپ كوتەرگەن دە ەمەسپىز. تەك وسى سىناق ولكەسىنىڭ تۋماسى، وسى ولكەنىڭ بىلگىرى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ب.ناسەنوۆ اعامىز عانا قالانىڭ اتىنا قازاقتىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى تاتتىمبەت قازانقاپۇلىنىڭ اتىن بەرۋ تۋرالى ۇسىنىس جاساعان بولاتىن. بىراق ول كەزىندە قولداۋ تاپپادى. بولاتبەك اعا قازىرگى كۋرچاتوۆ قالاسىنىڭ ماڭىندا تاتتىمبەتتىڭ قىستاۋى بولعانىن دالەلدەپ، وسىعان سۇيەنگەن ەدى. جانە دە ناقتى تاريحي دەرەكتەردى كەلتىرەدى.

جاڭا اۋداننىڭ قۇرىلۋىنا  نەگىز بولاتىن دەرەكتەردە ولكە تاريحىنا قارار بولساق،  قارقارالى ۋەزىنە قاراستى شانىشار-ايبيكە بولىسىن 1878 جىلى  «ارقالىق»، «ەدىرەي» اتتى ەكى بولىسقا ءبولدى. ءسويتىپ،  شانىشار-نۇربيكە بولىسىن «اقبوتا» بولىسى دەپ وزگەرتتى. 1928 جىلى وسى اتالعان بولىستار ابىرالى اۋدانى قۇرىلعان كەزدە جەر مەن حالىقتىڭ ورنالاسۋ جاعدايىنا وراي وسى اۋدانعا بەرىلدى. 1930 جىلى قۋ دەگەن اۋدان قۇرىلىپ، «اقبوتا» بولىسى «قىزىل-تاڭ» دەگەن اتپەن اۋدان ورتالىعىنا اينالعان. 1932 جىلى قايتا ابىرالى اۋدانىنا قوسقان. 1954 جىلى اتوم سىناعىنا بايلانىستى ابىرالى اۋدانى تاراتىلدى. «اقبوتا» بولىسىنىڭ جەرى كەلەشەك كۋرچاتوۆ قالاسىنىڭ، اتوم سىناعىنىڭ ورتالىعىنا اينالدى.

قاۋىپتىڭ قاي جاعىمىزدان كەلەرى بەلگىسىز الماعايىپ زاماندا ىرگەمىزدى بەكەمدەي ءتۇسۋىمىز كەرەك. كۋرچاتوۆ قالاسى تۋرالى «رەسەيدىڭ كوزدەگەنى نە؟» اتتى ماقالادا پىكىرىمىزدى بىلدىرگەن بولاتىنبىز. http://abai.kz/post/view?id=3387

ەندى  «عىلىم قالاسى» مارتەبەسى بار وسى قالاعا ءاليحان بوكەيحان ەسىمى ابدەن لايىقتى دەپ ويلايمىز. بۇل قالادان ءوزىنىڭ تۋعان جەرى اقتوعاي دا الىس ەمەس.  قالانىڭ ءبىر اۋدانىن سىناق الاڭىنىڭ ەپيتسەنترى بولىپ، كۇلگە اينالعان دەگەلەڭ تاۋىنىڭ قۇرمەتىنە «دەگەلەڭ» دەپ اتاسا دۇرىس بولار ەدى.

ايتقانداي  تاريحشى-عالىمدار قوزعاپ جۇرگەن ءبىر ماسەلە، 2017 جىلى الاش وردا ۇكىمەتىنىڭ قۇرىلعانىنا 100 جىل تولۋ قۇرمەتىنە وراي وسى ۇكىمەتتىڭ 1917 جىلدان 1920 جىلعا دەيىن رەسمي استاناسى بولعان سەمەي قالاسىنىڭ جاڭا سەمەي بولىگىن «الاش» قالاسى دەپ  اتاۋدى دا ۇمىتپاي زاڭداستىرعان ءجون. ءاليحان مەن الاش ەسىمىن ءبىر-بىرىنەن ءبولىپ قاراي المايمىز. وسى ءىستىڭ شەشىمى ءوزىمىزدىڭ ەرىك جىگەرىمىزگە بايلانىستى بولماق.

 ارداق بەركىمباي

Abai.kz