Kurçatov qalasına Älihan Bökeyhannovtıñ atın beru kerek. Kelesi jılı Älihan Bökeyhanovtıñ tuğanına 150 jıl, 2017 jılı Alaş Orda ükimetiniñ qwrılğanına 100 jıl  toladı.

Biz äli künge deyin Petropavl men Pavlodar qalalarınıñ atın özgerte almay jaltaqtap jürmiz. Osı qalalardıñ tarihi atın beru jöninde naqtı bir şeşim joq. Al kezinde äskeri sınaq alañındağı jabıq ta, jasırın qala bolğan Kurçatovtıñ alğaşqı atauı «Moskva – 400», «Jağalau» «Semey – 21»-  dep te ataldı. Ötken ğasırdıñ 60-şı jıldarı  qalağa KSSRO-nı yadrolıq qaruğa ie qılğan, elimizde eñ alğaş atom bombası men sutegi atom bombasın sınağan ğalım I.V. Kurçatovtıñ atın berdi.

Kurçatov qalası Şığıs Qazaqstan oblısına qarastı qala.Semeydiñ soltüstik-batısında, 130 km qaşıqtıqta ornalasqan. Ol jer bwrın kartada «Koneçnaya» stanciyası nemese «Moldarı» selosı dep körsetilgen. YAdrolıq zertteu poligonın qwru turalı şeşim KSRO Ministrler Keñesiniñ jäne KOKP Ortalıq Komitetiniñ wyğarımı boyınşa, 1947 jılı 21 tamızda qabıldandı. Poligon sınaqtarına dayındıq jwmıstarı 1949 jılğı şilde ayında ayaqtaldı. Qalanıñ irgetası osı kezde qalandı. Sol jıldıñ 29 tamız ayında KSRO-da alğaş yadrolıq qwrılğınıñ sınağı ötkizildi. Sınaqqa tikeley ğılımi jetekşilikti I.V. Kurçatov atqardı. 1953 jılğı 12 tamızda poligonda alğaş termoyadrolıq qwrılğı, 1955 jılı 22 qaraşada – sutegi bombası sınaldı.

Qazirde Qazaqstannıñ Wlttıq yadrolıq ortalığı ornalasqan qalada jaña tehnologiyalar parki aşılğan. Kurçatov qalasınıñ qwramına Kurçatov qalasınıñ özi, Degeleñ beketi  jäne Moldarı auılı  kiredi. Qazirgi tañda qalanıñ negizgi jüye qwrauşı käsiporını QR Wlttıq yadrolıq ortalığı. Qaladağı ğılımi-tehnikalıq potenciyaldı saqtap, jaña tehnologiyalardı paydalanu maqsatında QR-AQŞ birikken «SEMTEH» käsiporını qwrıldı. «KK Interkonnekt» attı  elektrondı qwrılğılar men peçatti platalardı öndiru  käsipornı jwmıs jasaydı. Geologiyalıq barlau jwmıstarımen qazaqstan-amerikandıq «FML Kazahstan» käsipornı aynalısadı.  Bwrınğı sınaq aumağında bolaşağı zor qazba baylıqtarınıñ mol qorı bar. Altın men mıs, sonımen qatar ruda emes şikizattarına da bay. «Gabbro» tabiği tasın qazu jäne öñdeu jwmıstarımen «Degeleñ» käsipornı aynalısıp keledi.

ŞQO-nıñ bwrınğı äkimi B.Saparbaevtıñ kezinde Kurçatov qalasınıñ aumağında Abıralı audanın qwru turalı bastama köterilgen bolatın.Ükimetke osınday wsınıstarmen şıqqan sol kezdegi oblıs basşısı Kurçatovtağı Wlttıq yadrolıq ortalıqtıñ negizinde ğalımdar qalaşığınıñ boy köteretindigin, qalanıñ osı potenciyalın paydalanıp audan qwrudıñ tiimdiligin däleldep baqtı. Bwrınğı Abıralı audanınıñ eldi mekenderiniñ maldan basqa tabıs közi joq. Qaladan arnayı ekonomikalıq aymaq qwrıp, käsiporındar aşılatın bolsa, audan ortalığı bolatın qalada elge jwmıs tabılar edi. Kurçatov qalasınıñ qazirgi äl-auqatı jaman emes. Qalanıñ ekonomikalıq äleuetin tolıq iske asırıp, jer astı qazba baylıqtarın dwrıs paydalana bilse, bwl ölke äli-aq güldenip ketetin boladı.

Semey yadrolıq poligon territoriyasınıñ 95 payızın auıl şaruaşılığına paydalanuğa beruge bolatının Wlttıq yadrolıq ortalıq mamandarı köptegen jıldar boyğı zertteu nätijelerine oray köz jetkizdi. Al qalğan 5 payız jer ol tikeley yadrolıq sınaq jasalğan jerler. Onday  aumaqtardı paydalanuğa mülde bolmaydı dep sanaladı. Qazirgi uaqıtta bwrınğı sınaq alañında bolğan jerlerdiñ zerttelip, tekseruden ötken bölikteri halıqtıñ ötinişi boyınşa auıl şaruaşılığı üşin paydalanuğa  berilip jatır. Negizinen mal şaruaşılığımen aynalısatın qojalıqtar –  Şığıs Qazaqstan oblısı Abay audanı men Semey qalasınıñ  jäne Pavlodar oblısı May audanınıñ şarua qojalıqtarı .

Sonımen qosa bolaşaqta AES qwrılısı boyınşa qala twrğındarınıñ azamattıq mäselesi de oylandıradı.  Mısalı, Bayqoñırda orın alğan jağdaylardan barşamız habardarmız. Ğarış aylağındağı twrğındardıñ konstituciyalıq qwqığı qanşama ret bwzıldı. Resey Bayqoñır ğarış aylağın jalğa aldı.  Kurçatovta strategiyalıq nısan salıp, onı birlesip igeretin bolsa, Bayqoñırdıñ kebin kiuimiz äbden mümkin ekenin de joqqa şığaruğa bolmaydı.

Basqa-basqa adamzat balasına orasan zor qauip töndirgen, qazaqtıñ jeri men eline ölşeusiz qasiret äkelgen ğalımnıñ atın alğan qalanıñ atauın özgerteudi keşiktirmeu kerek. Ärine ol Keñester Odağı kezinde ğılımğa ölşeusiz üles qostı dep esepteldi. Biraq ol aşqan jañalıq adamzattı qırıp-joyuğa arnalğan edi. Sol üşin barlıq memlekettik silıqtar men ataqtardı alıp, barlıq jağdayı jasaldı. Keñes Odağınıñ sayasi basşıları eldi örkendetudiñ ornına jappay qırıp joyatın qarudı ielenudiñ jolında barın saldı. Osı jolda halıqtıñ baylığı men ömirin de ayağan joq. Aqırı özderiniñ tübine jetip tındı.

Semey poligonı arqılı qazaq halqın sınaqtıñ nısanına aynaldırdı. 40 jıl boyğı sınaqtar kezinde jüzdegen mıñ adam radiyaciya saldarınan auruğa wşırap, köz jwmdı. Jas säbiler ömir esigin aşa salıp şetinep ketti. Öz-özine qol jwmsap jatqandar osı künge deyin tiılar emes. Ekologiyağa kelgen ziyanda ölşeu joq. Euraziya qwrlığınıñ kindigi ornalasqan Degeleñ sındı Sarıarqanıñ  şoqtıqtı da qasterli bir tauın külge aynaldırdı.

Bügingi egemen el retinde qazaqqa ölşeusiz qasiret äkelgen zalım ğalımnıñ atın jerimizden, halıqtıñ sanasınan mülde öşiru kerek. Ol tipti A.Saharov sındı osı sınaqtarı üşin halıqtan keşirim swrap, opınıp ökingen de joq. Al, biz bolsaq, Kurçatov sındı adamnıñ atın alğan qala atauın özgertkimiz kelmeydi. Onı Petropavl men Pavlodar sındı mäsele qılıp kötergen de emespiz. Tek osı sınaq ölkesiniñ tuması, osı ölkeniñ bilgiri, tarih ğılımdarınıñ doktorı B.Näsenov ağamız ğana qalanıñ atına qazaqtıñ birtuar perzenti Tättimbet Qazanqapwlınıñ atın beru turalı wsınıs jasağan bolatın. Biraq ol kezinde qoldau tappadı. Bolatbek ağa qazirgi Kurçatov qalasınıñ mañında Tättimbettiñ qıstauı bolğanın däleldep, osığan süyengen edi. Jäne de naqtı tarihi derekterdi keltiredi.

Jaña audannıñ qwrıluına  negiz bolatın derekterde ölke tarihına qarar bolsaq,  Qarqaralı uezine qarastı Şanışar-Aybike bolısın 1878 jılı  «Arqalıq», «Edirey» attı eki bolısqa böldi. Söytip,  Şanışar-Nwrbike bolısın «Aqbota» bolısı dep özgertti. 1928 jılı osı atalğan bolıstar Abıralı audanı qwrılğan kezde jer men halıqtıñ ornalasu jağdayına oray osı audanğa berildi. 1930 jılı Qu degen audan qwrılıp, «Aqbota» bolısı «Qızıl-Tañ» degen atpen audan ortalığına aynalğan. 1932 jılı qayta Abıralı audanına qosqan. 1954 jılı atom sınağına baylanıstı Abıralı audanı taratıldı. «Aqbota» bolısınıñ jeri keleşek Kurçatov qalasınıñ, atom sınağınıñ ortalığına aynaldı.

Qauiptiñ qay jağımızdan keleri belgisiz almağayıp zamanda irgemizdi bekemdey tüsuimiz kerek. Kurçatov qalası turalı «Reseydiñ közdegeni ne?» attı maqalada pikirimizdi bildirgen bolatınbız. http://abai.kz/post/view?id=3387

Endi  «Ğılım qalası» märtebesi bar osı qalağa Älihan Bökeyhan esimi äbden layıqtı dep oylaymız. Bwl qaladan öziniñ tuğan jeri Aqtoğay da alıs emes.  Qalanıñ bir audanın sınaq alañınıñ epicentri bolıp, külge aynalğan Degeleñ tauınıñ qwrmetine «Degeleñ» dep atasa dwrıs bolar edi.

Aytqanday  tarihşı-ğalımdar qozğap jürgen bir mäsele, 2017 jılı Alaş Orda ükimetiniñ qwrılğanına 100 jıl tolu qwrmetine oray osı ükimettiñ 1917 jıldan 1920 jılğa deyin resmi astanası bolğan Semey qalasınıñ Jaña Semey böligin «Alaş» qalası dep  ataudı da wmıtpay zañdastırğan jön. Älihan men Alaş esimin bir-birinen bölip qaray almaymız. Osı istiñ şeşimi özimizdiñ erik jigerimizge baylanıstı bolmaq.

 Ardaq Berkimbay

Abai.kz