تۇلعالار

قازاقتار عانا تورە تۇقىمىن شىعڭعىس حاننان بەرى قاستەرلەپ كەلەدى.

kerey.kz

 |  Jun 16, 2015

“شىڭعىس حان قوڭىراتتىڭ قىزى بورتەگە ۇيلەنگەن ەدى. قوڭىراتتار قازاقتى قۇراپ وتىرعان ۇلكەن رۋلارىمىزدىڭ ءبىرى. ولاردىڭ 95 پايىزى قازاقستاندا تۇرادى. قاعاننىڭ ءوزى كەرەيدىڭ حانى توعىرىلدى وكىل اكە ساناعان. كەرەيلەر دە قازاقتىڭ بەلدى رۋى. وتكەن جىلدارى سول ەسكىموڭعول تىلىنە لينگۆيستيكالىق ساراپتاما جاساعان حاسەن قاجاحمەت اعامىز «بۇل قازىرگى قازاقتاردىڭ ءتىلى» دەگەن قورىتىندىعا كەلگەن بولاتىن. حالحالار وردالىقتاردى وزدەرىنىڭ تىلدەرىندە سويلەگەن دەپ سوعادى. بىراق، تاريحي قۇجاتتار مەن ەسكى بۇيىمداردىڭ بارلىعىندا، ءتىپتى، شىڭعىس قاعاننىڭ كەزىندەگى بارلىق الەۋمەتتىك، اسكەري اتاۋلار، قالالاردىڭ اتتارى مەن تەڭگەلەرىنە دەيىن تۇگەل تۇرىك تىلىندە جازىلعان. ولاردىڭ كوبىندە اللانىڭ اتى اتالىپتى. قۇبىلايمەن كەزدەسكەن ماركو پولو دا حاننىڭ وزىمەن «تۇرىك تىلىندە سويلەسكەنىن» جازعان. حاننىڭ ءوزى استاناسىن قانشاما قىتاي-تۇڭعىستىڭ ىشىندە وتىرسا دا، ولاردىڭ ءتىلىن بۇراتىپ «حانبالىق» دەپ اتاعان. تۋعان باۋىرىنىڭ ەسىمى ارىق بۇقا ەدى. ءبارى تازا تۇرىك تىلىندە. ايتپاقشى، ءتىلى كەلمەگەن جەرگىلىكتى تۇرعىندار استانانى «دادا» دەپ اتاعان ەكەن. قىتايلاردىڭ «ر» ءارپىن ايتا المايتىنىن ەسكەرسەك، بۇدان ءوزىمىزدىڭ «دادار» (تاتار) دەگەن ءسوز شىعادى. جاقىندا كۇيىك حاننىڭ ريم پاپاسىنا جازعان حاتىن جاريالادى عوي. ءبىر قىزىعى، وندا دا «موڭعول» حانى تۇرىك تىلىندە عانا سويلەيدى. راشيد اد-دين دە ماڭعىتتار مەن قوڭىرات سياقتى بىرنەشە تۇرىك رۋىن عانا «ماعۇلدار» دەپ اتاپ وتكەن. كەرەي، جالايىر، قيات، مەركىت، نايمان، بۇلاردىڭ بارلىعى «ماعۇلدارى» ء(بورىنىڭ بالالارى) دەپ اتالدى. ءبورى تۇرىكتىڭ عانا توتەمى! ايتپاقشى، ورتا عاسىردا پولياك اسكەرىنىڭ قۇرامىندا “نايمانسكايا حورۋگۆ» دەپ اتالاتىن ماعۇلداردىڭ ارنايى جاساعى بولعان ەكەن. «حورۋگۆ» دەگەن ءوزىمىزدىڭ «قورىق» (قورعاۋ) دەگەن سوزدەن شىققان. ال نايمانداردىڭ قازاق ەكەنى باسەنەدەن بەلگىلى. ولار بۇگىنگى سپەتسنازداردىڭ ءرولىن اتقارىپتى. وردالىقتاردىڭ كەزىندە ەروپانى شاڭداتىپ، سول پولشادا تۇراقتاپ قالعان ارعى بابالالارىمىز عوي. ورىستار وسى «حورۋگۆي» دەگەن ءسوزدى قازىر اۋليەلەرىنە قاتىستى قولدانادى. پلانو كارپيني دە قازاقتار «سايىن حان» دەپ اتاعان باتۋ حاننىڭ ءوزىن ورداعا، كۇيىك حانعا اتتاندىرىپ، قاسىندا ەكى تاتاردى قوسىپ جىبەرگەنىن جازادى. ەۋروپالىقتار سول ۋاقىتتا بارلىق «ماعۇلداردى» تاتارلار دەپ اتاعان. ال قىپشاقتاردى «قۇماندار» دەپ جازادى. باتۋعا دەيىن رۋبرۋك «ماعۇلداردى» بىردە تاتارلار، ەندى بىردە موالدار دەپ اتاپ وتەدى. ول دا قۇمان-قىپشاقتارمەن بۇلاردى اسا ارالاستىرماي، ارا-جىگىن اجىراتا بىلگەن. حالحالار تۋرالى بىردە-ءبىر ءسوز جوق. ونىڭ قاسىنا دا تۇرىك تىلىندە سويلەيتىن ەكى ادامدى قوسىپ ورداعا جىبەرەدى. سوندىقتان شىڭعىس قاعان حالحا-موڭعول بولماعان. وردا تۇگەلدەي تۇرىك تىلىندە سويلەگەن. وعان سول كەزدەن جەتكەن “التىن داپتەر” انىق دالەل بولا الدى. چينگيزيدتەردىڭ كوبى دە قازاقتىڭ اراسىندا عانا قالدى. جانە قازاقتار ولاردى باسىنا كوتەرىپ، وزدەرىنىڭ زاڭدى حانى ساناعان. قانشاماسا قازاق حاندىعى ءۇشىن باسىن بايگەگە تىگىپ، مايدان دالاسىندا ءشاھيت بولىپ كەتتى. قازىرگى حالحالار تورە تۇقىمىن قىرىپ تاستاعان. سەبەبى ورلاردى جات باۋىر ساناعان. قازاقتار عانا تورە تۇقىمىن شىعڭعىس حاننان بەرى قاستەرلەپ كەلەدى. حالحالاردىڭ وراس، تورگاۋت، حوشيميۋت، ديۋربەت، بارگۋاتت، دارىنگا، ۋزۋمچۋن، حارچين، بايات، زاحچين، وپەت سياقتى رۋلارىنىڭ بىردە-بىرەۋىنىڭ اتى ەسكى جازبالاردا اتالمايدى. وردانىڭ ءدىنى دە تۇرىكتەردىڭ نانىمىنان تۋعان تاڭىرشىلدىك ەدى. كەيىن ول بىرتىندەپ مۇسىلماندىققا اۋىسا باستادى. تاعدىردىڭ جازۋىمەن سول كەزدەگى الەمدىك وركەنيەتتىڭ ورتالىعىن قولدارىندا ۇستاعان «ماعۇلدار» بىرتىندەپ وسى مادەنيەتكە بويۇسىنادى. بۇل كەزدە جۇرتتىڭ ءبارى زاماناقىر كەلدى دەپ قاتتى ۋايىمعا بەرىلىپ كەتكەن بولاتىن. بىراق اللا تاعالا باتىر بابالارىمىزدىڭ پەشەنەسىنە مۇسىلمان بولۋدى بۇيىرىپتى. ءدىن وكىلدەرى مەن سارايداعى وقىمىستىلار «موڭعولداردىڭ» سول تۇستاعى بيلىكتەگى توبىنا ۋاعىز جۇرگىزەتىن. جاراتقاننىڭ امىرىمەن، ولار بىرتىندەپ يسلامعا ىقىلاسپەن قاراي باستايدى. وسى كەرەمەت وقيعانى كوزىمەن كورگەن يبن قاسير بىلاي دەپ تەبىرەنە جازدى: «بيىل 694 جىلى شىڭعىس حاننىڭ شوبەرەسى قازان تاقتا وتىرىپ، ءامىر تاۋزىنىڭ كومەگىمەن يسلامدى قابىلدادى. ونىمەن بىرگە بارلىق وردالىقتار مۇسىلمان بولدى. سۇلتان دىنگە كىرگەن كۇنى قولداعى التىن، كۇمىس پەن جاقۇتتان ساداقا ۇلەستىرىلدى. وزىنە «ماقمۇت» دەگەن مۇسىلمان ەسىمىن تاڭداپ العان سۇلتان جۇما كۇنى مەشىتكە بارىپ بۇقارامەن بىرگە نامازعا قاتىستى. تاركىلەنگەن مۇلىكتىڭ بارلىعى باعدات پەن ونىڭ توڭىرەگىندەگى ءوز يەلەرىنە قايتارىلىپ، ءادىل تورەلىك جاسالدى. جۇرت بۇرىندارى قايقى قىلىش قانا ۇستاعان قاھارلى «ماعۇلداردىڭ» ءتاسپى تارتقانىن كورىپ، اللانىڭ قۇدىرەتى مەن جومارتتىعىنا ماداق ايتا باستادى»….

جولىمبەت ماكىش