Qazaqtar ğana töre twqımın Şığñğıs hannan beri qasterlep keledi.
kerey.kz
“Şıñğıs han qoñırattıñ qızı Börtege üylengen edi. Qoñırattar qazaqtı qwrap otırğan ülken rularımızdıñ biri. Olardıñ 95 payızı Qazaqstanda twradı. Qağannıñ özi kereydiñ hanı Toğırıldı ökil äke sanağan. Kereyler de qazaqtıñ beldi ruı. Ötken jıldarı sol eskimoñğol tiline lingvistikalıq saraptama jasağan Hasen Qajahmet ağamız «Bwl qazirgi qazaqtardıñ tili» degen qorıtındığa kelgen bolatın. Halhalar ordalıqtardı özderiniñ tilderinde söylegen dep soğadı. Biraq, tarihi qwjattar men eski bwyımdardıñ barlığında, tipti, Şıñğıs qağannıñ kezindegi barlıq äleumettik, äskeri ataular, qalalardıñ attarı men teñgelerine deyin tügel türik tilinde jazılğan. Olardıñ köbinde Allanıñ atı atalıptı. Qwbılaymen kezdesken Marko Polo da hannıñ özimen «türik tilinde söyleskenin» jazğan. Hannıñ özi astanasın qanşama qıtay-twñğıstıñ işinde otırsa da, olardıñ tilin bwratıp «Hanbalıq» dep atağan. Tuğan bauırınıñ esimi Arıq Bwqa edi. Bäri taza türik tilinde. Aytpaqşı, tili kelmegen jergilikti twrğındar astananı «Dada» dep atağan eken. Qıtaylardıñ «R» ärpin ayta almaytının eskersek, bwdan özimizdiñ «dadar» (tatar) degen söz şığadı. Jaqında Küyik hannıñ Rim papasına jazğan hatın jariyaladı ğoy. Bir qızığı, onda da «moñğol» hanı türik tilinde ğana söyleydi. Raşid ad-Din de mañğıttar men qoñırat siyaqtı birneşe türik ruın ğana «mağwldar» dep atap ötken. Kerey, jalayır, qiyat, merkit, nayman, bwlardıñ barlığı «mağwldarı» (Böriniñ balaları) dep ataldı. Böri türiktiñ ğana totemi! Aytpaqşı, orta ğasırda Polyak äskeriniñ qwramında “Naymanskaya horugv'» dep atalatın mağwldardıñ arnayı jasağı bolğan eken. «Horugv'» degen özimizdiñ «qorıq» (qorğau) degen sözden şıqqan. Al naymandardıñ qazaq ekeni bäseneden belgili. Olar bügingi specnazdardıñ rol'in atqarıptı. Ordalıqtardıñ kezinde Eropanı şañdatıp, sol Pol'şada twraqtap qalğan arğı babalalarımız ğoy. Orıstar osı «horugviy» degen sözdi qazir äulielerine qatıstı qoldanadı. Plano Karpini de qazaqtar «Sayın han» dep atağan Batu hannıñ özin ordağa, Küyik hanğa attandırıp, qasında eki tatardı qosıp jibergenin jazadı. Europalıqtar sol uaqıtta barlıq «mağwldardı» tatarlar dep atağan. Al qıpşaqtardı «qwmandar» dep jazadı. Batuğa deyin Rubruk «mağwldardı» birde tatarlar, endi birde moaldar dep atap ötedi. Ol da qwman-qıpşaqtarmen bwlardı asa aralastırmay, ara-jigin ajırata bilgen. Halhalar turalı birde-bir söz joq. Onıñ qasına da türik tilinde söyleytin eki adamdı qosıp ordağa jiberedi. Sondıqtan Şıñğıs qağan halha-moñğol bolmağan. Orda tügeldey türik tilinde söylegen. Oğan sol kezden jetken “Altın Däpter” anıq dälel bola aldı. Çingizidterdiñ köbi de qazaqtıñ arasında ğana qaldı. Jäne qazaqtar olardı basına köterip, özderiniñ zañdı hanı sanağan. Qanşamasa qazaq handığı üşin basın bäygege tigip, maydan dalasında şähit bolıp ketti. Qazirgi halhalar töre twqımın qırıp tastağan. Sebebi orlardı jat bauır sanağan. Qazaqtar ğana töre twqımın Şığñğıs hannan beri qasterlep keledi. Halhalardıñ oras, torgaut, hoşimiut, dyurbet, barguatt, darınga, uzumçun, harçin, bayat, zahçin, opet siyaqtı rularınıñ birde-bireuiniñ atı eski jazbalarda atalmaydı. Ordanıñ dini de türikterdiñ nanımınan tuğan Täñirşildik edi. Keyin ol birtindep mwsılmandıqqa auısa bastadı. Tağdırdıñ jazuımen sol kezdegi älemdik örkeniettiñ ortalığın qoldarında wstağan «mağwldar» birtindep osı mädenietke boywsınadı. Bwl kezde jwrttıñ bäri zamanaqır keldi dep qattı uayımğa berilip ketken bolatın. Biraq Alla Tağala batır babalarımızdıñ peşenesine mwsılman boludı bwyırıptı. Din ökilderi men saraydağı oqımıstılar «moñğoldardıñ» sol twstağı biliktegi tobına uağız jürgizetin. Jaratqannıñ ämirimen, olar birtindep Islamğa ıqılaspen qaray bastaydı. Osı keremet oqiğanı közimen körgen Ibn Qasir bılay dep tebirene jazdı: «Biıl 694 jılı Şıñğıs hannıñ şöberesi Qazan taqta otırıp, Ämir Tauzınıñ kömegimen Islamdı qabıldadı. Onımen birge barlıq ordalıqtar mwsılman boldı. Swltan dinge kirgen küni qoldağı altın, kümis pen jaqwttan sadaqa ülestirildi. Özine «Maqmwt» degen mwsılman esimin tañdap alğan swltan jwma küni meşitke barıp bwqaramen birge namazğa qatıstı. Tärkilengen müliktiñ barlığı Bağdat pen onıñ töñiregindegi öz ielerine qaytarılıp, ädil törelik jasaldı. Jwrt Bwrındarı qayqı qılış qana wstağan qaharlı «mağwldardıñ» täspi tartqanın körip, Allanıñ qwdireti men jomarttığına madaq ayta bastadı»….
Jolımbet Mäkiş
Pikir qaldıru