قازاقتىڭ بۇرىنعى اڭىز-جىرلارىنىڭ بارلىعى دەرلiك شىڭعىس حان بابامىزعا، نەمەسە ونىڭ ۇرپاقتارىنا بايلانىستى شە­جiرەلەنەدi. سولاردىڭ بiرەگەيi – كەتبۇعانىڭ “اقساق قۇلان” كۇيiنiڭ اڭىزى. بۇل اڭىز الكەي مارعۇلان ەڭبەكتەرiندە، اقسەلەۋ سەيدiم­بەكتiڭ جانە باسقا دا زەرت­تەۋشiلەردiڭ شىعارمالارىندا قازاق مادەنيەتi مەن تاريحى تۇرعىسىنان تالاي سۋرەتتەلگەن. بۇل كۇيدiڭ اۆتورى – كەتبۇعاۇلى جىرشى، داۋلەسكەر كۇيشi, كورiپكەل باقسى، شىڭعىس حاننىڭ شەجiرەشiسi ءارi ءادiل بيi. دومبىرانىڭ قۇدiرەتiمەن ادام تاعدىرىن اراشالاپ الىپ قالادى (سەيدiمبەك ا. قازاقتىڭ كۇي ونەرi. مونوگرافيا. استانا: كۇلتەگiن، 2002. 267-279 ب.) كەزiندە رومان روللان زاتاەۆيچكە “اقساق قۇلان” كۇيi تۋرالى “مەن وسىنداي كۇردەلi پسيحولوگيالىق درامانى ەكi پەرنەلi قۇرالمەن جەتكiزە بiلگەندiككە قايران قالدىم. ءوزiم دە تاريحتىڭ تولقىنىنا كiرiپ كەتكەندەي بولدىم” دەگەن ەكەن. جاقىندا ارحەولوگ، تۇركiتانۋشى عالىم قارجاۋباي سارتقوجاۇلى مۇڭال التايىنان بiزدiڭ زامانىمىزدىڭ   VI-VII عاسىرىنا جاتاتىن قازاقتىڭ قارا دومبىراسىن تاۋىپتى. عالىمنىڭ ايتۋىنشا، دومبىرانىڭ كەرەمەتi مول. ەڭ قىزىعى، دومبىرانىڭ ارتىندا ەكi جول، الدىڭعى جاعىندا ءۇش جول تۇركi (قازاق) جازۋى بولسا، شاناعىنداعى تەسiگi الدىڭعى بەتiندە ەمەس، كەرiسiنشە، ارتقى جاعىندا ەكەن. بۇل باياعى جوشى حان قايتىس بولعانداعى اڭىزدىڭ شىندىعىن كورسەتسە كەرەك. اڭىزدا بالاسى ءولدi دەگەن قارالى حاباردى جەتكiزگەن سوڭ دومبىراسىنىڭ الدىڭعى بەتiنە قورعاسىن ەرiتiپ قۇيىپ، تەسiپتi دەيتiن اڭىز بار ەدi. بۇل سول اڭىزعا دەيiنگi قولدانىلعان دومبىرا بولسا كەرەك (“ۇشقيان”. № 35 (395). 2008 جىل). بۇدان شىعاتىن قورىتىندى، ۇلى مۇڭال دالاسى، ول كەزدە قازاق ەلiنiڭ قۇرامىندا بولعان. تiپتi ول جەر 1921 جىلعا دەيiن تۇركiستان دالاسى دەپ اتالعان. ونىڭ تاعى بiر ايعاعى: جاقىندا ورتالىق مۇڭال (موڭعوليا) جەرiنەن بiزدiڭ زامانىمىزدىڭ VI-VII عاسىرىنا جاتاتىن ادامنىڭ تاس ءمۇسiنi تابىلدى. عالىمدارىمىز مۇسiندەگi وتە جاقسى ساقتالعان قازاقتىڭ بۇگiنگi كۇنگە دەيiنگi ويۋ-ورنەگi مەن قاشاۋلارى جانە ونىڭ كەلبەتi, ءمۇسiننiڭ قازاق بەگiنە ارنالىپ جاسالعانىن كورسەتەدi دەپ وتىر.

1960-70 جىلدارى اكادەميك الكەي مارعۇلان باستاعان بiر توپ قازاق عالىمدارى ۇلىتاۋداعى جوشى كەسەنەسiن اشقاندا، وندا جاتقان مۇردەنiڭ تۋرا “اقساق قۇلان” اڭىزىندا ايتىل­عانداي، بiر قولسىز جەرلەنگەنiن كورگەن (جوشىنىڭ قولىن قۇلان شايناپ تاستاعان). كەسەنەگە جوشىنىڭ سۇيەگiن جاعالاي ونىڭ ۇلىسىنا قارايتىن 26 تايپانىڭ تاڭبالارى بiرگە قويىلىپتى. قازاق عالىمدارى وسى 26 تاڭبانىڭ ءبارi بۇگiنگi قازاق رۋلارىنا تيەسiلi بەلگiلەر ەكەنiن، ونىڭ iشiندە قازiرگi موڭعول ۇلتىنا جاتاتىن رۋلاردىڭ بiردە-بiرەۋiنiڭ بەلگiسi جوق ەكەنiن ايتادى. ال ەندi كەتبۇعا باتىردىڭ جوشىنىڭ ولگەنiن شىڭعىس حانعا “اقساق قۇلاندى” تارتىپ ەستiرتەتiنi ەستەرiڭiزدە شىعار؟ سوندا “موڭعول” شىڭعىس حاننىڭ كۇيدi قازاقتان ارمەن ءتۇسiنiپ، قايعىدان “اھ” ۇرىپ قاپالاتىنى شە؟ شىڭعىس حاندى سوندا دا موڭعول دەيمiز بە؟ الدە ول كەزدiڭ موڭعولدارى دا دومبىرا تارتقان دەيمiز بە؟

بۇل كۇيدiڭ ق.مەدەتوۆ، ا.جۇبانوۆ، ر.وماروۆ، ن.تiلەنديەۆ، م.حامزين جەتكiزگەن نۇسقالارى بار، بۇلاردىڭ ءبارiنiڭ جالپى تارتىسى مەن اۋەنi بiردەي، ياعني قۇلاننىڭ قاشقانى، قايعىلى ساياتكەرشiلiك، حانزادانىڭ قازاسى سياقتى سيۋجەتتەر سۋرەتتەلەدi. ال ماڭعىستاۋدا تارتىلاتىن “اقساق قۇلاننىڭ” مەلودياسى مەن ىرعاعى وزگەشە، كۇي ءۇش تاراۋدان تۇرادى جانە وقيعاسى كۇيمەن قوسا ايتىلادى. جازۋشى ءابiش كەكiلباي اعامىز “اقساق قۇلاننىڭ” اڭىزىن مۇرات وسكiنباەۆ ون جەتi تاراۋلى كۇي ەتiپ تارتاتىنىن ايتادى، ياعني كۇيدiڭ باسقا نۇسقالارى كەزiندە جازىلىپ الىنباعان. بiزگە جەتكەنi وسى ءۇش تاراۋى عانا. وسى كۇيلەردiڭ ماڭ­عىستاۋ جەرiندە تارالۋى مەن ساقتالۋىنىڭ سەبەبi – تاريحي دراما اداي جۇرتى اراسىندا بولدى دەگەن ءسوز. بۇعان باسقاشا تۇسiنiكتەمە بەرە المايسىڭ.

ەلدi ەلەڭ ەتكiزەتiن جالىندى جىرلارىمەن تانىلىپ جۇرگەن ماڭ­عىستاۋدىڭ ارقالى اقىندارىنىڭ بiرi سارسەن قادiر وزiمەن بولعان بiر سۇحباتتا بىلاي دەگەن بولاتىن:

ء“وزiم كۇندەلiكتi ەستiپ، كورiپ جۇرگەن دۇنيەلەردەن مىناداي پiكiر ەتتiم. قىرىق مىلتىق قارتباي (رۋى اداي – كەلiمبەردi – مۇڭال – شوعى) بەسقالا (حورەزم) جەرiندە ءومiر سۇرگەن (ول كiسiمەن مەنiڭ ءوز اكەم سۇحباتتاس بولىپ، كۇيلەرiن تىڭداعان), “اقساق قۇلان” كۇيiنiڭ 12 نۇسقاسىن تارتقان، ال ماڭعىستاۋلىق مۇرات وسكiنباەۆ (رۋى اداي – كەلiمبەردi – توبىش – جاڭاي) 9 نۇسقاسىن تارتادى. اكەم قازiرگi زاماناۋي كۇيشiلەر بۇل كۇيدiڭ ماعىناسىن تولىق جەتكiزە الماي ءجۇر دەپ قاتتى وكiنiپ وتىراتىن. بۇل كۇيلەردiڭ جازباسى مەندە بار. اڭگiمەنiڭ اشىعىن ايتقاندا، قازاقتان باسقا ەشبiر ەل “اقساق قۇلان” كۇيiن تارتپايدى. بۇل كۇيدiڭ وسىنشاما ۆاريانتتارى ون ەكi اتا بايۇلىنىڭ كەنجەسi, ياعني ەڭ كiشiسi ادايلار ارقىلى بۇگiنگi كۇنگە جەتiپ وتىر. بۇل كۇيدi تارتقان كەتبۇعاداي قارتىمىز، رۋى – نايمان. ولاردىڭ ءبارi قازاق بولعان سوڭ عانا وسى كۇيدi شىعارىپ، وسى كۇيمەن قارالى حاباردى جەتكiزiپ، ولار وسى كۇيدi ءتۇسiنiپ وتىر. دەمەك، شىڭعىس حاننىڭ تەگiنiڭ قازاق ەكەندiگiنە داۋ بولماۋعا تيiس. ءسوز تۇسiنەتiن اقىل-ەسi ءبۇتiن جاندارعا شەجiرە –تاريحتىڭ تيەگi وسى دومبىرانىڭ تيەگiنەن دە اعىتىلاتىنىنا قانداي داۋ بار”.

شىڭعىس حاننىڭ تەگi قازاق بولماسا، وعان قارالى حاباردى كەتبۇعا اتامىز دومبىرانىڭ كۇيiمەن جەتكiزبەگەن بولار ەدi. قۇرمانعازى اتامىز الەمگە ايگiلi “اداي” كۇيiن شىعارماعان بولار ەدi. اقىل-ەسi دۇرىس، بiلiمدi جاندارعا، وسى ەكi كۇيدiڭ ءوزi-اق شىڭعىس حان اتامىزدىڭ تەگiنiڭ قازاق ەكەنiن مويىنداۋعا جارار ەدi.

zhasalash.kz