Qazaqtıñ bwrınğı añız-jırlarınıñ barlığı derlik Şıñğıs han babamızğa, nemese onıñ wrpaqtarına baylanıstı şe­jirelenedi. Solardıñ biregeyi – Ketbwğanıñ “Aqsaq qwlan” küyiniñ añızı. Bwl añız Älkey Marğwlan eñbekterinde, Aqseleu Seydim­bektiñ jäne basqa da zert­teuşilerdiñ şığarmalarında qazaq mädenieti men tarihı twrğısınan talay surettelgen. Bwl küydiñ avtorı – Ketbwğawlı jırşı, däulesker küyşi, köripkel baqsı, Şıñğıs hannıñ şejireşisi äri ädil bii. Dombıranıñ qwdiretimen adam tağdırın araşalap alıp qaladı (Seydimbek A. Qazaqtıñ küy öneri. Monografiya. Astana: Kültegin, 2002. 267-279 b.) Kezinde Roman Rollan Zataeviçke “Aqsaq qwlan” küyi turalı “Men osınday kürdeli psihologiyalıq dramanı eki perneli qwralmen jetkize bilgendikke qayran qaldım. Özim de tarihtıñ tolqınına kirip ketkendey boldım” degen eken. Jaqında arheolog, türkitanuşı ğalım Qarjaubay Sartqojawlı Mwñal Altayınan bizdiñ zamanımızdıñ   VI-VII ğasırına jatatın qazaqtıñ qara dombırasın tauıptı. Ğalımnıñ aytuınşa, dombıranıñ keremeti mol. Eñ qızığı, dombıranıñ artında eki jol, aldıñğı jağında üş jol türki (qazaq) jazuı bolsa, şanağındağı tesigi aldıñğı betinde emes, kerisinşe, artqı jağında eken. Bwl bayağı Joşı han qaytıs bolğandağı añızdıñ şındığın körsetse kerek. Añızda balası öldi degen qaralı habardı jetkizgen soñ dombırasınıñ aldıñğı betine qorğasın eritip qwyıp, tesipti deytin añız bar edi. Bwl sol añızğa deyingi qoldanılğan dombıra bolsa kerek (“Üşqiyan”. № 35 (395). 2008 jıl). Bwdan şığatın qorıtındı, wlı Mwñal dalası, ol kezde qazaq eliniñ qwramında bolğan. Tipti ol jer 1921 jılğa deyin Türkistan dalası dep atalğan. Onıñ tağı bir ayğağı: jaqında ortalıq Mwñal (Moñğoliya) jerinen bizdiñ zamanımızdıñ VI-VII ğasırına jatatın adamnıñ tas müsini tabıldı. Ğalımdarımız müsindegi öte jaqsı saqtalğan qazaqtıñ bügingi künge deyingi oyu-örnegi men qaşauları jäne onıñ kelbeti, müsinniñ qazaq begine arnalıp jasalğanın körsetedi dep otır.

1960-70 jıldarı akademik Älkey Marğwlan bastağan bir top qazaq ğalımdarı Wlıtaudağı Joşı kesenesin aşqanda, onda jatqan mürdeniñ tura “Aqsaq qwlan” añızında aytıl­ğanday, bir qolsız jerlengenin körgen (Joşınıñ qolın qwlan şaynap tastağan). Kesenege Joşınıñ süyegin jağalay onıñ wlısına qaraytın 26 taypanıñ tañbaları birge qoyılıptı. Qazaq ğalımdarı osı 26 tañbanıñ bäri bügingi qazaq rularına tiesili belgiler ekenin, onıñ işinde qazirgi moñğol wltına jatatın rulardıñ birde-bireuiniñ belgisi joq ekenin aytadı. Al endi Ketbwğa batırdıñ Joşınıñ ölgenin Şıñğıs hanğa “Aqsaq qwlandı” tartıp estirtetini esteriñizde şığar? Sonda “moñğol” Şıñğıs hannıñ küydi qazaqtan ärmen tüsinip, qayğıdan “ah” wrıp qapalatını şe? Şıñğıs handı sonda da moñğol deymiz be? Älde ol kezdiñ moñğoldarı da dombıra tartqan deymiz be?

Bwl küydiñ Q.Medetov, A.Jwbanov, R.Omarov, N.Tilendiev, M.Hamzin jetkizgen nwsqaları bar, bwlardıñ bäriniñ jalpı tartısı men äueni birdey, yağni qwlannıñ qaşqanı, qayğılı sayatkerşilik, hanzadanıñ qazası siyaqtı syujetter suretteledi. Al Mañğıstauda tartılatın “Aqsaq qwlannıñ” melodiyası men ırğağı özgeşe, küy üş taraudan twradı jäne oqiğası küymen qosa aytıladı. Jazuşı Äbiş Kekilbay ağamız “Aqsaq qwlannıñ” añızın Mwrat Öskinbaev on jeti taraulı küy etip tartatının aytadı, yağni küydiñ basqa nwsqaları kezinde jazılıp alınbağan. Bizge jetkeni osı üş tarauı ğana. Osı küylerdiñ Mañ­ğıstau jerinde taraluı men saqtaluınıñ sebebi – tarihi drama Aday jwrtı arasında boldı degen söz. Bwğan basqaşa tüsinikteme bere almaysıñ.

Eldi eleñ etkizetin jalındı jırlarımen tanılıp jürgen Mañ­ğıstaudıñ arqalı aqındarınıñ biri Särsen Qadir özimen bolğan bir swhbatta bılay degen bolatın:

“Özim kündelikti estip, körip jürgen dünielerden mınaday pikir ettim. Qırıq mıltıq Qartbay (ruı Aday – Kelimberdi – Mwñal – Şoğı) Besqala (Horezm) jerinde ömir sürgen (ol kisimen meniñ öz äkem swhbattas bolıp, küylerin tıñdağan), “Aqsaq qwlan” küyiniñ 12 nwsqasın tartqan, al mañğıstaulıq Mwrat Öskinbaev (ruı Aday – Kelimberdi – Tobış – Jañay) 9 nwsqasın tartadı. Äkem qazirgi zamanaui küyşiler bwl küydiñ mağınasın tolıq jetkize almay jür dep qattı ökinip otıratın. Bwl küylerdiñ jazbası mende bar. Äñgimeniñ aşığın aytqanda, qazaqtan basqa eşbir el “Aqsaq qwlan” küyin tartpaydı. Bwl küydiñ osınşama varianttarı on eki ata Baywlınıñ kenjesi, yağni eñ kişisi Adaylar arqılı bügingi künge jetip otır. Bwl küydi tartqan Ketbwğaday qartımız, ruı – Nayman. Olardıñ bäri qazaq bolğan soñ ğana osı küydi şığarıp, osı küymen qaralı habardı jetkizip, olar osı küydi tüsinip otır. Demek, Şıñğıs hannıñ teginiñ qazaq ekendigine dau bolmauğa tiis. Söz tüsinetin aqıl-esi bütin jandarğa şejire –tarihtıñ tiegi osı dombıranıñ tieginen de ağıtılatınına qanday dau bar”.

Şıñğıs hannıñ tegi qazaq bolmasa, oğan qaralı habardı Ketbwğa atamız dombıranıñ küyimen jetkizbegen bolar edi. Qwrmanğazı atamız älemge äygili “Aday” küyin şığarmağan bolar edi. Aqıl-esi dwrıs, bilimdi jandarğa, osı eki küydiñ özi-aq Şıñğıs han atamızdıñ teginiñ qazaq ekenin moyındauğa jarar edi.

zhasalash.kz