Қазақтың бұрынғы аңыз-жырларының барлығы дерлiк Шыңғыс хан бабамызға, немесе оның ұрпақтарына байланысты ше­жiреленедi. Солардың бiрегейi – Кетбұғаның “Ақсақ құлан” күйiнiң аңызы. Бұл аңыз Әлкей Марғұлан еңбектерiнде, Ақселеу Сейдiм­бектiң және басқа да зерт­теушiлердiң шығармаларында қазақ мәдениетi мен тарихы тұрғысынан талай суреттелген. Бұл күйдiң авторы – Кетбұғаұлы жыршы, дәулескер күйшi, көрiпкел бақсы, Шыңғыс ханның шежiрешiсi әрi әдiл биi. Домбыраның құдiретiмен адам тағдырын арашалап алып қалады (Сейдiмбек А. Қазақтың күй өнерi. Монография. Астана: Күлтегiн, 2002. 267-279 б.) Кезiнде Роман Роллан Затаевичке “Ақсақ құлан” күйi туралы “Мен осындай күрделi психологиялық драманы екi пернелi құралмен жеткiзе бiлгендiкке қайран қалдым. Өзiм де тарихтың толқынына кiрiп кеткендей болдым” деген екен. Жақында археолог, түркiтанушы ғалым Қаржаубай Сартқожаұлы Мұңал Алтайынан бiздiң заманымыздың   VI-VII ғасырына жататын қазақтың қара домбырасын тауыпты. Ғалымның айтуынша, домбыраның кереметi мол. Ең қызығы, домбыраның артында екi жол, алдыңғы жағында үш жол түркi (қазақ) жазуы болса, шанағындағы тесiгi алдыңғы бетiнде емес, керiсiнше, артқы жағында екен. Бұл баяғы Жошы хан қайтыс болғандағы аңыздың шындығын көрсетсе керек. Аңызда баласы өлдi деген қаралы хабарды жеткiзген соң домбырасының алдыңғы бетiне қорғасын ерiтiп құйып, тесiптi дейтiн аңыз бар едi. Бұл сол аңызға дейiнгi қолданылған домбыра болса керек (“Үшқиян”. № 35 (395). 2008 жыл). Бұдан шығатын қорытынды, ұлы Мұңал даласы, ол кезде қазақ елiнiң құрамында болған. Тiптi ол жер 1921 жылға дейiн Түркiстан даласы деп аталған. Оның тағы бiр айғағы: жақында орталық Мұңал (Моңғолия) жерiнен бiздiң заманымыздың VI-VII ғасырына жататын адамның тас мүсiнi табылды. Ғалымдарымыз мүсiндегi өте жақсы сақталған қазақтың бүгiнгi күнге дейiнгi ою-өрнегi мен қашаулары және оның келбетi, мүсiннiң қазақ бегiне арналып жасалғанын көрсетедi деп отыр.

1960-70 жылдары академик Әлкей Марғұлан бастаған бiр топ қазақ ғалымдары Ұлытаудағы Жошы кесенесiн ашқанда, онда жатқан мүрденiң тура “Ақсақ құлан” аңызында айтыл­ғандай, бiр қолсыз жерленгенiн көрген (Жошының қолын құлан шайнап тастаған). Кесенеге Жошының сүйегiн жағалай оның ұлысына қарайтын 26 тайпаның таңбалары бiрге қойылыпты. Қазақ ғалымдары осы 26 таңбаның бәрi бүгiнгi қазақ руларына тиесiлi белгiлер екенiн, оның iшiнде қазiргi моңғол ұлтына жататын рулардың бiрде-бiреуiнiң белгiсi жоқ екенiн айтады. Ал ендi Кетбұға батырдың Жошының өлгенiн Шыңғыс ханға “Ақсақ құланды” тартып естiртетiнi естерiңiзде шығар? Сонда “моңғол” Шыңғыс ханның күйдi қазақтан әрмен түсiнiп, қайғыдан “аһ” ұрып қапалатыны ше? Шыңғыс ханды сонда да моңғол деймiз бе? Әлде ол кездiң моңғолдары да домбыра тартқан деймiз бе?

Бұл күйдiң Қ.Медетов, А.Жұбанов, Р.Омаров, Н.Тiлендиев, М.Хамзин жеткiзген нұсқалары бар, бұлардың бәрiнiң жалпы тартысы мен әуенi бiрдей, яғни құланның қашқаны, қайғылы саяткершiлiк, ханзаданың қазасы сияқты сюжеттер суреттеледi. Ал Маңғыстауда тартылатын “Ақсақ құланның” мелодиясы мен ырғағы өзгеше, күй үш тараудан тұрады және оқиғасы күймен қоса айтылады. Жазушы Әбiш Кекiлбай ағамыз “Ақсақ құланның” аңызын Мұрат Өскiнбаев он жетi тараулы күй етiп тартатынын айтады, яғни күйдiң басқа нұсқалары кезiнде жазылып алынбаған. Бiзге жеткенi осы үш тарауы ғана. Осы күйлердiң Маң­ғыстау жерiнде таралуы мен сақталуының себебi – тарихи драма Адай жұрты арасында болды деген сөз. Бұған басқаша түсiнiктеме бере алмайсың.

Елдi елең еткiзетiн жалынды жырларымен танылып жүрген Маң­ғыстаудың арқалы ақындарының бiрi Сәрсен Қадiр өзiмен болған бiр сұхбатта былай деген болатын:

“Өзiм күнделiктi естiп, көрiп жүрген дүниелерден мынадай пiкiр еттiм. Қырық мылтық Қартбай (руы Адай – Келiмбердi – Мұңал – Шоғы) Бесқала (Хорезм) жерiнде өмiр сүрген (ол кiсiмен менiң өз әкем сұхбаттас болып, күйлерiн тыңдаған), “Ақсақ құлан” күйiнiң 12 нұсқасын тартқан, ал маңғыстаулық Мұрат Өскiнбаев (руы Адай – Келiмбердi – Тобыш – Жаңай) 9 нұсқасын тартады. Әкем қазiргi заманауи күйшiлер бұл күйдiң мағынасын толық жеткiзе алмай жүр деп қатты өкiнiп отыратын. Бұл күйлердiң жазбасы менде бар. Әңгiменiң ашығын айтқанда, қазақтан басқа ешбiр ел “Ақсақ құлан” күйiн тартпайды. Бұл күйдiң осыншама варианттары он екi ата Байұлының кенжесi, яғни ең кiшiсi Адайлар арқылы бүгiнгi күнге жетiп отыр. Бұл күйдi тартқан Кетбұғадай қартымыз, руы – Найман. Олардың бәрi қазақ болған соң ғана осы күйдi шығарып, осы күймен қаралы хабарды жеткiзiп, олар осы күйдi түсiнiп отыр. Демек, Шыңғыс ханның тегiнiң қазақ екендiгiне дау болмауға тиiс. Сөз түсiнетiн ақыл-есi бүтiн жандарға шежiре –тарихтың тиегi осы домбыраның тиегiнен де ағытылатынына қандай дау бар”.

Шыңғыс ханның тегi қазақ болмаса, оған қаралы хабарды Кетбұға атамыз домбыраның күйiмен жеткiзбеген болар едi. Құрманғазы атамыз әлемге әйгiлi “Адай” күйiн шығармаған болар едi. Ақыл-есi дұрыс, бiлiмдi жандарға, осы екi күйдiң өзi-ақ Шыңғыс хан атамыздың тегiнiң қазақ екенiн мойындауға жарар едi.

zhasalash.kz