سوڭعى جىلدارى سىرتقى ساياسات پەن ەكونوميكادا قازاقستاننىڭ رەسەيگە تاۋەلدىلىگى ارتىپ بارا جاتقانى بەلگىلى. ءتىپتى كەدەن وداعى مەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق سىندى ۇيىمدار شەڭبەرىندە ءبىزدىڭ ەلىمىز جۇزدەگەن ەگەمەندى لاۋازىمدارىنان ايرىلعانى، ولاردى ءوز قولىمەن ماسكەۋگە بەرە سالعانى جاسىرىن ەمەس. بۇل ءۇردىس قازاقستاننىڭ ۇلتتىق مۇدەلەرىنە دە، ديپلوماتيامىزداعى ەڭ نەگىزگى قاعيدات – كوپۆەكتورلىلىققا ءۇزىلدى-كەسىلدى قايشى. الايدا سىرتقى ساياساتپەن قاتار رەسەيگە دەگەن تاۋەلدىلىك ەكونوميكا، قورشاعان ورتانى ساقتاۋ، ىشكى ىستەر، ۇلتارالىق قاتىناستار، اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك سەكىلدى ماڭىزدى سالالارعا دا كەرى اسەرىن تيگىزۋدە.

اتاپ ايتقاندا، ءسوز بولعان ينتەگراتسيالىق ۇيىمداردىڭ كەسىرىنەن مىڭداعان كاسىپورىندارىمىز بانكروتتىققا ۇشىرادى، ءجۇز مىڭداعان وتانداسىمىز جۇمىسسىز قالدى. تەك قۇلدىراعان رەسەي ءرۋبلى سالدارىنان ۇلتتىق ۆاليۋتا – تەڭگەنىڭ باعامىن ۇستاپ تۇرۋعا 17 ميلليارد اقش دوللارى زايا كەتتى. قازاق جەرىندە ورنالاسقان رەسەيلىك 6 اسكەري بازا مەن پوليگوندار ۇلان-قايىر اۋماقتاعى جەر مەن سۋدى ۋلاۋدا، سونىڭ سالدارىنان، جاناۋارلار مەن ادام ومىرىنە زور قاۋىپ-قاتەر تونگەن. قىزىل كىتاپقا ەنگەن كيىكتەردىڭ ءبىر ساتتە 150 مىڭى قىرىلعانى ناۋبەتتىڭ قانشالىقتى كەڭ قۇلاش جايعاندىعىن اڭعارتادى. كەلىتىرىلگەن جاعداياتتار تەك سوڭعى ءبىر-ەكى ايدىڭ ىشىندە ورىن العاندارى عانا، ال اپات پەن قاسىرەتتەردىڭ بارلىعىن تىزە بەرسە، ونشاقتى بەتكە دە سىيمايدى.

سوراقىسى سول، بولعان قىلمىستاردى ءادىل زەرتتەپ، كىنالىلىردى جاۋاپقا تارتىپ، كەلەڭسىزدىكتەرگە بۇدان بىلاي جول بەرمەۋدىڭ ورنىنا بيلىك، قۇزىرەتتى مەكەمەلەر قۇلىقسىزدىق تانىتۋدا. نەمەسە سول قىلمىستاردى بارىنشا بۇركەمەلەپ، شىنايى سەبەپتەردى جاسىرۋدا. الايدا، كۇن اماندا مىڭداعان كيىكتەردىڭ “شوپكە تويىپ العاننان قىرىلعانىنا” نەمەسە جازدىڭ اپتاپ ىستىعىندا جۇزدەگەن قارا مالدىڭ “توڭىپ ولگەنىنە” كىم سەنبەك؟ بۇنداي تۇسىندىرمە-سىماقتار ماردىمسىز بولۋىنان بۇرىن ءتىپتى كۇلكىلى ەكەندىگى، قوعامنىڭ الاڭداۋشىلىعى مەن بيلىك ورىندارىنا سەنىمسىزدىگىن ودان ءارى وسىرەتىنى انىق. ءدال وسىنداي بوتەن مەملەكەتتىڭ مۇددەسىن الدىعا قويىپ، وتاندىق ارمان-مۇراتتى اياققا تاپتاعان قاتىناس باسقا دا سالالاردا كورىنىس تاپقان.

ايتپەسە، شەتەلدىك “مۋزتۆ” ءان بايقاۋىن استانادا دۇرىلدەتىپ وتكىزۋگە، ونىڭ ءوزى قازاقتىڭ ار-نامىسىنا ءتيىپ، ەلوردا جۇرتىن كەمسىتكەنىنە قاراماستان،  ميلليونداعان دوللار تابىلعاندا، ەلىمىزدەگى باستى شارا “قازاق حاندىعىنىڭ 550-جىلدىعىنا” قارجى قالايشا جەتىسپەيدى؟ نەگىزىنەن شەتەلدىكتەرگە ارنالعان ەكسپو-عا قىرۋىر اقشا جۇمسالعاندا، مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ تاڭعى اسىنا تيىن-تەبەننىڭ بولماعانىن قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ “ەلارنا” سياقتى قازاق تىلىندەگى ساناۋلى عانا اقپاراتتىق كوزدىڭ جابىلىپ، ەسەسىنە “ربك” سەكىلدى رەسەيلىك ارنالاردىڭ ارانى ودان ءارى اشىلا بەرگەنىن، ءتىپتى وتاندىق “ورت”، ء“بىلىم جانە مادەنيەت” ارنالارىنىڭ باسشىلىعىنا شەتەلدىكتەردى نە قازاق تىلىنەن جۇرداي ادامداردى قويعاندى قالاي باعالاماقپىز؟

ەندى ول ازداي، ەلىمىزدەگى ءبىر توپ كرەملشىل بەلسەندى “قازاقستاندا “سپراۆەدليۆوست” اتتى كوپۇلتتى پارتيا قۇرىپ، ونىڭ ىشكى ساياساتىنا تىكەلەي ىقپال جاسايمىز” دەپ مالىمدەدى. ءتىپتى “مەملەكەتتىك ورىنداردا قازاق ەمەستەردىڭ سانىن ارتتىرامىز” دەگەن باستاپقى ماقساتتارىن دا پاش ەتتى. بىراق بيلىك ورىندارى، حالىق ەسەبىنەن كۇنەلتىپ وتىرعان جاۋاپتى ادامدار نەگە ءۇنسىز؟ ەسەسىنە ەل قامىن ويلاعان شىنايى ۇلتجاندى كۇشتەرگە كەلگەندە ءدال سول بيلىك ءبىرىنشى شۇيلىگەدى. ماسەلەن، گەپتيلگە قارسى نارازىلىق بىلدىرگەن ازاماتتاردى سوتتاۋ، رەسەيگە قاتىستى شىندىقتى جازعان باق-تاردى جازالاۋ، ادىلدىككە ۇندەگەن قوعام قايراتكەرلەرىن قۋدالاۋ، ءتىپتى تاۋەلسىزدىك مونۋمەنتىنە گۇل شوعىن قويعانىنا بولا تۇرمەگە جابۋ سەكىلدى ارەكەتتەر بولار ما ەدى؟

كەزىندە باستاۋىن «امەريكاندىق ۇلتتان» العان «قازاقستاندىق ۇلتتىڭ» كۇش الۋىنا كەدەرگى بولعان، قۇرامىندا 23 ەتنوس وكىلى جانە 100 مىڭعا تارتا مۇشەسى بار، قاجەتتى قۇجاتتارىن بيلىككە تولىقتاي تاپسىرعان، “حالىق رۋحى” پارتياسىن، بيلىكتىڭ 9 جىلعا جۋىق ۋاقىت بويىنا سوزۋى، زاڭ تالاپتارىن ساقتاي وتىرىپ، 60 مىڭ ادامنىڭ تولقۇجاتىمەن قوسا تاپسىرىلسا دا، ادىلەت مينيسترلىگى ءالى كۇنگە دەيىن نەگە تىركەمەي وتىر؟ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ بەيبىت جينالىستار جانە بىرلەسۋ قۇقىعى ماسەلەلەرى جونىندەگى وكىلىنىڭ ارنايى بايانداماشىسى ماينا كيايدىڭ قازاقستانعا كەلگەن ساپارىندا «حالىق رۋحى» پارتياسىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ وسى كۇنگە دەيىن سەبەپسىزدەن-سەبەپسىز تىركەمەي وتىرعانى تۋرالى دا ارنايى حات جولداندى. بۇۇ وكىلى بۇل ماسەلەنى ارنايى قاراپ، ادىلەتتى شەشىم شىعارتقىزاتىنىن جەتكىزدى. مۇمكىن بۇۇ كومەگىنەن كەيىن شىندىق سالتانات قۇرار دەگەن ۇمىتتەمىز.

بيلىك وسى اشىق حاتتا قويىلعان سۇراقتارعا بۇكپەسىز جاۋاپ بەرۋى كەرەك. ويتكەنى ءوز حالقىنىڭ ەمەس، بوتەن مەملەكەتتىڭ قامىن ويلاعان ساياسات ءتۇبى سول بيلىكتىڭ قارا باسىنا عانا ەمەس، تۇتاس مەملەكەتتىڭ ەگەمەندىگىنە، حالقىنىڭ جارقىن بولاشاعىنا كولەڭكە تۇسىرەرى حاق. مۇنداي كەلەڭسىزدىككە جول بەرمەۋ – ءار ادامنىڭ ازاماتتىق بورىشى.

قازاق ۇلتتىق كەڭەسى

14 شىلدە 2015 جىل

Abai.kz