باتىردىڭ 150 جىلدىعىنا وراي تۇركياداعى قازاق عالىمى، تاريحشى ابدىۋاقاپ قارا جاقىندا Facebook جەكە پاراقشاسىندا بىلاي دەپ ءوز ۇندەۋىن جاريالادى:
«باي-ماناپتان الىپ كەدەيگە بەرگەن، پاناسىزعا قورعان بولعان، جەتىم-جەسىردى قورعاعان قازاقتىڭ روبين گۋدى 1886 جىلى شىعىس قازاقستاننىڭ قالبا دەگەن جەرىندە تۋعان زۋقا باتىرعا 2016 جىلى 150 جىل تولماق. باتىرلارىن، قاھارماندارىن باعالاي الماعان حالىق ماڭگىلىك ەل بولا المايدى. سوندىقتان 2016 جىلى باتىرىمىزدى اتاۋسىز قالدىرمايىق. كەلەسى جىلى ول تۋرالى كىتاپتار شىعارايىق، ەلارالىق سيمپوزيۋمدار مەن كونفەرەنتسيالار وتكىزەيىك، تويلار جاسايىق، ايتىس ۇيىمداستىرايىق. باتىردى ەسكە الىپ، شىعىس قازاقستاندا ەسكەرتكىشىن تۇرعىزايىق».

بۇل ۇندەۋگە ءۇن قوسقان قىتايداعى قازاق جۋرناليستەرى دە باتىردىڭ ءومىرى جايلى دەرەكتى فيلم تۇسىرۋگە دايىن ەكەندىكتەرىن ايتۋدا.

زۋقا ومىرىنە توقتالار بولساق، كەرەيدىڭ نوقتا اعاسى سانالاتىن يتەلى رۋىنا باس بولعان ءدىندار اكەسى ءسابيت داموللا دۇنيە سالعاننان كەيىن زۋقا وتباسىن باستاپ 1883 جىلدارى قىتاي جاققا اۋىپ، جەمەنەيدىڭ ساۋىر وڭىرىنە قونىس تەبەدى. سونداعى قازاقتىڭ توبە ءبيى جەڭىسحان ءدىني ساۋاتى تەرەڭ زۋقانى قاسىنا الىپ، مەدرەسەگە مۇعالىم ەتىپ تاعايىندايدى. زۋقا بي ورداسىندا بالا وقىتىپ ءجۇرىپ بي تورەلىگىنىڭ ادىلەتسىزدىگىنە كۋا بولادى. رۋ باسىلارىنىڭ قاناۋىنا تاپ بولعان حالىقتى كورىپ زىعىردانى قاينايدى. ادىلەتسىز بيلىككە قارسى شىعادى. ول 1904 جىلى قاجىعا بارىپ كەلگەن سوڭ، جالا جابىلىپ 10 جىلعا جۋىق تۇرمەدە وتىرادى. تۇرمەدەن شىققان سوڭ ءتىپتى دە اشىنا تۇسكەن باتىر بي، تورەلەرمەن كەلىسپەي، ادىلەتسىزدىككە قارسى تۇرىپ ولاردىڭ شامىنا تيەدى. اقىرى باتىر ساۋىرداعى يتەلىنى باستاپ كوكتوعايعا قونىس اۋدارادى. بۇل جاقتا دا بايلار مەن بيلەردىڭ قىسىمىنا تاپ بولعان قازاقتار باتىر ماڭىن پانالايدى. ءتىپتى وزگە ۇلت وكىلدەرى دە ونىڭ جانىنا ۇيىرىلەدى. بۇل جاعداي جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ باتىرعا دەگەن قارسىلىعىن كۇشەيتە تۇسەدى. سوندىقتان ول وسى قىسىمدرعا قارسى تۇرۋ ءۇشىن قول جيناپ، قوسىن قۇرادى. ورىستاردان قارۋ-جاراق العىزىپ، سوعىسقا جۇيەلى جاتتىعادى. ول جاساقتاعان قوسىن شەكارا ايماقتاعى قازاقتاردىڭ مالىن تارتىپ الىپ، قىزدارىن زورلاعان موڭعول جاساقتارى مەن قازان توڭكەرىسىنەن قاشىپ قىتايعا وتكەن اق ورىس اسكەرلەرىنە تويتارىس بەرەدى. زۋقا قاراماعىنداعى بەس جۇزدەن اسا وتباسىن قازاق بيلەرىنە دە، قىتاي ۇكىمەتىنە دە سالىق تولەۋدەن قۇتقارادى. قاراپايىم حالىقتىڭ مۇڭىن مۇڭداپ، جوعىن جوقتاعان زۋقا كەدەي-كەپشىككە، جەتىم-جەسىرگە ەرەكشە پانا بولىپ، جەتىم قالعان كوپ بالانى باۋىرىنا باسقان. ەل اۋزىندا سول كۇندەردىڭ بىرىندە زۋقانىڭ مولقى ەلىنەن جىلقى شاۋىپ الۋعا بارعان 13 باتىرىن ءبىر جاس جىگىتتىڭ ۇرىپ جىققانى ايتىلادى. ەرلىگىنە ءتانتى بولعان زۋقا جاس باتىردى سۇراستىرىپ، ونىڭ وسپان ەكەنىن انىقتايدى. سودان باستاپ زۋقا وسپانعا «كەرەيدىڭ كەر جاق باتىرى» دەگەن اتاق بەرىپ، ءوز تاربيەسىنە الىپ، ۇلكەن ءۇمىت كۇتكەن دەسەدى.
زۋقانىڭ قارۋلى كۇشىن جويۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى بيلىك تاراپىنان 1924-1926 جىلدارى 5 رەت شابۋىل جاسالادى. ونىڭ قوسىنى كۇشەيگەن سايىن جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ شاماسى كەلمەي، ولارعا تىڭشى جىبەرەدى. ولارعا زۋقانىڭ دۇنگەننەن باعىپ العان ۇلى جاقيا التايدىڭ سارسۇمبەسىندە تۇراتىن قازاقتان ايەل العان ىبىرايىم اتتى دۇنگەنمەن ءتىل بىرىكتىرە وتىرىپ قىزمەت ەتەدى. 1928 جىلى قازان ايىندا قىستاۋدان جايلاۋعا جايبىراقات كوشىپ بەلقۇدىق دەگەن جەرگە قونعان زۇقانىڭ ەلىن ەكى ساتقىن اسكەر باستاپ كەلىپ شەيىت قىلادى. امان قالعان قازاققا سەس كورسەتۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ تىزگىنىن ۇستاعان ۋيجينگو باتىردىڭ باسىن قىران وزەنىندەگى كوپىرگە ءىلىپ قويادى. حالىقتىڭ كەك الۋىنان قورىققان زۇلىم بيلەۋشى ەكى اپتاداي ۋاقىت وتكەن سوڭ باتىردىڭ باسىن قايتارىپ بەرەدى.
اكەسىنىڭ باسى الىنعاننان كەيىن ۇلى ءسولتانشارىپ قول باستاپ گومينداڭ ۇكىمەتىمەن شايقاسۋعا دايىندالادى. بىراق اقساقالدار قارسى سوعىسقا جول بەرمەيدى. اكەسىنىڭ جىلدىق اسىن بەرگەن سوڭ ۇلى ءسولتانشارىپ يتەلى رۋىن باستاپ باركولگە بارىپ قونىستانادى. باركولدە كوپ ۋاقىت تۇرعان ەل تيبەت ارقىلى 1950 جىلدارى ءۇندىستان، پاكىستانعا اۋادى. ول جاقتا 10 جىلداي تۇراقتاعان قازاق قاۋىمى تۇركياعا بارىپ تۇراقتايدى.

سۋرەتتە قيزات قاجى مەن  ساۆات قاجى زۋقاۇلدارى اكەلەرىنىڭ بەيىتىنىڭ باسىندا

قازىرگى كەزدە التاي مەن كوكتوعايدىڭ اراسىنداعى بەلقۇدىق دەگەن بەلدە سول ءتۇنى قىرىلعان 50-دەن اسا شەيىتتىڭ قورشالعان بەيىتى بار. ەڭ العاشىندا بۇل جەرگە باتىر زۋقانىڭ دەنەسى باسسىز جەرلەنەدى. تەك باسى قايتارىلعان سوڭ عانا، دەنەسىنە قوسىپ قايتا جەرلەنەدى.

زۋقا باتىر تۋرالى ەكى رومان ءۇرىمجى قالاسىندا جارىق كوردى. ونىڭ ءبىرى «زۋقا باتىر» دەپ تالاتىن باتىرقان قۇسبەگيننىڭ ەڭبەگى بولسا، «پانا» اتتى ەكىنشى رومان ايگىلى جازۋشى قاجىعۇمار شابدانۇلىنىڭ قالامىنان تۋعان بولاتىن. بۇل ەكى كىتاپ تا دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ جانىنداعى «اتاجۇرت» باسپسىنان قايتالاي جارىق كورىپ، بارشا قازاق وقىرمانعا ۇسىنىلدى.
قازىرگى تاڭدا زۋقانىڭ ۇرپاقتارى بارلىعى دەرلىك تۇركيا مەن ەۋروپا ەلدەرىندە تۇرادى. باتىردىڭ كەنجە ۇلى قيزات قاجى 1999 جىلى ىستامبۇلدا قايتىس بولدى. تاعى بiر ۇلى ساۆات قاجى الماتى iرگەسiندەگi رايىمبەك اۋىلىندا تۇرادى. ال، «قاراجورعا» ءبيىن قازاق جەرىنە اكەلگەن نەمەرەسى ارىستان قاجى شادەتۇلى الماتى وبلىسى، قاراساي باتىر اۋدانى، رايىمبەك اۋىلىندا 1997 جىلى باباسىنىڭ قۇرمەتiنە مەشىپ سالىپ، وعان باتىر اتىن بەردى. ەۋروپاداعى قازاق قوعامىن باسقارعان تاعى ءبىر نەمەرەسى ءابدiراحمان شەتىن بۇل كۇندە گەرمانيانىڭ كەلن قالاسىندا تۇرادى. باسقا دا نەمەرە-شوبەرەلەرىن ايتار بولساق، ەسiمحان – ۆاشينگتونداعى كەننەدي اۋەجايىندا جاۋاپتى قىزمەتكەر، تالعات كوكبۇلاق پەن ءومiرحان التىن ميۋنحەندەگi «ازاتتىق» راديوسىندا ۇزاق جىل جۇمىس جاساعان. تانىمال دiنتانۋشى-عالىم شىڭعىس زۋقاۇلى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى قازاقستان جۇرتشىلىعىنا تەلەديدار ارقىلى ءدىني ساباقتار جۇرگىزىپ، يسلام جولىندا كوپ ەڭبەك ەتتى. سونداي-اق، شەتەل قازاقتارى اراسىنان تۇڭعىش رەت قر جوعارى كەڭەسىنە دەپۋتات بولىپ سايلانىپ، جەكە مەنشىك «وعىتاي» بانكىسىن قۇرعان يبراھيم گۇللەر دە باتىردىڭ ۇرپاعى. الماتىدا تۇراتىن شوبەرەسى قالمان قوسجiگiت بولسا قالامى قارىمدى حالىقارالىق جۋرناليست.
دايىنداعان مايگۇل سۇلتان

baq.kz