Batırdıñ 150 jıldığına oray Türkiyadağı qazaq ğalımı, tarihşı Äbdiuaqap Qara jaqında Facebook jeke paraqşasında bılay dep öz ündeuin jariyaladı:
«Bay-manaptan alıp kedeyge bergen, panasızğa qorğan bolğan, jetim-jesirdi qorğağan qazaqtıñ Robin Gudı 1886 jılı Şığıs Qazaqstannıñ Qalba degen jerinde tuğan Zuqa batırğa 2016 jılı 150 jıl tolmaq. Batırların, qaharmandarın bağalay almağan halıq mäñgilik el bola almaydı. Sondıqtan 2016 jılı batırımızdı atausız qaldırmayıq. Kelesi jılı ol turalı kitaptar şığarayıq, elaralıq simpoziumdar men konferenciyalar ötkizeyik, toylar jasayıq, aytıs wyımdastırayıq. Batırdı eske alıp, Şığıs Qazaqstanda eskertkişin twrğızayıq».

Bwl ündeuge ün qosqan Qıtaydağı qazaq jurnalisteri de batırdıñ ömiri jaylı derekti fil'm tüsiruge dayın ekendikterin aytuda.

Zuqa ömirine toqtalar bolsaq, Kereydiñ noqta ağası sanalatın Iteli ruına bas bolğan dindar äkesi Säbit Damolla dünie salğannan keyin Zuqa otbasın bastap 1883 jıldarı Qıtay jaqqa auıp, Jemeneydiñ Sauır öñirine qonıs tebedi. Sondağı qazaqtıñ töbe bii Jeñishan dini sauatı tereñ Zuqanı qasına alıp, medresege mwğalim etip tağayındaydı. Zuqa bi ordasında bala oqıtıp jürip bi töreliginiñ ädiletsizdigine kuä boladı. Ru basılarınıñ qanauına tap bolğan halıqtı körip zığırdanı qaynaydı. Ädiletsiz bilikke qarsı şığadı. Ol 1904 jılı qajığa barıp kelgen soñ, jala jabılıp 10 jılğa juıq türmede otıradı. Türmeden şıqqan soñ tipti de aşına tüsken batır bi, törelermen kelispey, ädiletsizdikke qarsı twrıp olardıñ şamına tiedi. Aqırı batır Sauırdağı itelini bastap Köktoğayğa qonıs audaradı. Bwl jaqta da baylar men bilerdiñ qısımına tap bolğan qazaqtar batır mañın panalaydı. Tipti özge wlt ökilderi de onıñ janına üyiriledi. Bwl jağday jergilikti biliktiñ batırğa degen qarsılığın küşeyte tüsedi. Sondıqtan ol osı qısımdrğa qarsı twru üşin qol jinap, qosın qwradı. Orıstardan qaru-jaraq alğızıp, soğısqa jüyeli jattığadı. Ol jasaqtağan qosın şekara aymaqtağı qazaqtardıñ malın tartıp alıp, qızdarın zorlağan moñğol jasaqtarı men Qazan töñkerisinen qaşıp Qıtayğa ötken aq orıs äskerlerine toytarıs beredi. Zuqa qaramağındağı bes jüzden asa otbasın qazaq bilerine de, Qıtay ükimetine de salıq töleuden qwtqaradı. Qarapayım halıqtıñ mwñın mwñdap, joğın joqtağan Zuqa kedey-kepşikke, jetim-jesirge erekşe pana bolıp, jetim qalğan köp balanı bauırına basqan. El auzında sol künderdiñ birinde Zuqanıñ molqı elinen jılqı şauıp aluğa barğan 13 batırın bir jas jigittiñ wrıp jıqqanı aytıladı. Erligine tänti bolğan Zuqa jas batırdı swrastırıp, onıñ Ospan ekenin anıqtaydı. Sodan bastap Zuqa Ospanğa «Kereydiñ ker jaq batırı» degen ataq berip, öz tärbiesine alıp, ülken ümit kütken desedi.
Zuqanıñ qarulı küşin joyu üşin jergilikti bilik tarapınan 1924-1926 jıldarı 5 ret şabuıl jasaladı. Onıñ qosını küşeygen sayın jergilikti biliktiñ şaması kelmey, olarğa tıñşı jiberedi. Olarğa Zuqanıñ düngennen bağıp alğan wlı Jaqiya Altaydıñ Sarsümbesinde twratın qazaqtan äyel alğan Ibırayım attı düngenmen til biriktire otırıp qızmet etedi. 1928 jılı qazan ayında qıstaudan jaylauğa jaybıraqat köşip Belqwdıq degen jerge qonğan Zwqanıñ elin eki satqın äsker bastap kelip şeyit qıladı. Aman qalğan qazaqqa ses körsetu üşin jergilikti biliktiñ tizginin wstağan Uijingo batırdıñ basın Qıran özenindegi köpirge ilip qoyadı. Halıqtıñ kek aluınan qorıqqan zwlım bileuşi eki aptaday uaqıt ötken soñ batırdıñ basın qaytarıp beredi.
Äkesiniñ bası alınğannan keyin wlı Soltanşärip qol bastap Gomindañ ükimetimen şayqasuğa dayındaladı. Biraq aqsaqaldar qarsı soğısqa jol bermeydi. Äkesiniñ jıldıq asın bergen soñ wlı Soltanşärip iteli ruın bastap Barkolge barıp qonıstanadı. Barkölde köp uaqıt twrğan el Tibet arqılı 1950 jıldarı Ündistan, Päkistanğa auadı. Ol jaqta 10 jılday twraqtağan qazaq qauımı Türkiyağa barıp twraqtaydı.

Surette Qizat qajı men  Savat qajı Zuqawldarı äkeleriniñ beyitiniñ basında

Qazirgi kezde Altay men Köktoğaydıñ arasındağı Belqwdıq degen belde sol tüni qırılğan 50-den asa şeyittiñ qorşalğan beyiti bar. Eñ alğaşında bwl jerge batır Zuqanıñ denesi bassız jerlenedi. Tek bası qaytarılğan soñ ğana, denesine qosıp qayta jerlenedi.

Zuqa batır turalı eki roman Ürimji qalasında jarıq kördi. Onıñ biri «Zuqa batır» dep talatın Batırqan Qwsbeginniñ eñbegi bolsa, «Pana» attı ekinşi roman äygili jazuşı Qajığwmar Şabdanwlınıñ qalamınan tuğan bolatın. Bwl eki kitap ta Düniejüzi qazaqtarı qauımdastığınıñ janındağı «Atajwrt» baspsınan qaytalay jarıq körip, barşa qazaq oqırmanğa wsınıldı.
Qazirgi tañda Zuqanıñ wrpaqtarı barlığı derlik Türkiya men Europa elderinde twradı. Batırdıñ kenje wlı Qizat qajı 1999 jılı Istambwlda qaytıs boldı. Tağı bir wlı Savat qajı Almatı irgesindegi Rayımbek auılında twradı. Al, «Qarajorğa» biin qazaq jerine äkelgen nemeresi Arıstan qajı Şädetwlı Almatı oblısı, Qarasay batır audanı, Rayımbek auılında 1997 jılı babasınıñ qwrmetine meşip salıp, oğan batır atın berdi. Europadağı qazaq qoğamın basqarğan tağı bir nemeresi Äbdirahman Şetin bwl künde Germaniyanıñ Kel'n qalasında twradı. Basqa da nemere-şöberelerin aytar bolsaq, Esimhan – Vaşingtondağı Kennedi äuejayında jauaptı qızmetker, Talğat Kökbwlaq pen Ömirhan Altın Myunhendegi «Azattıq» radiosında wzaq jıl jwmıs jasağan. Tanımal dintanuşı-ğalım Şıñğıs Zuqawlı täuelsizdiktiñ alğaşqı jıldarı Qazaqstan jwrtşılığına teledidar arqılı dini sabaqtar jürgizip, islam jolında köp eñbek etti. Sonday-aq, şetel qazaqtarı arasınan twñğış ret QR Joğarı Keñesine deputat bolıp saylanıp, jeke menşik «Oğıtay» bankisin qwrğan Ibrahim Güller de batırdıñ wrpağı. Almatıda twratın şöberesi Qalman Qosjigit bolsa qalamı qarımdı halıqaralıq jurnalist.
Dayındağan Maygül SWLTAN

baq.kz