كىرىسپە

ورتالىق ازياداعى مۇسىلماندىق كيەلى جەرلەردى ارالاپ كورسەڭىز، 3 مەتردەن 24 مەترگە دەيىن جەتەتىن اسا ۇلكەن قابىرلەر (ماقبارا) ەرەكشە نازار اۋدارادى. ادەتتە ساز بالشىقتان نەمەسە شيكى كىرپىشتەن تۇرعىزاتىن مۇنداي قابىرلەر مۇسىلمان اۋليەلەرىنىڭ زيراتىنا ورناتىلادى. بۇل قۇبىلىس وسى ايماقتا كەڭ تاراعان. بەلگىلى زەرتتەۋشى، اكادەميك ە. ۆ. رتۆەلادزە وسى جولداردىڭ اۆتورىنا بەرگەن سۇقباتىندا مۇنداي قابىرۇستى قۇرىلىستار تەك ورتالىق ازيادا كەزدەسەتىنىن جانە مۇسىلماندىق كەزەڭگە ءتيىستى ەكەندىگىن، يسلامعا دەيىنگى كەزەڭگە جاتاتىن ەسكەرتكىشتەرگە ءتان ەمەستىگىن ايتادى. بۇل ماقالادا ورتالىق ازيانى زەرتتەۋ فرانتسۋز ينستيتۋتى (فيتسا، IFEAC) 1996-1998 جىلدارى ۇيىمداستىرعان ەكسپەديتسيالار كەزىندە تابىلعان دالالىق ماتەريالدار مەن اۆتوردىڭ پايىم-پىكىرى جيناقتالىپ ۇسىنىلىپ وتىر.

ەجەلگى زامان الىپتارى

ادەتتەن تىس ۇزىن قابىرلەردىڭ بىرقاتارى يسلامعا دەيىنگى كەزەڭدە ءومىر سۇرگەنىمەن، قۇران كەيىپكەرى رەتىندە مۇسىلماندار قۇرمەت تۇتاتىن تۇلعالارعا قويىلعان. مۇنداي قابىرلەر مىسالى سامارقانداعى دانيال پايعامبار زيراتىندا (20 مەتردەن استام), مارگەلان قالاسىنداعى ەسكەندىر زۋ-ل-قارناين (الەكساندر ماكەدونسكي) مازارىندا (فەرعانا القابى، ۇزىندىعى 20 مەتر), قاراقالپاقستاننىڭ حودجەيلي قالاسىنداعى ميزداحكان قالاشىعى اۋماعىندا ساقتالعان شام‘ۋن (شامۋن-نابي) زيراتىندا (20 مەتردەن استام),[1] وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ سايرام قالاسىنداعى يۋشۋق پايعامبار (44 مەتر) زيراتىندا، ت.ب. جەرلەردە كەزدەسەدى.

جوعارىدا اتالعان كيەلى جەرلەردىڭ جانىندا بۇل كەيىپكەرلەردىڭ ءىس-ارەكەتىنە قاتىستى ءارتۇرلى ەرەكشە نىساندار دا ساقتالعان. مىسالى، بۇل قاتارعا وش (قىرعىز رەسپۋبليكاسى) قالاسىنىڭ ورتاسىنداعى ۇلكەن تاۋ – «سۇلەيمەن پايعامباردىڭ تاعى» (تاحت-ي سۋلايمان) دا كىرەدى. جەرگىلىكتى اڭىز بويىنشا، سۇلەيمەن پايعامبار ءوز ءۋازىرى اساف يبن بۋرحيامەن بىرگە وسى جەردەن ارنا تارتىپ، سۋلاندىرۋ جۇيەسىن جاساعان.[2] تاعى ءبىر اڭىز بويىنشا، سىرداريانىڭ بويىمەن ءجۇزىپ جۇرگەن (جەرگىلىكتى جۇرت ول بالىق ءالى بار دەپ سانايدى) ءنان بالىق (ناھان بالىق) ءجۇنىس پايعامباردى (پروروك يونيس) اۋزىندا 40 كۇن ساقتاپ اكەلىپ، وسى بيىك جاعالاۋعا امان-ەسەن جەتكىزگەن. سىرداريا جاعاسىنداعى بيىك توبە باسىندا ء(اندىجان وبلىسى، وزبەكستان) پايعامباردىڭ جۇرت زيارات ەتەتىن بەيىتى تۇر. تاشكەنت قالاسىنداعى «شايح حاۆاند تاحۋر» دەپ اتالاتىن كيەلى جەردە ەسكەندىر زۋ-ل-قارناين (الەكساندر ماكەدونسكي) جەر استىنان شىققان دەلىنەدى.[3] تاعى ءبىر پايعامبار سەت (شيس پايعامبار) تاشكەنت قالاسىن تۇرعىزىپ، وعان ءوز ەسىمىن – شيس-كەنت (تاش-كەنت) اتاۋىن بەرگەن. كەلەسى پەرسوناج – دجيردجيس پايعامبار (پروروك گەورگيۋس) تاشكەنت وبلىسى اۋماعىندا جاتقان توي-توبە اۋىلىنىڭ جانىندا تاقۋالىق ءومىر (زاحيد) ءسۇرىپتى. بيىك تاۋلى تيان-شاننىڭ چاتقال اتالاتىن جەرىندە (قىرعىز رەسپۋبليكاسى، جالال-اباد وبلىسى، جاڭا-بازار اۋدانىندا) ىدىرىس پايعامبار (پروروك گەورگيۋس) قۇدايعا سىيىنعان.[4] ءداۋىت پايعامبار (پروروك داۆيد) سامارقان تاۋىنداعى ۇڭگىرگە ءوز قولىمەن ايلاپات جول سالعان. ورتالىق ازيانىڭ ءتورت جەرىندە (بۇحارا،[5] ۆاراحشا، بۇحارا وبلىسى، فەرعانا القابىنداعى جالال-اباد قالاسى) ايۋب پايعامباردىڭ (پروروك يوۆ) قابىرى بار دەلىنەدى. بۇل قابىرلەرگە زيارات جاساۋ – «حالىقتىق يسلامنىڭ» ءبىر بولىگى سانالادى. ادەتتە بۇل الىپ قابىرلەر جەرگىلىكتى ماڭىزعا عانا يە، وبلىستان تىسقارى جەردە كوپ تانىمال ەمەس.

يسلام كەزەڭىندەگى الىپتار

ەرەكشە ۇزىن قابىر يەلەرىنىڭ ەكىنشى توبى تاريحتىڭ يسلام كەزەڭىندە ءومىر سۇرگەن تۇلعالارعا جاتادى. ولاردىڭ اراسىندا مۇحاممەد س.ع.س. پايعامباردىڭ ساحابالارى (وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى تۇركىستان اۋدانى قارناق ەلدىمەكەنىندەگى ‘ۋككاشا اتا حازىرەتتىڭ قابىرىنىڭ ۇزىندىعى 42 مەتر; وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى، ءشاۋىلدىر ەلدى مەكەنىندەگى «ارىستان باب» اتاۋىمەن بەلگىلى سالمان ال-فاريسي ساحابانىڭ قابىرتاسى، 20 مەتردەن استام), ولاردىڭ ءىزباسارلارى (تابي‘ۋن; بۇحارا وبلىسى قاعان اۋدانى تاش-راباد جەرىندەگى كا‘ب ال-احبار قوجا قابىرىنىڭ ۇزىندىعى 10 مەتر، يمام مۋحامماد يبن ال-حانافيا بىرنەشە جەردە كەزدەسەدى: وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ سوزاق ەلدى مەكەنىندەگى قابىرتاسى 40 مەتر بولسا، وزبەكستاننىڭ ناۆوي وبلىسىنداعى ديبالاند سەلوسىنداعى قابىرتاسى توعىز مەتر) جانە باسقالارى بار.

بۇلاردىڭ اراسىندا حاليف ‘الي يبن ابي تاليبقا (656-661) ەرەكشە توقتالساق بولادى. ازىرەت الىگە قاتىستى (مولاسى، اياق باسقان جەرى [قادامجاي]، ەرلىك ىستەرى تۋرالى اڭىزدار) دەرەكتەر كوپ جەردە كەزدەسەدى. كەيبىر زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرىنشە، فەرعانا القابىنىڭ وزىندە عانا ‘اليعا قاتىستى 18 تابيعي ەسكەرتكىش بار ەكەن.[6]سونداي-اق، وزبەكستاننىڭ نامانعان وبلىسى عاۋا قىستاعىنداعى «سانگ-ي لا‘نات» («لاعنەت تاسى») اتالاتىن الىپ جارتاس ازىرەت ءالى قىلىشىن تاۋعا ۇرعاندا پايدا بولعان-مىس، ال وسى وبلىستىڭ قاسانساي اۋدانى قوقىمباي شارۋاشىلىعىنداعى بيىك توبەلەر ءاليدىڭ اتى – ءدۇلدۇلدىڭ تۇياعىنان ۇشىپ تۇسكەن توپىراقتان پايدا بولعان دەلىنەدى.[7] يسفايرام-سايدىڭ جاعاسىندا (تاجىكستان رەسپۋبليكاسى) «قارا-تاش» اتتى الىپ كەسەنە بار. بۇل جەردە ازىرەت ءالى سۇلەيمەن تاۋىنان قايتىپ كەلە جاتىپ دەمالعان دەسەدى. ءدال وسى جەردە ونىڭ تاس بولىپ قالعان تۇيەسى دە تۇر. ا.ا. بوبرينسكي XX عاسىردىڭ باسىندا پيانج تاۋىنىڭ بيىگىندە تۇراتىن ادامداردان جازىپ العان اڭىزدا ءاليدىڭ يشكاشيم بەكىنىسىن الاردا قاحقاحا داۋمەن سوعىسقانى ايتىلعان.[8] ونىڭ دەرەگىنشە، وسى جەردە قاحقاحانىڭ بەكىنىسى، وعان قارسى شاح-ي ماردان مازارى تۇرعان. اڭىز بويىنشا ەسكەندىر زۋ-ل-قارناين ءپاميردى ءۇش جىلدا جاۋلاپ السا، ازىرەت ءالى كەرەمەت كۇشىمەن ءۇش-اق ساعاتتا وزىنە قاراتىپتى.[9] حالىققا قاجەتتى سۋ كوزدەرىنىڭ، بيىك بايتەرەكتەر مەن قۇزداردىڭ پايدا بولۋى ءاليدىڭ ەسىمىمەن بايلانىستى ايتىلادى. ماسەلەن، يستاراۆشان قالاسىنداعى حازرات-ي شاح مازارىنداعى بايتەرەك (ۇرا-توبە، تاجىكستان) اڭىز بويىنشا ازىرەت ءالىنىڭ الىپ اساتاياعىنان ءوسىپ شىققان.[10] گيندۋكۋش تاۋىنىڭ كۇنى كەشەگە دەيىن كافيريستان اتالعان بەتكەيىندەگى (اۋعانستان), ناماتگۋل قىشلاعىندا ازىرەت ءالىنىڭ ەسىمىمەن اتالاتىن مازار بار. مازار ىشىندە، سۋففانىڭ جوعارعى جاعىندا بىرنەشە شامدال جانە شار ءتارىزدى، قارا ءتۇستى ەكى تاس ىلىنگەن. تاستىڭ ارقايسىسى 1,5 پۇت (24 كگ) تارتادى. اڭىز بويىنشا، ازىرەت ءالى پيانج وزەنى القابىن باعىندىرۋعا كەلگەن كەزىندە وسى تاستارمەن ويناپ، جاتتىققان ەكەن.[11]فەرعانا وبلىسىنىڭ التىارىق اۋدانىنداعى «كاتپۋت» پەن «سوليكۋر» اۋىلدارىنىڭ اتاۋىن دا جەرگىلىكتى تۇرعىندار ازىرەت ءالى مەن ونىڭ اتى – دۇلدۇلمەن بايلانىستىرادى. مىسالى، ينفورمانتتاردىڭ ايتۋىنشا، كاتپۋت – «كاتتا پۋت» (سوزبە ءسوز «ۇلكەن اياق») ازىرەت ءالىنىڭ ەرەكشە ۇلكەن اياعىنان شىققان.[12] شىن مانىندە، ‘الي تۇلعاسى مۇحاممەد پايعامباردىڭ تۋىسقانى، كۇيەۋ بالاسى رەتىندە، ءادىل حاليفا (راشيد) رەتىندە وزگە پەرسوناجدارعا قاراعاندا وتە تانىمال ەدى، سوندىقتان شيعالىق جانە حالىق اۋىز ادەبيەتىندە، سوپىلىق توپتاردىڭ شىنجىرىندا تالاي اڭىزعا (حيكايات) وزەك بولدى. ازىرەت ءالى تۇلعاسىنىڭ تانىمالدىعىنا تاعى ءبىر سەبەپ: ول شيعالارعا دا، سۇننيتتەرگە دە ورتاق ەدى، ەكى الەمدى بىرىكتىرۋشى، بايىتۋشى، مادەنيەتتەر اراسىندا ديالوگ ورناتۋشى بولدى.

كيەلى اڭىزدار

ورتالىق ازيادا جەرگىلىكتى تىلدەردە ايتىلاتىن كيەلى اڭىزدار كوپ. ولاردىڭ كەيبىرى قاعازعا تۇسكەن، بىراق نەگىزىنەن اۋىزشا اڭگىمە تۇرىندە تاراعان. بۇل اڭىزداردىڭ نەگىزگى مازمۇنى وسى وڭىرگە يسلام ءدىنىن تاراتقان ەرلەردىڭ ۇلى جورىعى تۋرالى بولىپ كەلەدى. كەيىپكەرلەر وسى جورىقتا ءجيى قازا تابادى، كەيبىرى ۇزاق ءومىر ءسۇرىپ، قۇداي جولىندا ارەكەت ەتەدى. ولاردىڭ قابىرى كەيىن كيەلى جەرگە اينالادى. مۇنداي اڭگىمەلەردە جەرگىلىكتى تەكتى تۇقىمدار، كيەلى اۋلەتتەر تۋرالى دا دەرەكتەر كەزدەسەدى، ماسەلەن ءبىر اۋلەتتىڭ ورتالىق ازياعا قالاي كەلگەنى، وسى جەرگە قالاي ورنالاسقانى ايتىلادى. مىسالى، قازاق اراسىنداعى قوجالار, وزبەكتەگى حۋدجا, ۇيعىر، قاراقالپاق ىشىندەگى قوجا،تۇرىكمەندەگى وۆلات – مۇحاممەد پايعامباردىڭ ۇرپاقتارى سانالادى.

وسىناۋ «ۇلى جورىق» سيۋجەتى ورتالىق ازيانىڭ ءار بولىگىنەن كەزدەسەدى: 1) دەشتى قىپشاققا جاسالعان جورىقتىڭ باسىندا حاليف ءابۋ باكر اس-سىددىق (632-634) بولعان;[13] 2) فەرعانا القابى مەن سىرداريا وزەنى اڭعارىنداعى جورىقتى يمام مۇحامماد يبن ال-حانافيانىڭ (701 ج. قايتىس بولعان) ءۇش ۇرپاعى باسقارعان;[14] 3) شىڭجاڭداعى جورىقتىڭ قولباسشىسى يمام جا‘فار اس-سادىق (762 ج. ومىردەن وتكەن) بولعان.[15]

كيەلى اڭىزداردا باتىرلار الىپ دەنەلى (3,5 مەتردەن اساتىن), عالامات كۇش يەسى (جالعىز ءوزى جاۋدىڭ مىڭىنا تاتيتىن) رەتىندە سيپاتتالىپ، ۇزاق ءومىر سۇرەدى. ولاردىڭ زيراتىنا قويىلاتىن اساتاياقتارىنىڭ ۇزىندىعى ادەتتە 3-4 مەترگە جەتەدى. بۇل كەيىپكەرلەردىڭ اۋليەلىگى ۇزاق ءومىر سۇرۋىمەن – 120-130 جاساۋىمەن دە ەرەكشەلەنەدى (ارىستان باب ودان دا ۇزاق – 340 جىل جاساعان). ولاردىڭ ءومىرى ەكى كەزەڭنەن – مەملەكەتتى باسقارعان زايىرلى كەزەڭنەن (پاديشاحتىق) جانە ءدىن جولىنداعى تاقۋالىق كەزەڭنەن (‘يبادات, زۋحد) تۇرادى. بۇل ەكى كەزەڭنىڭ اراجىگى 63 جاسپەن (پايعامبار جاسى), مۇحاممەد پايعامباردىڭ جاسىمەن ولشەنەدى. وسى ايماقتىڭ ءدىني تىرشىلىگىندە «ۋۆايسيا» جانە «ۇزاق جاساۋشىلار تىزبەگى» فورماسىندا كوپ جاساعان ءارتۇرلى قۇبىلىستار كەزدەسەدى.[16] بۇل كەيىپكەرلەر ەرەكشە قابىلەتىنىڭ ارقاسىندا كەرەمەت كورسەتۋشى كۇشكە دە يە. تاعى ءبىر اڭىزداردا عاجايىپ رۋحاني كۇش (بەرەكە) قىزىر اتا پايعامبارمەن (حيدر-ۋ يلياس، حيدر-ۋ يلياس-ۋ ابدال دەگەن اتاۋلارى دا بار) كەزدەسۋدەن پايدا بولادى.

كيەلى اڭىزدار – اۋليەلىك جەرلەرگە زيارات جاساۋدىڭ نەگىزگى دالەلى سانالادى. ايماقتىڭ رۋحاني ومىرىندە مۇنداي جەرلەردىڭ ماڭىزى زور بولعانىمەن، ءدىني جانە اڭىزدىق سيپاتىنا وراي بۇل سالا سوۆەت زەرتتەۋشىلەرىنىڭ نازارىنا ىلىنبەدى، نەمەسە ادەبي مۇرا رەتىندە بىرجاقتى قارالدى.

شەشۋشى تۇلعا: كا‘ب ال-احبار

اڭىزداعى بارلىق كەيىپكەرلەر اراسىنان حودجا كا‘ب ال-احبار تۇلعاسى – ورتالىق ازياداعى بارلىق كيەلى اڭىزداردىڭ قۇرامىن، ەۆوليۋتسياسىن جانە مۇمكىن بولعان ترانسفورماتسياسىن باعامداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسى ءوڭىر تاريحىندا حودجا كا‘ب ال-احباردىڭ دا ورنى بار. ونىڭ اتىمەن اتالاتىن مازار وزبەكستانداعى بۇحارانىڭ سولتۇستىك-شىعىسىندا، 30 كم جەردە، قاعان اۋدانىنىڭ تاش-رابات ەلدىمەكەنىنە جاقىن تۇستا تۇر. اۋليەنى جەرگىلىكتى حالىق «حودجا كا‘با» نەمەسە «كوش-كافت» دەپ اتايدى.[17]

حودجا كا‘ب ال-احبار – بەلگىلى تاريحي تۇلعا، يسلامنىڭ العاشقى كەزەڭىندەگى كورنەكتى قايراتكەر.[18] يەمەندە تۋعان يۋدەي 17/638 جىلدار شاماسىندا يسلام ءدىنىن قابىلدايدى. يۋدەي جانە حريستيان اڭىزدارىن وتە جەتىك بىلگەندىكتەن، وعان «اڭىزداردى، جاڭالىقتى تاراتۋشى» دەگەن ماعىنا بەرەتىن «كا‘ب ال-احبار» قۇرمەتتى اتاعى تاڭىلعان. ن.س.تەرلەتسكي ول جونىندە جازبا دەرەك تاۋىپ، پارسى تىلىنەن اۋدارىپ جاريالادى. قولباسشىنىڭ ورتالىق ازياعا جورىعى تۋرالى بۇل دەرەكتى جوعارىداعى كيەلى اڭىزداردىڭ ماتىنىمەن سالىستىرا زەرتتەۋگە كەرەمەت مۇمكىندىك تۋىپ وتىر.

قارالىپ وتىرعان اڭىزدا ءبىزدىڭ تاقىرىبىمىزعا قاتىستى بىرنەشە ماڭىزدى تۇس بار. ءبىرىنشى ماسەلە – ورتالىق ازياعا باعىتتالعان قاسيەتتى جورىق سيۋجەتى: «…بىردە حازرات ‘الي مەن حازرات حودجا كا‘ب ال-احبار جانە حازرات حودجا ۆاسيق پەن حازرات ماحمۋد ۆاسيق دجاب[ا]لي، اللا ولارعا رازى بولسىن، مەدينەگە جينالدى. يراننان كەلگەن بىرەۋ تۇركىستاننان مىناداي حابار جەتكىزدى: و، حاليف! تۇركىستان تۇرعىندارى حازىرەت پايعامبارىمىزدىڭ دىنىنەن اۋىتقىپ، كاپىرگە اينالدى».[19] بۇدان ءارى كيەلى اڭىز وقيعاسى قايتالانادى: حاليفا ‘اليدىڭ امىرىمەن كەيىپكەرىمىز اتقا قونىپ، اسكەرىمەن ورتالىق ازياعا (تۇركىستانعا) اتتانادى، ءسويتىپ، وسى ايماققا ءدىن تاراتىپ، ەرلىك كورسەتەدى.

ەكىنشى نازار اۋداراتىن ماسەلە – حودجا كا‘ب ال-احبار الىپ دەنەلى، عالامات كۇشتى جانە ۇزاق جاساۋشى بولىپ سيپاتتالعان. كيەلى اڭىزداردىڭ يسلامعا دەيىنگى كەزەڭنىڭ باتىرلارى مەن مۇسىلمان اۋليەلەرى تۋرالى ەكى تارماعى ورتالىق ازيادا ەرتەدەن-اق ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقاندىعىنا دالەل كوپ. بىراق ولار جۇيەلى تۇردە عىلىمي زەرتتەلمەگەن. بۇل، بىرىنشىدەن، اۋليەلى جەرلەر توپونيميكاسىندا قۇران كەيىپكەرلەرىنىڭ اتى-ءجونى وتە كوپ كەزدەسەتىنىنە بايلانىستى. كيەلى جەرلەر توڭىرەگىندە ارعى جانە بەرگى باتىرلار جونىندە دە سانسىز كوپ اڭىز ساقتالعان. ولار جازبا دەرەكتەردە دە كورىنىس تاپقان.

وسى تاقىرىپقا قاتىستى اڭىزدىڭ ەڭ باستىسى – حودجا كا‘ب ال-احباردىڭ ‘اد تايپاسىنان شىققاندىعى، جاس كۇيىندە جۇزدەگەن جىل ءومىر ءسۇرۋى.[20] ياعني، ونىڭ وبرازى ارقىلى بيبليا-قۇران حيكايالارى الەمى مەن قاحتانيد اڭىزدارىنىڭ اراسىنا كوپىر سالۋعا بولادى: كا‘ب ال-احبار پايعامبارلار جونىندە يۋدەي جانە حريستيان اڭىزدارىن جەتىك ءبىلدى، ءوزى ساحابالاردىڭ ءىزباسارى – تابي‘ۋندار قاتارىنان ەدى، ءارى وڭتۇستىكارابيالىق/قاحتانيد تايپالارىنىڭ وتانى يەمەندە تۋعان ەدى.[21]

‘اد قاۋىمى تۋرالى

ءبىز ءسوز ەتكەن كەيىپكەرلەرگە ورتاق سيپات – ولاردىڭ بويشاڭدىعى. ال قاسيەتتى قۇراندا ‘اد قاۋىمىنان شىققان ادامداردىڭ ۇزىن بويلى ءارى اسا كۇشتى بولاتىندىعى ايتىلعان.

‘اد – قۇران مەن مۇسىلمان اڭىزدارىندا (حاديس): ارابيانىڭ جويىلىپ كەتكەن ەجەلگى حالىقتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە اتالادى. قۇراندا بايلىققا ماستانىپ، ءتاۋباسىن ۇمىتقان حالىقتى اللا تاعالا قالاي جازالايتىنىن مىسال ەتىپ كورسەتەدى.[22] قۇران حيكاياسى بويىنشا، ‘اد قاۋىمى بايلىقتا ءومىر سۇرگەن، ۇزىن بويلى بولعان. بىراق قۇدايعا سەنبەۋى سەبەپتى اللا تاراپىنان جازالانىپ، اۋەلى قۋاڭشىلىققا، كەيىن قاتتى داۋىلعا ۇشىراپ، جەر بەتىنەن جويىلىپ كەتكەن. قۇراندا ‘ادتىقتار قۇدايعا قۇلشىلىق قىلىپ، جاڭبىر سۇراۋ ءۇشىن مەككەگە ەلشى جىبەرەدى. ەلشىلەرگە «قالاعان بۇلتتى تاڭداڭىز» دەيدى. ولار ەڭ قويۋ، ەڭ ۇلكەن بۇلتتى تاڭدايدى. وسى بۇلت ول قاۋىمعا سۇمدىق داۋىل (ريح سارسار) بولىپ تيەدى، بۇل زۇلماتتان اللانىڭ پايعامبارى حۇد پەن ونىڭ بىرنەشە سەرىگى عانا امان قالادى. ‘اد قاۋىمىنان لۇقپان حاكىم، اتاقتى پاتشا، يرامدى تۇرعىزعان شادداد شىققان. قۇراندا ‘اد قاۋىمى «ال-احكاف» ءوڭىرىن مەكەندەگەن دەپ ايتىلادى (قۇران، 46 سۇرە, 21/20 ايات). بۇل اتاۋ «قۇم توبەلەر» دەگەندى بىلدىرەدى، مۇنداي جەر ارابيانىڭ ءار وڭىرىنەن كەزدەسەدى. قۇراننىڭ ءداستۇرلى تاپسىرشىلەرى (مۋفاسسيرلەر) «ال-احكاف» ءوڭىرىن حادراماۋتپەن (وڭتۇستىك ارابيا) شەكتەس قۇم دەپ ەسەپتەيدى.[23]

قۇران حيكاياسى يسلامعا دەيىن اراب الەمىندە الدەبىر وتىرىقشى پاتشالىقتىڭ بولعانىن، ول ارابيانىڭ سولتۇستىك نەمەسە وڭتۇستىك بولىگىندە ورنالاسقانىن، كەيىن جويىلىپ كەتكەنىن انىق كورسەتىپ تۇر. يسلامعا دەيىنگى پوەزيادا «‘ادتىق» – تاكاپپارلىعى كەسىرىنەن جازاعا ۇشىراعان دەگەن وبراز بەرەتىن. سونىمەن بىرگە «‘ادتىق» انىقتاۋىشى – «كونە»، «وتە ەسكى» دەگەن ماعىناعا يە ەدى. ءالى كۇنگە دەيىن ارابيادا كونە قيراندى ورىندارى «‘اديات» دەپ اتالادى.

ورتالىق ازياداعى اۋليەلى جەرلەر مەن كيەلى اڭىزداردى زەرتتەي كەلە «‘اديات» ۇعىمىمەن ۇقساستىقتى كوپ بايقايمىز. بۇل سايكەستىكتىڭ ءبىرىنشى توبىن وڭتۇستىك-اراب/قاحتانيد اڭىزدارىنداعى كەيىپكەرلەردىڭ اتى-ءجونى مەن سيپاتتارىنىڭ ۇقساستىعى قۇرايدى.[24] ءبىر اڭىز بويىنشا، وڭتۇستىك اراب كەيىپكەرى – تۋببا‘ شاممار يۋر‘يش سامارقاند قالاسىنىڭ نەگىزىن قالاعان.[25] وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى تۇركىستان اۋدانىنداعى ساۋران بەكىنىسىنىڭ اڭىزعا اينالعان بيلەۋشىسى سا‘د-ي ۋاققاس كۋلتى وڭتۇستىك اراب پاتشاسى اس‘اد ال-كاميلدى ەسكە تۇسىرەدى: ول دا اس‘اد ال-كاميل سەكىلدى، ءۇش مارتە ءدىنىن وزگەرتەدى – پۇتقا تابىنادى، يۋدايزمگە وتەدى جانە يسلامدى قابىلدايدى. «ناساب-ناما» دەرەگىنشە، شاش، يسفيدجاب، چۋمۋشلاعۋ، قارا-اسماندا قالعان يسلام ءدىنىن تاراتۋشىلار «تۋببا‘» دەگەن تيتۋلگە يە بولعان.[26] وسى تيتۋلدەن تۋعان ادام ەسىمى بۇگىندە ورتالىق ازيادا وتە ءساندى، جاڭا تۋعان نارەستەگە ءجيى قويىلادى. ەسىمىندە «زۋ-» بۋىنى كەزدەسەتىن قاھارمان-اۋليەلەر ءتىزىمى دە ۇزاق:[27] تەرمەزدەگى ارالدا جەرلەنگەن زۋ-ل-كيفل پايعامبار، جوعارىدا اتالعان زۋ-ل-قارناين، نامانعان وبلىسىندا جەرلەنگەن اۋليە زۋ-ن-نۋن، ت.ب.

وڭتۇستىك اراب اڭىزدارى كەيىپكەرلەرى يۋدەي پايعامبارلارى تۋرالى كونە وسيەت (ۆەتحي زاۆەت) حيكايالارىمەن دە ۇندەسەدى. وڭتۇستىك اراب پاتشالارى ءيۋدايزمدى قابىلداعانى بەلگىلى، سوندىقتان ولار ءيۋدايزمدى ۇستانۋشىلار رەتىندە قاعازعا تۇسكەن. ورتالىق ازيا اۋماعىندا كونەوسيەت پايعامبارلارىنىڭ ەسىمىمەن بايلانىستى كيەلى جەرلەر كەزدەسەدى. ماسەلەن، وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ قازىعۇرت تاۋىندا نۇق پايعامباردىڭ كەمەسى توقتاعان (كەمە توقتاعان، نۇق پايعامبار) جەر، شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونوميالى رايونىنداعى (قحر) تۇيىق سەلوسىنداعى «ۇيىقتاپ قالعان جەتى ادامنىڭ ۇڭگىرى» (اسحاب ال-كاحف) ت.ب. بۇل اڭىزدار جەرگىلىكتى كيەلى گەوگرافيانى بارىنشا بايىتىپ، الۋان تۇرگە ءتۇسىردى. ورتالىق ازيا تاريحىنداعى بۇل پەرسوناجدار تۋرالى دەرەكتەر قانشالىقتى كونە ەكەندىگى دە وتە ماڭىزدى ماسەلە. فەرعانا القابىندا ايۋپ پايعامباردىڭ (جالال-اباد قالاسى، قىرعىز رەسپۋبليكاسى) كۋلتى (قابرايۋب) بار ەكەندىگىن ورتاعاسىرلىق اراب گەوگرافى ءال-مۇقادداسي 985 جىلى جازىلعان «احسان ات-تاكاسيم في ما‘ريفات ال-اكاليم» ەڭبەگىندە ايتىپ وتەدى.[28] وسىعان سۇيەنىپ، ءبىز قۇران پەرسوناجدارى مەن ولارعا بايلانىستى كيەلى اڭىزدار ح عاسىردا-اق ورتالىق ازياعا كەڭ تاراعان دەپ ەسەپتەيمىز. بۇعان قوسا، يۋدەي پايعامبارلارى مەن اۋليەلەرى تۋرالى اڭىزدار تسيكلى (يسرا’يليات) – ورتالىقازيالىق قۇران تاپسىرشىلەرىنىڭ وتە ءجيى كوتەرەتىن، سۇيىكتى تاقىرىبى ەكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك.

البەتتە، ناقتى ماتەريالداردىڭ ازدىعىنان كاحتانيد ەۆوليۋتسياسى اڭىزدارىنىڭ ورتالىق ازياعا قاي ۋاقىتتا ەنگەندىگىن تاپ باسىپ ايتۋ قيىن. بۇل ءۇشىن كوپ دەرەك جينالۋى، ءبىرىن ءبىرى جوققا شىعاراتىن دەرەككوزدەردى يگەرۋدىڭ ادىستەمەسى جاسالۋى قاجەت.

قورىتىندى

بۇل يدەيانىڭ تۇبىندە شىنايى تاريح تۇر ما، الدە ورتالىق ازياعا تەرەڭدەپ ەنگەن توركىنى تاياۋشىعىستىق/ورتاشىعىستىق (يۋدايزم، حريستيانستۆا، مانيحەيزم، سوعدى نەمەسە اراب-مۇسىلمان مادەنيەتى) مادەني ءداستۇر نەمەسە ءىلىم يەلەرىنىڭ كيەلى اڭىزدارى جاتىر ما، ونى گيپوتەتيكالىق تۇرعىدان بولجاۋعا عانا بولادى. ۋاقىت وتە كەلە مۇنداي اسا اۋقىمدى كوش يدەياسى اۋماقتىڭ ءار بولىگىندەگى ءتۇرلى يسلام اعىمدارى مەن باعىتتارىنىڭ (‘الي ۇرپاقتارى – كايسانيتتەر، يماميتتار نەمەسە سۋفيلەر) وكىلدەرى تاراپىنان وزگە مانگە يە بولدى.

ازىرگە بولجامدى گيپوتەزا رەتىندە مىنانى ۇسىنامىز: ورتالىق ازيانى العاش جاۋلاپ الۋشى سولتۇستىك اراب جانە وڭتۇستىك اراب تايپالارىنىڭ باسەكەلەستىگى وسى وڭىردە كاحتانيد اڭىزدارىنىڭ سيۋجەتى تارالۋىنا اكەلگەن. جەرگىلىكتى سيپاتتاردى قابىلداي وتىرىپ، بۇل اڭىزدار كەڭ تارالىپ كەتكەن.

بۇل اڭىزدار ورتالىق ازيا اۋماعىندا تامىر جايىپ، ودان ءارى ەۆوليۋتسيالىق وزگەرىستەرگە ۇشىرادى. ءالسىز جاقتارى (يسلامعا دەيىنگى كەزەڭمەن، يۋدەي-حريستيان مادەنيەتىمەن بايلانىسى، ولكە تاريحىندا بولعان تاريحي وقيعالارمەن قاراما-قايشىلىعى) يسلامنىڭ جەرگىلىكتى فورماسى قالىپتاسۋ كەزەڭىندە فۋندامەنتاليستەر تاراپىنان ءجيى-ءجيى سىنعا ۇشىراپ وتىردى. فۋندامەنتاليستەردىڭ مۇنداي سىنىنا قارسى ايلا-امال رەتىندە يسلامعا دەيىنگى كەزەڭ كەيىپكەرلەرىنىڭ ەسىمى اۋەلى ەرتە يسلام داۋىرىندەگى تۇلعالاردىڭ، كەيىنىرەك ازىرەت ءالى حاليفانىڭ اتىنا اۋىسقانىن كورۋگە بولادى.

                                                                                                                                                                                                                                                                   ءاشءىربەك مءۇمينوۆ,

                                                                                                                                                                                                                                            تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى،

                                                                                                                                                                                                                                                                             استانا قالاسى

                                                                                                                                                                                                           ورىس تىلىنەن اۋدارعان

قازبەك قۇتتىمۇراتۇلى

danakaz.kz