Кіріспе

Орталық Азиядағы мұсылмандық киелі жерлерді аралап көрсеңіз, 3 метрден 24 метрге дейін жететін аса үлкен қабірлер (мақбара) ерекше назар аударады. Әдетте саз балшықтан немесе шикі кірпіштен тұрғызатын мұндай қабірлер мұсылман әулиелерінің зиратына орнатылады. Бұл құбылыс осы аймақта кең тараған. Белгілі зерттеуші, академик Э. В. Ртвеладзе осы жолдардың авторына берген сұқбатында мұндай қабірүсті құрылыстар тек Орталық Азияда кездесетінін және мұсылмандық кезеңге тиісті екендігін, исламға дейінгі кезеңге жататын ескерткіштерге тән еместігін айтады. Бұл мақалада Орталық Азияны зерттеу Француз институты (ФИИЦА, IFEAC) 1996-1998 жылдары ұйымдастырған экспедициялар кезінде табылған далалық материалдар мен автордың пайым-пікірі жинақталып ұсынылып отыр.

Ежелгі заман алыптары

Әдеттен тыс ұзын қабірлердің бірқатары исламға дейінгі кезеңде өмір сүргенімен, Құран кейіпкері ретінде мұсылмандар құрмет тұтатын тұлғаларға қойылған. Мұндай қабірлер мысалы Самарқандағы Данийал пайғамбар зиратында (20 метрден астам), Маргелан қаласындағы Ескендір Зу-л-Қарнайн (Александр Македонский) мазарында (Ферғана алқабы, ұзындығы 20 метр), Қарақалпақстанның Ходжейли қаласындағы Миздахкан қалашығы аумағында сақталған Шам‘ун (Шамун-Наби) зиратында (20 метрден астам),[1] Оңтүстік Қазақстан облысының Сайрам қаласындағы Йушуқ пайғамбар (44 метр) зиратында, т.б. жерлерде кездеседі.

Жоғарыда аталған киелі жерлердің жанында бұл кейіпкерлердің іс-әрекетіне қатысты әртүрлі ерекше нысандар да сақталған. Мысалы, бұл қатарға Ош (Қырғыз Республикасы) қаласының ортасындағы үлкен тау – «Сүлеймен пайғамбардың тағы» (тахт-и Сулайман) да кіреді. Жергілікті аңыз бойынша, Сүлеймен пайғамбар өз уәзірі Асаф ибн Бурхийамен бірге осы жерден арна тартып, суландыру жүйесін жасаған.[2] Тағы бір аңыз бойынша, Сырдарияның бойымен жүзіп жүрген (жергілікті жұрт ол балық әлі бар деп санайды) нән балық (наһан балық) Жүніс пайғамбарды (пророк Ионис) аузында 40 күн сақтап әкеліп, осы биік жағалауға аман-есен жеткізген. Сырдария жағасындағы биік төбе басында (Әндіжан облысы, Өзбекстан) пайғамбардың жұрт зиярат ететін бейіті тұр. Ташкент қаласындағы «Шайх Хаванд Тахур» деп аталатын киелі жерде Ескендір Зу-л-Қарнайн (Александр Македонский) жер астынан шыққан делінеді.[3] Тағы бір пайғамбар Сет (Шис пайғамбар) Ташкент қаласын тұрғызып, оған өз есімін – Шис-Кент (Таш-Кент) атауын берген. Келесі персонаж – Джирджис пайғамбар (пророк Георгиус) Ташкент облысы аумағында жатқан Той-Төбе ауылының жанында тақуалық өмір (захид) сүріпті. Биік таулы Тянь-Шанның Чатқал аталатын жерінде (Қырғыз Республикасы, Жалал-Абад облысы, Жаңа-Базар ауданында) Ыдырыс пайғамбар (пророк Георгиус) Құдайға сыйынған.[4] Дәуіт пайғамбар (пророк Давид) Самарқан тауындағы үңгірге өз қолымен айлапат жол салған. Орталық Азияның төрт жерінде (Бұхара,[5] Варахша, Бұхара облысы, Ферғана алқабындағы Жалал-Абад қаласы) Аййуб пайғамбардың (пророк Иов) қабірі бар делінеді. Бұл қабірлерге зиярат жасау – «халықтық исламның» бір бөлігі саналады. Әдетте бұл алып қабірлер жергілікті маңызға ғана ие, облыстан тысқары жерде көп танымал емес.

Ислам кезеңіндегі алыптар

Ерекше ұзын қабір иелерінің екінші тобы тарихтың ислам кезеңінде өмір сүрген тұлғаларға жатады. Олардың арасында Мұхаммед с.ғ.с. пайғамбардың сахабалары (Оңтүстік Қазақстан облысы Түркістан ауданы Қарнақ елдімекеніндегі ‘Уккаша ата хазіреттің қабірінің ұзындығы 42 метр; Оңтүстік Қазақстан облысы, Шәуілдір елді мекеніндегі «Арыстан Баб» атауымен белгілі Салман ал-Фариси сахабаның қабіртасы, 20 метрден астам), олардың ізбасарлары (таби‘ун; Бұхара облысы Қаған ауданы Таш-Рабад жеріндегі Ка‘б ал-Ахбар қожа қабірінің ұзындығы 10 метр, Имам Мухаммад ибн ал-Ханафийа бірнеше жерде кездеседі: Оңтүстік Қазақстан облысының Созақ елді мекеніндегі қабіртасы 40 метр болса, Өзбекстанның Навоий облысындағы Дибаланд селосындағы қабіртасы тоғыз метр) және басқалары бар.

Бұлардың арасында халиф ‘Али ибн Аби Талибқа (656-661) ерекше тоқталсақ болады. Әзірет Әліге қатысты (моласы, аяқ басқан жері [қадамжай], ерлік істері туралы аңыздар) деректер көп жерде кездеседі. Кейбір зерттеушілердің пікірінше, Ферғана алқабының өзінде ғана ‘Алиға қатысты 18 табиғи ескерткіш бар екен.[6]Сондай-ақ, Өзбекстанның Наманған облысы Ғауа қыстағындағы «Санг-и ла‘нат» («Лағнет тасы») аталатын алып жартас Әзірет Әлі қылышын тауға ұрғанда пайда болған-мыс, ал осы облыстың Қасансай ауданы Қоқымбай шаруашылығындағы биік төбелер Әлидің аты – Дүлдүлдің тұяғынан ұшып түскен топырақтан пайда болған делінеді.[7] Исфайрам-Сайдың жағасында (Тәжікстан Республикасы) «Қара-Таш» атты алып кесене бар. Бұл жерде Әзірет Әлі Сүлеймен тауынан қайтып келе жатып демалған деседі. Дәл осы жерде оның тас болып қалған түйесі де тұр. А.А. Бобринский XX ғасырдың басында Пянж тауының биігінде тұратын адамдардан жазып алған аңызда Әлидің Ишкашим бекінісін аларда Қахқаха дәумен соғысқаны айтылған.[8] Оның дерегінше, осы жерде Қахқаханың бекінісі, оған қарсы Шах-и Мардан мазары тұрған. Аңыз бойынша Ескендір Зу-л-Қарнайн Памирді үш жылда жаулап алса, Әзірет Әлі керемет күшімен үш-ақ сағатта өзіне қаратыпты.[9] Халыққа қажетті су көздерінің, биік бәйтеректер мен құздардың пайда болуы Әлидің есімімен байланысты айтылады. Мәселен, Истаравшан қаласындағы Хазрат-и Шах мазарындағы бәйтерек (Ұра-Төбе, Тәжікстан) аңыз бойынша Әзірет Әлінің алып асатаяғынан өсіп шыққан.[10] Гиндукуш тауының күні кешеге дейін Кафиристан аталған беткейіндегі (Ауғанстан), Наматгул қышлағында Әзірет Әлінің есімімен аталатын мазар бар. Мазар ішінде, суффаның жоғарғы жағында бірнеше шамдал және шар тәрізді, қара түсті екі тас ілінген. Тастың әрқайсысы 1,5 пұт (24 кг) тартады. Аңыз бойынша, Әзірет Әлі Пянж өзені алқабын бағындыруға келген кезінде осы тастармен ойнап, жаттыққан екен.[11]Ферғана облысының Алтыарық ауданындағы «Катпут» пен «Соликур» ауылдарының атауын да жергілікті тұрғындар Әзірет Әлі мен оның аты – Дүлдүлмен байланыстырады. Мысалы, информанттардың айтуынша, Катпут – «Катта пут» (сөзбе сөз «үлкен аяқ») Әзірет Әлінің ерекше үлкен аяғынан шыққан.[12] Шын мәнінде, ‘Али тұлғасы Мұхаммед пайғамбардың туысқаны, күйеу баласы ретінде, әділ халифа (рашид) ретінде өзге персонаждарға қарағанда өте танымал еді, сондықтан шиғалық және халық ауыз әдебиетінде, сопылық топтардың шынжырында талай аңызға (хикайат) өзек болды. Әзірет Әлі тұлғасының танымалдығына тағы бір себеп: ол шиғаларға да, сүнниттерге де ортақ еді, екі әлемді біріктіруші, байытушы, мәдениеттер арасында диалог орнатушы болды.

Киелі аңыздар

Орталық Азияда жергілікті тілдерде айтылатын киелі аңыздар көп. Олардың кейбірі қағазға түскен, бірақ негізінен ауызша әңгіме түрінде тараған. Бұл аңыздардың негізгі мазмұны осы өңірге ислам дінін таратқан ерлердің ұлы жорығы туралы болып келеді. Кейіпкерлер осы жорықта жиі қаза табады, кейбірі ұзақ өмір сүріп, Құдай жолында әрекет етеді. Олардың қабірі кейін киелі жерге айналады. Мұндай әңгімелерде жергілікті текті тұқымдар, киелі әулеттер туралы да деректер кездеседі, мәселен бір әулеттің Орталық Азияға қалай келгені, осы жерге қалай орналасқаны айтылады. Мысалы, қазақ арасындағы қожалар, өзбектегі худжа, ұйғыр, қарақалпақ ішіндегі қожа,түрікмендегі овлат – Мұхаммед пайғамбардың ұрпақтары саналады.

Осынау «Ұлы жорық» сюжеті Орталық Азияның әр бөлігінен кездеседі: 1) Дешті Қыпшаққа жасалған жорықтың басында халиф Әбу Бакр ас-Сыддық (632-634) болған;[13] 2) Ферғана алқабы мен Сырдария өзені аңғарындағы жорықты Имам Мұхаммад ибн ал-Ханафийаның (701 ж. қайтыс болған) үш ұрпағы басқарған;[14] 3) Шыңжаңдағы жорықтың қолбасшысы Имам Жа‘фар ас-Садық (762 ж. өмірден өткен) болған.[15]

Киелі аңыздарда батырлар алып денелі (3,5 метрден асатын), ғаламат күш иесі (жалғыз өзі жаудың мыңына татитын) ретінде сипатталып, ұзақ өмір сүреді. Олардың зиратына қойылатын асатаяқтарының ұзындығы әдетте 3-4 метрге жетеді. Бұл кейіпкерлердің әулиелігі ұзақ өмір сүруімен – 120-130 жасауымен де ерекшеленеді (Арыстан Баб одан да ұзақ – 340 жыл жасаған). Олардың өмірі екі кезеңнен – мемлекетті басқарған зайырлы кезеңнен (падишахтық) және дін жолындағы тақуалық кезеңнен (‘ибадат, зухд) тұрады. Бұл екі кезеңнің аражігі 63 жаспен (Пайғамбар жасы), Мұхаммед пайғамбардың жасымен өлшенеді. Осы аймақтың діни тіршілігінде «увайсийа» және «ұзақ жасаушылар тізбегі» формасында көп жасаған әртүрлі құбылыстар кездеседі.[16] Бұл кейіпкерлер ерекше қабілетінің арқасында керемет көрсетуші күшке де ие. Тағы бір аңыздарда ғажайып рухани күш (береке) Қызыр ата пайғамбармен (Хидр-у Илйас, Хидр-у Илйас-у Абдал деген атаулары да бар) кездесуден пайда болады.

Киелі аңыздар – әулиелік жерлерге зиярат жасаудың негізгі дәлелі саналады. Аймақтың рухани өмірінде мұндай жерлердің маңызы зор болғанымен, діни және аңыздық сипатына орай бұл сала совет зерттеушілерінің назарына ілінбеді, немесе әдеби мұра ретінде біржақты қаралды.

Шешуші тұлға: Ка‘б ал-Ахбар

Аңыздағы барлық кейіпкерлер арасынан Ходжа Ка‘б ал-Ахбар тұлғасы – Орталық Азиядағы барлық киелі аңыздардың құрамын, эволюциясын және мүмкін болған трансформациясын бағамдауға мүмкіндік береді. Осы өңір тарихында Ходжа Ка‘б ал-Ахбардың да орны бар. Оның атымен аталатын мазар Өзбекстандағы Бұхараның солтүстік-шығысында, 30 км жерде, Қаған ауданының Таш-Рабат елдімекеніне жақын тұста тұр. Әулиені жергілікті халық «Ходжа Ка‘ба» немесе «Кош-Кафт» деп атайды.[17]

Ходжа Ка‘б ал-Ахбар – белгілі тарихи тұлға, исламның алғашқы кезеңіндегі көрнекті қайраткер.[18] Йеменде туған иудей 17/638 жылдар шамасында ислам дінін қабылдайды. Иудей және христиан аңыздарын өте жетік білгендіктен, оған «аңыздарды, жаңалықты таратушы» деген мағына беретін «Ка‘б ал-Ахбар» құрметті атағы таңылған. Н.С.Терлецкий ол жөнінде жазба дерек тауып, парсы тілінен аударып жариялады. Қолбасшының Орталық Азияға жорығы туралы бұл деректі жоғарыдағы киелі аңыздардың мәтінімен салыстыра зерттеуге керемет мүмкіндік туып отыр.

Қаралып отырған аңызда біздің тақырыбымызға қатысты бірнеше маңызды тұс бар. Бірінші мәселе – Орталық Азияға бағытталған қасиетті жорық сюжеті: «…бірде Хазрат ‘Али мен Хазрат Ходжа Ка‘б ал-Ахбар және Хазрат Ходжа Васиқ пен Хазрат Махмуд Васиқ Джаб[а]ли, Алла оларға разы болсын, Мединеге жиналды. Ираннан келген біреу Түркістаннан мынадай хабар жеткізді: О, Халиф! Түркістан тұрғындары Хазірет Пайғамбарымыздың дінінен ауытқып, кәпірге айналды».[19] Бұдан әрі киелі аңыз оқиғасы қайталанады: Халифа ‘Алидың әмірімен кейіпкеріміз атқа қонып, әскерімен Орталық Азияға (Түркістанға) аттанады, сөйтіп, осы аймаққа дін таратып, ерлік көрсетеді.

Екінші назар аударатын мәселе – Ходжа Ка‘б ал-Ахбар алып денелі, ғаламат күшті және ұзақ жасаушы болып сипатталған. Киелі аңыздардың исламға дейінгі кезеңнің батырлары мен мұсылман әулиелері туралы екі тармағы Орталық Азияда ертеден-ақ өмір сүріп келе жатқандығына дәлел көп. Бірақ олар жүйелі түрде ғылыми зерттелмеген. Бұл, біріншіден, әулиелі жерлер топонимикасында Құран кейіпкерлерінің аты-жөні өте көп кездесетініне байланысты. Киелі жерлер төңірегінде арғы және бергі батырлар жөнінде де сансыз көп аңыз сақталған. Олар жазба деректерде де көрініс тапқан.

Осы тақырыпқа қатысты аңыздың ең бастысы – Ходжа Ка‘б ал-Ахбардың ‘ад тайпасынан шыққандығы, жас күйінде жүздеген жыл өмір сүруі.[20] Яғни, оның образы арқылы Библия-Құран хикаялары әлемі мен қахтанид аңыздарының арасына көпір салуға болады: Ка‘б ал-Ахбар пайғамбарлар жөнінде иудей және христиан аңыздарын жетік білді, өзі сахабалардың ізбасары – таби‘ундар қатарынан еді, әрі оңтүстікарабиялық/қахтанид тайпаларының отаны Йеменде туған еді.[21]

‘Ад қауымы туралы

Біз сөз еткен кейіпкерлерге ортақ сипат – олардың бойшаңдығы. Ал қасиетті Құранда ‘Ад қауымынан шыққан адамдардың ұзын бойлы әрі аса күшті болатындығы айтылған.

‘Ад – Құран мен мұсылман аңыздарында (хадис): Арабияның жойылып кеткен ежелгі халықтарының бірі ретінде аталады. Құранда байлыққа мастанып, тәубасын ұмытқан халықты Алла тағала қалай жазалайтынын мысал етіп көрсетеді.[22] Құран хикаясы бойынша, ‘ад қауымы байлықта өмір сүрген, ұзын бойлы болған. Бірақ Құдайға сенбеуі себепті Алла тарапынан жазаланып, әуелі қуаңшылыққа, кейін қатты дауылға ұшырап, жер бетінен жойылып кеткен. Құранда ‘адтықтар Құдайға құлшылық қылып, жаңбыр сұрау үшін Меккеге елші жібереді. Елшілерге «қалаған бұлтты таңдаңыз» дейді. Олар ең қою, ең үлкен бұлтты таңдайды. Осы бұлт ол қауымға сұмдық дауыл (рих сарсар) болып тиеді, бұл зұлматтан Алланың пайғамбары Хұд пен оның бірнеше серігі ғана аман қалады. ‘Ад қауымынан Лұқпан хәкім, атақты патша, Ирамды тұрғызған Шаддад шыққан. Құранда ‘Ад қауымы «ал-Ахкаф» өңірін мекендеген деп айтылады (Құран, 46 сүре, 21/20 аят). Бұл атау «құм төбелер» дегенді білдіреді, мұндай жер Арабияның әр өңірінен кездеседі. Құранның дәстүрлі тәпсіршілері (муфассирлер) «ал-Ахкаф» өңірін Хадрамаутпен (Оңтүстік Арабия) шектес құм деп есептейді.[23]

Құран хикаясы исламға дейін араб әлемінде әлдебір отырықшы патшалықтың болғанын, ол Арабияның солтүстік немесе оңтүстік бөлігінде орналасқанын, кейін жойылып кеткенін анық көрсетіп тұр. Исламға дейінгі поэзияда «‘адтық» – тәкаппарлығы кесірінен жазаға ұшыраған деген образ беретін. Сонымен бірге «‘адтық» анықтауышы – «көне», «өте ескі» деген мағынаға ие еді. Әлі күнге дейін Арабияда көне қиранды орындары «‘адийат» деп аталады.

Орталық Азиядағы әулиелі жерлер мен киелі аңыздарды зерттей келе «‘адийат» ұғымымен ұқсастықты көп байқаймыз. Бұл сәйкестіктің бірінші тобын оңтүстік-араб/қахтанид аңыздарындағы кейіпкерлердің аты-жөні мен сипаттарының ұқсастығы құрайды.[24] Бір аңыз бойынша, оңтүстік араб кейіпкері – тубба‘ Шаммар Йур‘иш Самарқанд қаласының негізін қалаған.[25] Оңтүстік Қазақстан облысы Түркістан ауданындағы Сауран бекінісінің аңызға айналған билеушісі Са‘д-и Уаққас культі оңтүстік араб патшасы Ас‘ад ал-Камилді еске түсіреді: ол да Ас‘ад ал-Камил секілді, үш мәрте дінін өзгертеді – пұтқа табынады, иудаизмге өтеді және исламды қабылдайды. «Насаб-нама» дерегінше, Шаш, Исфиджаб, Чумушлағу, Қара-Асманда қалған ислам дінін таратушылар «тубба‘» деген титулге ие болған.[26] Осы титулден туған адам есімі бүгінде Орталық Азияда өте сәнді, жаңа туған нәрестеге жиі қойылады. Есімінде «Зу-» буыны кездесетін қаһарман-әулиелер тізімі де ұзақ:[27] Термездегі аралда жерленген Зу-л-Кифл пайғамбар, жоғарыда аталған Зу-л-Қарнайн, Наманған облысында жерленген әулие Зу-н-Нун, т.б.

Оңтүстік араб аңыздары кейіпкерлері иудей пайғамбарлары туралы Көне Өсиет (Ветхий Завет) хикаяларымен де үндеседі. Оңтүстік араб патшалары иудаизмді қабылдағаны белгілі, сондықтан олар иудаизмді ұстанушылар ретінде қағазға түскен. Орталық Азия аумағында көнеөсиет пайғамбарларының есімімен байланысты киелі жерлер кездеседі. Мәселен, Оңтүстік Қазақстан облысының Қазығұрт тауында Нұқ пайғамбардың кемесі тоқтаған (Кеме тоқтаған, Нұқ пайғамбар) жер, Шыңжаң-Ұйғыр автономиялы районындағы (ҚХР) Тұйық селосындағы «ұйықтап қалған жеті адамның үңгірі» (Асхаб ал-Кахф) т.б. бұл аңыздар жергілікті киелі географияны барынша байытып, алуан түрге түсірді. Орталық Азия тарихындағы бұл персонаждар туралы деректер қаншалықты көне екендігі де өте маңызды мәселе. Ферғана алқабында Аюп пайғамбардың (Жалал-Абад қаласы, Қырғыз Республикасы) культі (қабрАййуб) бар екендігін ортағасырлық араб географы әл-Мұқаддаси 985 жылы жазылған «Ахсан ат-такасим фи ма‘рифат ал-акалим» еңбегінде айтып өтеді.[28] Осыған сүйеніп, біз Құран персонаждары мен оларға байланысты киелі аңыздар Х ғасырда-ақ Орталық Азияға кең тараған деп есептейміз. Бұған қоса, иудей пайғамбарлары мен әулиелері туралы аңыздар циклі (исра’илийат) – орталықазиялық Құран тәпсіршілерінің өте жиі көтеретін, сүйікті тақырыбы екенін айта кету керек.

Әлбетте, нақты материалдардың аздығынан кахтанид эволюциясы аңыздарының Орталық Азияға қай уақытта енгендігін тап басып айту қиын. Бұл үшін көп дерек жиналуы, бірін бірі жоққа шығаратын дереккөздерді игерудің әдістемесі жасалуы қажет.

Қорытынды

Бұл идеяның түбінде шынайы тарих тұр ма, әлде Орталық Азияға тереңдеп енген төркіні таяушығыстық/орташығыстық (иудаизм, христианства, манихеизм, соғды немесе араб-мұсылман мәдениеті) мәдени дәстүр немесе ілім иелерінің киелі аңыздары жатыр ма, оны гипотетикалық тұрғыдан болжауға ғана болады. Уақыт өте келе мұндай аса ауқымды көш идеясы аумақтың әр бөлігіндегі түрлі ислам ағымдары мен бағыттарының (‘Али ұрпақтары – кайсаниттер, имамиттар немесе суфилер) өкілдері тарапынан өзге мәнге ие болды.

Әзірге болжамды гипотеза ретінде мынаны ұсынамыз: Орталық Азияны алғаш жаулап алушы солтүстік араб және оңтүстік араб тайпаларының бәсекелестігі осы өңірде кахтанид аңыздарының сюжеті таралуына әкелген. Жергілікті сипаттарды қабылдай отырып, бұл аңыздар кең таралып кеткен.

Бұл аңыздар Орталық Азия аумағында тамыр жайып, одан әрі эволюциялық өзгерістерге ұшырады. Әлсіз жақтары (исламға дейінгі кезеңмен, иудей-христиан мәдениетімен байланысы, өлке тарихында болған тарихи оқиғалармен қарама-қайшылығы) исламның жергілікті формасы қалыптасу кезеңінде фундаменталистер тарапынан жиі-жиі сынға ұшырап отырды. Фундаменталистердің мұндай сынына қарсы айла-амал ретінде исламға дейінгі кезең кейіпкерлерінің есімі әуелі ерте ислам дәуіріндегі тұлғалардың, кейінірек Әзірет Әлі халифаның атына ауысқанын көруге болады.

                                                                                                                                                                                                                                                                   Әшірбек Мүминов,

                                                                                                                                                                                                                                            тарих ғылымдарының докторы,

                                                                                                                                                                                                                                                                             Астана қаласы

                                                                                                                                                                                                           Орыс тілінен аударған

Қазбек ҚҰТТЫМҰРАТҰЛЫ

danakaz.kz