Kirispe

Ortalıq Aziyadağı mwsılmandıq kieli jerlerdi aralap körseñiz, 3 metrden 24 metrge deyin jetetin asa ülken qabirler (maqbara) erekşe nazar audaradı. Ädette saz balşıqtan nemese şiki kirpişten twrğızatın mwnday qabirler mwsılman äulieleriniñ ziratına ornatıladı. Bwl qwbılıs osı aymaqta keñ tarağan. Belgili zertteuşi, akademik E. V. Rtveladze osı joldardıñ avtorına bergen swqbatında mwnday qabirüsti qwrılıstar tek Ortalıq Aziyada kezdesetinin jäne mwsılmandıq kezeñge tiisti ekendigin, islamğa deyingi kezeñge jatatın eskertkişterge tän emestigin aytadı. Bwl maqalada Ortalıq Aziyanı zertteu Francuz institutı (FIICA, IFEAC) 1996-1998 jıldarı wyımdastırğan ekspediciyalar kezinde tabılğan dalalıq materialdar men avtordıñ payım-pikiri jinaqtalıp wsınılıp otır.

Ejelgi zaman alıptarı

Ädetten tıs wzın qabirlerdiñ birqatarı islamğa deyingi kezeñde ömir sürgenimen, Qwran keyipkeri retinde mwsılmandar qwrmet twtatın twlğalarğa qoyılğan. Mwnday qabirler mısalı Samarqandağı Daniyal payğambar ziratında (20 metrden astam), Margelan qalasındağı Eskendir Zu-l-Qarnayn (Aleksandr Makedonskiy) mazarında (Ferğana alqabı, wzındığı 20 metr), Qaraqalpaqstannıñ Hodjeyli qalasındağı Mizdahkan qalaşığı aumağında saqtalğan Şam‘un (Şamun-Nabi) ziratında (20 metrden astam),[1] Oñtüstik Qazaqstan oblısınıñ Sayram qalasındağı Yuşuq payğambar (44 metr) ziratında, t.b. jerlerde kezdesedi.

Joğarıda atalğan kieli jerlerdiñ janında bwl keyipkerlerdiñ is-äreketine qatıstı ärtürli erekşe nısandar da saqtalğan. Mısalı, bwl qatarğa Oş (Qırğız Respublikası) qalasınıñ ortasındağı ülken tau – «Süleymen payğambardıñ tağı» (taht-i Sulayman) da kiredi. Jergilikti añız boyınşa, Süleymen payğambar öz uäziri Asaf ibn Burhiyamen birge osı jerden arna tartıp, sulandıru jüyesin jasağan.[2] Tağı bir añız boyınşa, Sırdariyanıñ boyımen jüzip jürgen (jergilikti jwrt ol balıq äli bar dep sanaydı) nän balıq (nahan balıq) Jünis payğambardı (prorok Ionis) auzında 40 kün saqtap äkelip, osı biik jağalauğa aman-esen jetkizgen. Sırdariya jağasındağı biik töbe basında (Ändijan oblısı, Özbekstan) payğambardıñ jwrt ziyarat etetin beyiti twr. Taşkent qalasındağı «Şayh Havand Tahur» dep atalatın kieli jerde Eskendir Zu-l-Qarnayn (Aleksandr Makedonskiy) jer astınan şıqqan delinedi.[3] Tağı bir payğambar Set (Şis payğambar) Taşkent qalasın twrğızıp, oğan öz esimin – Şis-Kent (Taş-Kent) atauın bergen. Kelesi personaj – Djirdjis payğambar (prorok Georgius) Taşkent oblısı aumağında jatqan Toy-Töbe auılınıñ janında taqualıq ömir (zahid) süripti. Biik taulı Tyan'-Şannıñ Çatqal atalatın jerinde (Qırğız Respublikası, Jalal-Abad oblısı, Jaña-Bazar audanında) Idırıs payğambar (prorok Georgius) Qwdayğa sıyınğan.[4] Däuit payğambar (prorok David) Samarqan tauındağı üñgirge öz qolımen aylapat jol salğan. Ortalıq Aziyanıñ tört jerinde (Bwhara,[5] Varahşa, Bwhara oblısı, Ferğana alqabındağı Jalal-Abad qalası) Ayyub payğambardıñ (prorok Iov) qabiri bar delinedi. Bwl qabirlerge ziyarat jasau – «halıqtıq islamnıñ» bir böligi sanaladı. Ädette bwl alıp qabirler jergilikti mañızğa ğana ie, oblıstan tısqarı jerde köp tanımal emes.

Islam kezeñindegi alıptar

Erekşe wzın qabir ieleriniñ ekinşi tobı tarihtıñ islam kezeñinde ömir sürgen twlğalarğa jatadı. Olardıñ arasında Mwhammed s.ğ.s. payğambardıñ sahabaları (Oñtüstik Qazaqstan oblısı Türkistan audanı Qarnaq eldimekenindegi ‘Ukkaşa ata hazirettiñ qabiriniñ wzındığı 42 metr; Oñtüstik Qazaqstan oblısı, Şäuildir eldi mekenindegi «Arıstan Bab» atauımen belgili Salman al-Farisi sahabanıñ qabirtası, 20 metrden astam), olardıñ izbasarları (tabi‘un; Bwhara oblısı Qağan audanı Taş-Rabad jerindegi Ka‘b al-Ahbar qoja qabiriniñ wzındığı 10 metr, Imam Muhammad ibn al-Hanafiya birneşe jerde kezdesedi: Oñtüstik Qazaqstan oblısınıñ Sozaq eldi mekenindegi qabirtası 40 metr bolsa, Özbekstannıñ Navoiy oblısındağı Dibaland selosındağı qabirtası toğız metr) jäne basqaları bar.

Bwlardıñ arasında halif ‘Ali ibn Abi Talibqa (656-661) erekşe toqtalsaq boladı. Äziret Älige qatıstı (molası, ayaq basqan jeri [qadamjay], erlik isteri turalı añızdar) derekter köp jerde kezdesedi. Keybir zertteuşilerdiñ pikirinşe, Ferğana alqabınıñ özinde ğana ‘Aliğa qatıstı 18 tabiği eskertkiş bar eken.[6]Sonday-aq, Özbekstannıñ Namanğan oblısı Ğaua qıstağındağı «Sang-i la‘nat» («Lağnet tası») atalatın alıp jartas Äziret Äli qılışın tauğa wrğanda payda bolğan-mıs, al osı oblıstıñ Qasansay audanı Qoqımbay şaruaşılığındağı biik töbeler Älidiñ atı – Düldüldiñ twyağınan wşıp tüsken topıraqtan payda bolğan delinedi.[7] Isfayram-Saydıñ jağasında (Täjikstan Respublikası) «Qara-Taş» attı alıp kesene bar. Bwl jerde Äziret Äli Süleymen tauınan qaytıp kele jatıp demalğan desedi. Däl osı jerde onıñ tas bolıp qalğan tüyesi de twr. A.A. Bobrinskiy XX ğasırdıñ basında Pyanj tauınıñ biiginde twratın adamdardan jazıp alğan añızda Älidiñ Işkaşim bekinisin alarda Qahqaha däumen soğısqanı aytılğan.[8] Onıñ dereginşe, osı jerde Qahqahanıñ bekinisi, oğan qarsı Şah-i Mardan mazarı twrğan. Añız boyınşa Eskendir Zu-l-Qarnayn Pamirdi üş jılda jaulap alsa, Äziret Äli keremet küşimen üş-aq sağatta özine qaratıptı.[9] Halıqqa qajetti su közderiniñ, biik bäyterekter men qwzdardıñ payda boluı Älidiñ esimimen baylanıstı aytıladı. Mäselen, Istaravşan qalasındağı Hazrat-i Şah mazarındağı bäyterek (Wra-Töbe, Täjikstan) añız boyınşa Äziret Äliniñ alıp asatayağınan ösip şıqqan.[10] Gindukuş tauınıñ küni keşege deyin Kafiristan atalğan betkeyindegi (Auğanstan), Namatgul qışlağında Äziret Äliniñ esimimen atalatın mazar bar. Mazar işinde, suffanıñ joğarğı jağında birneşe şamdal jäne şar tärizdi, qara tüsti eki tas ilingen. Tastıñ ärqaysısı 1,5 pwt (24 kg) tartadı. Añız boyınşa, Äziret Äli Pyanj özeni alqabın bağındıruğa kelgen kezinde osı tastarmen oynap, jattıqqan eken.[11]Ferğana oblısınıñ Altıarıq audanındağı «Katput» pen «Solikur» auıldarınıñ atauın da jergilikti twrğındar Äziret Äli men onıñ atı – Düldülmen baylanıstıradı. Mısalı, informanttardıñ aytuınşa, Katput – «Katta put» (sözbe söz «ülken ayaq») Äziret Äliniñ erekşe ülken ayağınan şıqqan.[12] Şın mäninde, ‘Ali twlğası Mwhammed payğambardıñ tuısqanı, küyeu balası retinde, ädil halifa (raşid) retinde özge personajdarğa qarağanda öte tanımal edi, sondıqtan şiğalıq jäne halıq auız ädebietinde, sopılıq toptardıñ şınjırında talay añızğa (hikayat) özek boldı. Äziret Äli twlğasınıñ tanımaldığına tağı bir sebep: ol şiğalarğa da, sünnitterge de ortaq edi, eki älemdi biriktiruşi, bayıtuşı, mädenietter arasında dialog ornatuşı boldı.

Kieli añızdar

Ortalıq Aziyada jergilikti tilderde aytılatın kieli añızdar köp. Olardıñ keybiri qağazğa tüsken, biraq negizinen auızşa äñgime türinde tarağan. Bwl añızdardıñ negizgi mazmwnı osı öñirge islam dinin taratqan erlerdiñ wlı jorığı turalı bolıp keledi. Keyipkerler osı jorıqta jii qaza tabadı, keybiri wzaq ömir sürip, Qwday jolında äreket etedi. Olardıñ qabiri keyin kieli jerge aynaladı. Mwnday äñgimelerde jergilikti tekti twqımdar, kieli äuletter turalı da derekter kezdesedi, mäselen bir äulettiñ Ortalıq Aziyağa qalay kelgeni, osı jerge qalay ornalasqanı aytıladı. Mısalı, qazaq arasındağı qojalar, özbektegi hudja, wyğır, qaraqalpaq işindegi qoja,türikmendegi ovlat – Mwhammed payğambardıñ wrpaqtarı sanaladı.

Osınau «Wlı jorıq» syujeti Ortalıq Aziyanıñ är böliginen kezdesedi: 1) Deşti Qıpşaqqa jasalğan jorıqtıñ basında halif Äbu Bakr as-Sıddıq (632-634) bolğan;[13] 2) Ferğana alqabı men Sırdariya özeni añğarındağı jorıqtı Imam Mwhammad ibn al-Hanafiyanıñ (701 j. qaytıs bolğan) üş wrpağı basqarğan;[14] 3) Şıñjañdağı jorıqtıñ qolbasşısı Imam Ja‘far as-Sadıq (762 j. ömirden ötken) bolğan.[15]

Kieli añızdarda batırlar alıp deneli (3,5 metrden asatın), ğalamat küş iesi (jalğız özi jaudıñ mıñına tatitın) retinde sipattalıp, wzaq ömir süredi. Olardıñ ziratına qoyılatın asatayaqtarınıñ wzındığı ädette 3-4 metrge jetedi. Bwl keyipkerlerdiñ äulieligi wzaq ömir süruimen – 120-130 jasauımen de erekşelenedi (Arıstan Bab odan da wzaq – 340 jıl jasağan). Olardıñ ömiri eki kezeñnen – memleketti basqarğan zayırlı kezeñnen (padişahtıq) jäne din jolındağı taqualıq kezeñnen (‘ibadat, zuhd) twradı. Bwl eki kezeñniñ arajigi 63 jaspen (Payğambar jası), Mwhammed payğambardıñ jasımen ölşenedi. Osı aymaqtıñ dini tirşiliginde «uvaysiya» jäne «wzaq jasauşılar tizbegi» formasında köp jasağan ärtürli qwbılıstar kezdesedi.[16] Bwl keyipkerler erekşe qabiletiniñ arqasında keremet körsetuşi küşke de ie. Tağı bir añızdarda ğajayıp ruhani küş (bereke) Qızır ata payğambarmen (Hidr-u Ilyas, Hidr-u Ilyas-u Abdal degen atauları da bar) kezdesuden payda boladı.

Kieli añızdar – äulielik jerlerge ziyarat jasaudıñ negizgi däleli sanaladı. Aymaqtıñ ruhani ömirinde mwnday jerlerdiñ mañızı zor bolğanımen, dini jäne añızdıq sipatına oray bwl sala sovet zertteuşileriniñ nazarına ilinbedi, nemese ädebi mwra retinde birjaqtı qaraldı.

Şeşuşi twlğa: Ka‘b al-Ahbar

Añızdağı barlıq keyipkerler arasınan Hodja Ka‘b al-Ahbar twlğası – Ortalıq Aziyadağı barlıq kieli añızdardıñ qwramın, evolyuciyasın jäne mümkin bolğan transformaciyasın bağamdauğa mümkindik beredi. Osı öñir tarihında Hodja Ka‘b al-Ahbardıñ da ornı bar. Onıñ atımen atalatın mazar Özbekstandağı Bwharanıñ soltüstik-şığısında, 30 km jerde, Qağan audanınıñ Taş-Rabat eldimekenine jaqın twsta twr. Äulieni jergilikti halıq «Hodja Ka‘ba» nemese «Koş-Kaft» dep ataydı.[17]

Hodja Ka‘b al-Ahbar – belgili tarihi twlğa, islamnıñ alğaşqı kezeñindegi körnekti qayratker.[18] Yemende tuğan iudey 17/638 jıldar şamasında islam dinin qabıldaydı. Iudey jäne hristian añızdarın öte jetik bilgendikten, oğan «añızdardı, jañalıqtı taratuşı» degen mağına beretin «Ka‘b al-Ahbar» qwrmetti atağı tañılğan. N.S.Terleckiy ol jöninde jazba derek tauıp, parsı tilinen audarıp jariyaladı. Qolbasşınıñ Ortalıq Aziyağa jorığı turalı bwl derekti joğarıdağı kieli añızdardıñ mätinimen salıstıra zertteuge keremet mümkindik tuıp otır.

Qaralıp otırğan añızda bizdiñ taqırıbımızğa qatıstı birneşe mañızdı tws bar. Birinşi mäsele – Ortalıq Aziyağa bağıttalğan qasietti jorıq syujeti: «…birde Hazrat ‘Ali men Hazrat Hodja Ka‘b al-Ahbar jäne Hazrat Hodja Vasiq pen Hazrat Mahmud Vasiq Djab[a]li, Alla olarğa razı bolsın, Medinege jinaldı. Irannan kelgen bireu Türkistannan mınaday habar jetkizdi: O, Halif! Türkistan twrğındarı Haziret Payğambarımızdıñ dininen auıtqıp, käpirge aynaldı».[19] Bwdan äri kieli añız oqiğası qaytalanadı: Halifa ‘Alidıñ ämirimen keyipkerimiz atqa qonıp, äskerimen Ortalıq Aziyağa (Türkistanğa) attanadı, söytip, osı aymaqqa din taratıp, erlik körsetedi.

Ekinşi nazar audaratın mäsele – Hodja Ka‘b al-Ahbar alıp deneli, ğalamat küşti jäne wzaq jasauşı bolıp sipattalğan. Kieli añızdardıñ islamğa deyingi kezeñniñ batırları men mwsılman äulieleri turalı eki tarmağı Ortalıq Aziyada erteden-aq ömir sürip kele jatqandığına dälel köp. Biraq olar jüyeli türde ğılımi zerttelmegen. Bwl, birinşiden, äulieli jerler toponimikasında Qwran keyipkerleriniñ atı-jöni öte köp kezdesetinine baylanıstı. Kieli jerler töñireginde arğı jäne bergi batırlar jöninde de sansız köp añız saqtalğan. Olar jazba derekterde de körinis tapqan.

Osı taqırıpqa qatıstı añızdıñ eñ bastısı – Hodja Ka‘b al-Ahbardıñ ‘ad taypasınan şıqqandığı, jas küyinde jüzdegen jıl ömir sürui.[20] YAğni, onıñ obrazı arqılı Bibliya-Qwran hikayaları älemi men qahtanid añızdarınıñ arasına köpir saluğa boladı: Ka‘b al-Ahbar payğambarlar jöninde iudey jäne hristian añızdarın jetik bildi, özi sahabalardıñ izbasarı – tabi‘undar qatarınan edi, äri oñtüstikarabiyalıq/qahtanid taypalarınıñ otanı Yemende tuğan edi.[21]

‘Ad qauımı turalı

Biz söz etken keyipkerlerge ortaq sipat – olardıñ boyşañdığı. Al qasietti Qwranda ‘Ad qauımınan şıqqan adamdardıñ wzın boylı äri asa küşti bolatındığı aytılğan.

‘Ad – Qwran men mwsılman añızdarında (hadis): Arabiyanıñ joyılıp ketken ejelgi halıqtarınıñ biri retinde ataladı. Qwranda baylıqqa mastanıp, täubasın wmıtqan halıqtı Alla tağala qalay jazalaytının mısal etip körsetedi.[22] Qwran hikayası boyınşa, ‘ad qauımı baylıqta ömir sürgen, wzın boylı bolğan. Biraq Qwdayğa senbeui sebepti Alla tarapınan jazalanıp, äueli quañşılıqqa, keyin qattı dauılğa wşırap, jer betinen joyılıp ketken. Qwranda ‘adtıqtar Qwdayğa qwlşılıq qılıp, jañbır swrau üşin Mekkege elşi jiberedi. Elşilerge «qalağan bwlttı tañdañız» deydi. Olar eñ qoyu, eñ ülken bwlttı tañdaydı. Osı bwlt ol qauımğa swmdıq dauıl (rih sarsar) bolıp tiedi, bwl zwlmattan Allanıñ payğambarı Hwd pen onıñ birneşe serigi ğana aman qaladı. ‘Ad qauımınan Lwqpan häkim, ataqtı patşa, Iramdı twrğızğan Şaddad şıqqan. Qwranda ‘Ad qauımı «al-Ahkaf» öñirin mekendegen dep aytıladı (Qwran, 46 süre, 21/20 ayat). Bwl atau «qwm töbeler» degendi bildiredi, mwnday jer Arabiyanıñ är öñirinen kezdesedi. Qwrannıñ dästürli täpsirşileri (mufassirler) «al-Ahkaf» öñirin Hadramautpen (Oñtüstik Arabiya) şektes qwm dep esepteydi.[23]

Qwran hikayası islamğa deyin arab äleminde äldebir otırıqşı patşalıqtıñ bolğanın, ol Arabiyanıñ soltüstik nemese oñtüstik böliginde ornalasqanın, keyin joyılıp ketkenin anıq körsetip twr. Islamğa deyingi poeziyada «‘adtıq» – täkapparlığı kesirinen jazağa wşırağan degen obraz beretin. Sonımen birge «‘adtıq» anıqtauışı – «köne», «öte eski» degen mağınağa ie edi. Äli künge deyin Arabiyada köne qirandı orındarı «‘adiyat» dep ataladı.

Ortalıq Aziyadağı äulieli jerler men kieli añızdardı zerttey kele «‘adiyat» wğımımen wqsastıqtı köp bayqaymız. Bwl säykestiktiñ birinşi tobın oñtüstik-arab/qahtanid añızdarındağı keyipkerlerdiñ atı-jöni men sipattarınıñ wqsastığı qwraydı.[24] Bir añız boyınşa, oñtüstik arab keyipkeri – tubba‘ Şammar Yur‘iş Samarqand qalasınıñ negizin qalağan.[25] Oñtüstik Qazaqstan oblısı Türkistan audanındağı Sauran bekinisiniñ añızğa aynalğan bileuşisi Sa‘d-i Uaqqas kul'ti oñtüstik arab patşası As‘ad al-Kamildi eske tüsiredi: ol da As‘ad al-Kamil sekildi, üş märte dinin özgertedi – pwtqa tabınadı, iudaizmge ötedi jäne islamdı qabıldaydı. «Nasab-nama» dereginşe, Şaş, Isfidjab, Çumuşlağu, Qara-Asmanda qalğan islam dinin taratuşılar «tubba‘» degen titulge ie bolğan.[26] Osı titulden tuğan adam esimi büginde Ortalıq Aziyada öte sändi, jaña tuğan närestege jii qoyıladı. Esiminde «Zu-» buını kezdesetin qaharman-äulieler tizimi de wzaq:[27] Termezdegi aralda jerlengen Zu-l-Kifl payğambar, joğarıda atalğan Zu-l-Qarnayn, Namanğan oblısında jerlengen äulie Zu-n-Nun, t.b.

Oñtüstik arab añızdarı keyipkerleri iudey payğambarları turalı Köne Ösiet (Vethiy Zavet) hikayalarımen de ündesedi. Oñtüstik arab patşaları iudaizmdi qabıldağanı belgili, sondıqtan olar iudaizmdi wstanuşılar retinde qağazğa tüsken. Ortalıq Aziya aumağında köneösiet payğambarlarınıñ esimimen baylanıstı kieli jerler kezdesedi. Mäselen, Oñtüstik Qazaqstan oblısınıñ Qazığwrt tauında Nwq payğambardıñ kemesi toqtağan (Keme toqtağan, Nwq payğambar) jer, Şıñjañ-Wyğır avtonomiyalı rayonındağı (QHR) Twyıq selosındağı «wyıqtap qalğan jeti adamnıñ üñgiri» (Ashab al-Kahf) t.b. bwl añızdar jergilikti kieli geografiyanı barınşa bayıtıp, aluan türge tüsirdi. Ortalıq Aziya tarihındağı bwl personajdar turalı derekter qanşalıqtı köne ekendigi de öte mañızdı mäsele. Ferğana alqabında Ayup payğambardıñ (Jalal-Abad qalası, Qırğız Respublikası) kul'ti (qabrAyyub) bar ekendigin ortağasırlıq arab geografı äl-Mwqaddasi 985 jılı jazılğan «Ahsan at-takasim fi ma‘rifat al-akalim» eñbeginde aytıp ötedi.[28] Osığan süyenip, biz Qwran personajdarı men olarğa baylanıstı kieli añızdar H ğasırda-aq Ortalıq Aziyağa keñ tarağan dep esepteymiz. Bwğan qosa, iudey payğambarları men äulieleri turalı añızdar cikli (isra’iliyat) – ortalıqaziyalıq Qwran täpsirşileriniñ öte jii köteretin, süyikti taqırıbı ekenin ayta ketu kerek.

Älbette, naqtı materialdardıñ azdığınan kahtanid evolyuciyası añızdarınıñ Ortalıq Aziyağa qay uaqıtta engendigin tap basıp aytu qiın. Bwl üşin köp derek jinaluı, birin biri joqqa şığaratın derekközderdi igerudiñ ädistemesi jasaluı qajet.

Qorıtındı

Bwl ideyanıñ tübinde şınayı tarih twr ma, älde Ortalıq Aziyağa tereñdep engen törkini tayauşığıstıq/ortaşığıstıq (iudaizm, hristianstva, maniheizm, soğdı nemese arab-mwsılman mädenieti) mädeni dästür nemese ilim ieleriniñ kieli añızdarı jatır ma, onı gipotetikalıq twrğıdan boljauğa ğana boladı. Uaqıt öte kele mwnday asa auqımdı köş ideyası aumaqtıñ är böligindegi türli islam ağımdarı men bağıttarınıñ (‘Ali wrpaqtarı – kaysanitter, imamittar nemese sufiler) ökilderi tarapınan özge mänge ie boldı.

Äzirge boljamdı gipoteza retinde mınanı wsınamız: Ortalıq Aziyanı alğaş jaulap aluşı soltüstik arab jäne oñtüstik arab taypalarınıñ bäsekelestigi osı öñirde kahtanid añızdarınıñ syujeti taraluına äkelgen. Jergilikti sipattardı qabılday otırıp, bwl añızdar keñ taralıp ketken.

Bwl añızdar Ortalıq Aziya aumağında tamır jayıp, odan äri evolyuciyalıq özgeristerge wşıradı. Älsiz jaqtarı (islamğa deyingi kezeñmen, iudey-hristian mädenietimen baylanısı, ölke tarihında bolğan tarihi oqiğalarmen qarama-qayşılığı) islamnıñ jergilikti forması qalıptasu kezeñinde fundamentalister tarapınan jii-jii sınğa wşırap otırdı. Fundamentalisterdiñ mwnday sınına qarsı ayla-amal retinde islamğa deyingi kezeñ keyipkerleriniñ esimi äueli erte islam däuirindegi twlğalardıñ, keyinirek Äziret Äli halifanıñ atına auısqanın köruge boladı.

                                                                                                                                                                                                                                                                   Äşirbek Müminov,

                                                                                                                                                                                                                                            tarih ğılımdarınıñ doktorı,

                                                                                                                                                                                                                                                                             Astana qalası

                                                                                                                                                                                                           Orıs tilinen audarğan

Qazbek QWTTIMWRATWLI

danakaz.kz