National Geographic қазақ тілінде де шықпақ

National Geographic قازاق تىلىندە دە شىقپاق

| Sep 30, 2015

2016 جىلدان باستاپ National Geographic جۋرنالىنىڭ قازاق تىلىندەگى نۇسقاسى شىعاتىنى حابارلاندى. باسىلىم وكىلىنىڭ سوزىنشە، جۋرنال بۇعان دەيىن قازاقستانعا قاتىستى ساناۋلى ماسەلەنى عانا ءسوز ەتكەن.

شىڭعىس حاننىڭ بەيىتىن ىزدەپ جۇرگەن National Geographic زەرتتەۋشىسى البەرت لين موڭعوليانىڭ سولتۇستىگىندە اتقا ءمىنىپ ءجۇر. (كورنەكى سۋرەت)

اقش ۇلتتىق گەوگرافيا قوعامىنىڭ باسىلىمى National Geographic Magazine 1888 جىلدان بەرى شىعادى. ءاۋ باستا يلليۋستراتسيالىق ماتەريالدارى از، نەگىزىنەن عىلىمي باعىتتا جاسالعان جۋرنال كەيىن بەزەندىرىلۋى كوپ، ءتىلى جالپىعا ۇعىنىقتى تانىمال جۋرنالعا اينالعان.

جۋرنالدىڭ قازاقشا نۇسقاسى شىعاتىنى جايلى حابار بيىل قىركۇيەكتىڭ باسىندا، قازاقستان سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى راپيل جوشىباەۆتىڭ اقش-قا ساپارى كەزىندە جاريالانعان ەدى.

National Geographic Kazakhstan جۋرنالىنىڭ جاۋاپتى شىعارۋشىسى ماقسات ياسىلبايۇلى ازاتتىق تىلشىسىمەن سۇحباتىندا الداعى جوسپارلارى جايلى دا ايتتى.

ازاتتىق: – National Geographic جۋرنالىنىڭ قازاقشا نۇسقاسىن شىعارۋعا نە سەبەپ بولدى؟

National Geographic Kazakhstan جۋرنالىنىڭ جاۋاپتى شىعارۋشىسى ماقسات ياسىلبايۇلى.

ماقسات ياسىلبايۇلى: – بۇل جۋرنال الەمدە نەعۇرلىم كەڭ تارالعان عىلىمي-كوپشىلىك باسىلىم ەكەنى ءمالىم. National Geographic قازىر الەمنىڭ 38 تىلىندە، 80-نەن استام مەملەكەتكە تارالادى. ورتالىعى اقش-تىڭ ۆاشينگتون قالاسىنداعى جۋرنال 19-عاسىردا اقش ۇلتتىق گەوگرافيا قوعامىنىڭ رەسمي باسىلىمى رەتىندە شىعىپ، جىلدار بويى قۇندى دەرەكتەرىمەن وقىرمان سەنىمىنە يە بولعان. اقش ۇلتتىق گەوگرافيا قوعامى تاريحي-ەتنوگرافيالىق زەرتتەۋلەرمەن شۇعىلدانىپ، ۇزاق جىلدار مول تاجىريبە جيناقتاعان. سوندىقتان بۇل جۋرنالدىڭ ماتەريالدارىن ناقتىلى دەرەك كوزى رەتىندە قۇندى ءارى سەنىمدى دەۋگە بولادى.

وسىنداي ماعلۇماتى مول، مۇمكىندىگى كوپ جۋرنالدى قازاقستانعا دا تارتۋدى كوزدەپ، استاناداعى «قازمەديا» حولدينگىنىڭ باسشىلىعى National Geographic جۋرنالىنىڭ باسشىلىعىنا ۇسىنىس جاساعان.

National Geographic كورشىلەس رەسەي مەن قىتايدا، اراب ەلدەرىندە دە شىعىپ جاتىر. ال ورتالىق ازيادا ازىرگە قازاقستاندا عانا شىقپاق.

ازاتتىق: – جۋرنالدىڭ قازاقشا نۇسقاسىن كىم قارجىلاندىرادى؟

ماقسات ياسىلبايۇلى: National Geographic Kazakhstan ايگىلى جۋرنالدىڭ برەندىن پايدالانادى. بىراق قارجىلاندىراتىن – «قازمەديا» حولدينگ. ال National Geographic جۋرنالىنىڭ سەرىكتەستىك كومەگى بولادى. جاقىندا ءبىزدىڭ جاڭا رەداكتسيامىز اقش-قا بارىپ، National Geographic جۋرنالىمەن تانىسىپ قايتتى. سوندا امەريكالىق ارىپتەستەرىمىز ميلليونداعان فوتوسۋرەتى بار مۇراعاتىن كورسەتتى. اراسىندا قازاقستان تۋرالى ەش جەردە جاريالانباعان، سيرەك كەزدەسەتىن فوتوسۋرەتتەر دە بار. National Geographic وسىنداي فوتوسۋرەتتەر بازاسىن پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق National Geographic قازاق تىلىندە شىققان ماتەريالدارىمىزدىڭ اراسىنان وزىنە ۇناعانىن تاڭداپ، جاريالاي الادى. ونداي ماتەريالدارىمىزدى باسقا دا سەرىكتەس جۋرنالدار دا جاريالاۋى مۇمكىن.

National Geographic Magazine ءتىلشىسى ستەفانو ۋنتەرتينەر تۇسىرگەن سۋرەت. حوككايدو، جاپونيا، 2010 جىلدىڭ قاڭتارى. (كورنەكى سۋرەت)

ازاتتىق: – National Geographic Kazakhstan نەگىزىنەن قانداي تاقىرىپتى جازباق؟

ماقسات ياسىلبايۇلى: – نەگىزگى تاقىرىبىمىز – تابيعات، قورشاعان ورتا ماسەلەسى. وسى سالالار بويىنشا ءبىر ماقالا جازۋ ءۇشىن تۇبەگەيلى، تياناقتى زەرتتەۋلەر جاسالادى. زەرتتەۋشىلەر مەن عالىمدار شاقىرىلىپ، ماقالا سۇرىپتالىپ، حالىققا تۇسىنىكتى قاراپايىم تىلمەن باياندالادى. ءبىز جۋرنالدىڭ وسى مۇمكىندىگىن پايدالانۋدى ماقسات ەتىپ وتىرمىز. قازىرگە دەيىن بۇل جۋرنالدا قازاقستان تۋرالى ماتەريالدان تەك ارال ماسەلەسى عانا ايتىلعان ەكەن. جەر اۋماعى جونىنەن دۇنيەجۇزى بويىنشا 9-ورىن الاتىن قازاقستاندا جانۋارلار مەن وسىمدىك الەمىنىڭ جانە تابيعاتتىڭ الۋان ءتۇرى بار. ءبىز جۋرنال ارقىلى وسىنى كورسەتەمىز. ازىرگە اعىلشىن تىلىندەگى ماتەريالداردى قازاقشاعا اۋدارىپ بەرەمىز، بىرتە-بىرتە جەرگىلىكتى كونتەنتتى كوبەيتەمىز.

ازاتتىق: – سۇحباتىڭىزعا راقمەت.

اسىلحان ماماشۇلى

ازاتتىق

توقاەۆ مىرزا ءتىل جايلى تاعى بىردەڭە دەپتى

kerey.kz

Zhalgas Yertay ورىس ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن ەش تومەندەتپەدىك، ونىڭ ءبارى كۇڭكىل ءسوز دەگەن ەكەن. قازاق ءتىلىنىڭ دە مارتەبەسى تومەندەدى دەپ بايبالام سالماڭدار دەپ ۇرسىپتى. الدىمەن جاۋابى جوق سۇراقتاردان باستايىق. توقاەۆ مىرزا، ەگەر ەشتەڭە وزگەرمەسە، وندا “تەڭ” ءسوزىنىڭ “قاتارعا” اۋىسۋى جاي كوز الداۋ ارەكەتى مە؟ قوعامداعى گرادۋستى باسۋعا تالپىنىس قانا ما؟ قازىرگى مەملەكەتتىك بيۋروكراتيالىق اپپاراتتىڭ ستاتۋس-كۆونى ساقتاپ قالۋعا تىرىسۋى دەپ باعالاسا بولا ما؟ ەندى توقاەۆ مىرزانىڭ ءار سوزىنە توقتالساق.“جاڭا كونستيتۋتسيا ءماتىنىنىڭ رەسمي قۇجات رەتىندە قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە جاريالانۋى كوپ نارسەنى اڭعارتپاي ما؟ بۇل جەردە تۇسىنىكتەمە بەرىپ، اقتالۋدىڭ ءوزى ارتىق”يا، قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ پروبلەماسى دا سول – قازاق ءتىلى مەن ورىس ءتىلىنىڭ قۇقىقتىق تەڭدىگى مەملەكەتتىك ءتىلدى كەمسىتىپ تۇر. ويتكەنى بيۋروكراتيا قۇجاتتاردى ورىسشا ازىرلەپ، كەيىن
كونستيتۋتسيادا قازاق ءتىلىن مەملەكەتتىك ءارى رەسمي ءتىل ەتسەك، باسقا تىلدەردىڭ قۇقى شەكتەلە مە؟

kerey.kz

بۇعان ناقتى جاۋاپ – جوق، بۇل شەشىمنەن ەشبىر ءتىلدىڭ، سونىڭ ىشىندە، ورىس ءتىلىنىڭ دە قۇقى شەكتەلمەيدى. نەگە؟ ويتكەنى كونستيتۋتسياداعى مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسى بيلىكتىڭ جۇمىس ءتىلىن عانا رەتتەيدى. ول نورمانىڭ قاراپايىم ادامداردىڭ قاتىناس تىلىنە قاتىسى جوق. ياعني، مەملەكەتتىك ءتىل – مەملەكەتتىك ورگاندار مەن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ۇيىمدارى جۇمىس ىستەيتىن ءتىل دەگەن ءسوز. بۇل شەشىم ورىسشا سويلەيتىندەردىڭ قۇقىعىن شەكتەمەيدى، ورىسشا سويلەۋگە تىيىم سالمايدى. قاراپايىم ادامدار ۇيىندە، قوعامدىق ورىنداردا، بيزنەستە، مەديا مەن مادەنيەت وشاقتارىندا قالاعان تىلىندە سويلەي دە، جۇمىس ىستەي دە الادى. بۇعان كونستيتۋتسيانىڭ باسقا باپتارى ناقتى كەپىل بولىپ وتىر. ال جاڭا كونستيتۋتسيادا 9-باپتىڭ 2-تارماعى قازىرگى كۇيىندە قالسا، بۇل – قازاق ءتىلىنىڭ قۇقىعىن شەكتەيدى. سەبەبى مەملەكەتتىك ورگاندار قۇجاتتاردى وزدەرى ۇيرەنگەندەي الدىمەن ورىسشا جازىپ،
تەك تىلگە بايلانىستى…

kerey.kz

قازاق رەسپۋبليكاسىندا ءبىر عانا مەملەكەتتىك ءتىل بار. ول- قازاق ءتىلى. قازاق تىلىنەن باسقا ەشبىر ەكىنشى تىلگە مەملەكەتتىك مارتەبە بەرىلمەۋى كەرەك! وتىز جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى گەوساياسي احۋالدى سىلتاۋراتىپ كەلدىك. ەندى ءبىزدىڭ دە مىنەزىمىزدى ءھام مىسىمىزدى كورسەتەتىن ۋاقىت كەلدى. قر-نىڭ ازاماتى ءھام سالىق تاپسىرۋشى قاتارداعى تۇرعىنى رەتىندە تالاپ ەتەمىن! الداعى بەس جىلدا قازاق رەسپۋبليكاسىندا ەلەۋلى دەموگرافيالىق وزگەرىستەر بولادى. اتاپ ايتقاندا 2030 جىلىنان كەيىن قازاقتاردىڭ رەسپۋبليكاداعى جالپى ۇلەسى 80-85% كە دەيىن ارتادى. سلاۆيان حالىقتارىنىڭ ءوسىمى ازايىپ 10%-عا دەيىن تۇسەدى. ەسەسىنە ەلدەگى تۇركىتىلدەس وزبەك، تاتار، ۇيعىرلاردىڭ ءوسىمى ەسەلەپ ءوسىپ ءتىپتى 10-15 جىلدا ورىستاردىڭ ورنىن باسىپ وزۋى مۇمكىن. سول كەزدە قازاق رەسپۋبليكاسىنداعى جالپى تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ ۇلەس سالماعى 85-90% كە جەتەدى. ناتيجەسىندە قازاق مەكتەپتەرىنىڭ سانى،
“قازاق ءتىلى – مەملەكەتتىك ءتىل” دەپ جازىلىپ تۇر عوي دەيدى. نەگە ونداي ءسوزدىڭ پايداسى جوق ەكەنىن تۇسىندىرەيىن.

kerey.kz

“قازاق ءتىلى – مەملەكەتتىك ءتىل” دەپ جازىلىپ تۇر عوي دەيدى. نەگە ونداي ءسوزدىڭ پايداسى جوق ەكەنىن تۇسىندىرەيىن. “جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ” 9-باپ 2-تارماعى تۇرعاندا قۇجاتتار ەشقاشان قازاقشا جاسالمايدى. تەك اۋدارما ءتىلى بولىپ قالادى. سەبەبى مەملەكەتتىك بيۋروكراتيا 9-باپتىڭ 2-تارماعىنا سۇيەنىپ، ءىس-قاعازداردى ورىسشا جاساپ ۇيرەنگەن. سول سەبەپتى ءىس-قاعازدىڭ ءبارى الدىمەن ورىسشا جاسالادى، كەيىن قازاقشاعا قالاي بولسا سولاي اۋدارىلادى. سول سەبەپتى 1-تارماقتىڭ بولعانى قازاق ءتىلىنىڭ ناعىز مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىندە بولۋىنا ەش كومەكتەسە المايدى. ءبىر عانا جولى بار: كونستيتۋتسيادا مەملەكەتتىك ءتىل دە، رەسمي ءتىل دە – قازاق ءتىلى دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلىپ تۇرۋى كەرەك. قۇجاتتىڭ مەملەكەتتىك تىلدەگى نۇسقاسىنىڭ عانا زاڭدى كۇشى بولۋى ءتيىس. سول كەزدە باسقا تىلدەردەگى نۇسقاسى جاي اۋدارماسى بولادى. سول كەزدە عانا قازاق
مەملەكەتتىك ءتىل: قاۋقارلى ما، الدە ءالى دە دەكلاراتسيا ما؟

kerey.kz

سەرىك ەرعالي سۋرەتتەر: aqmeshit-zhastary.kz, democrat.kz سايتتارىنان الىندى. اتا زاڭ جوباسىنىڭ تالقىسى قازاقستانداعى ەڭ سەزىمتال، ەڭ ۇزاق تالقىلانىپ كەلە جاتقان ماسەلەنىڭ ءبىرى — مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ناقتى مارتەبەسى. كونستيتۋتسيادا قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل دەپ جازىلعانىنا وتىز جىلدان استى. الايدا قوعامداعى شىنايى سۇراق ءالى دە اشىق: قازاق ءتىلى — باسقارۋدىڭ ءتىلى مە، الدە سيمۆولدىق مارتەبەدەگى ءتىل مە؟ ءتىل ماسەلەسى نەلىكتەن شەشىلمەي كەلەدى؟ سەبەبى ءبىز ۇزاق ۋاقىت بويى تىلگە: – مادەني قۇندىلىق رەتىندە عانا قاراپ كەلدىك; – ونى مەملەكەتتىك باسقارۋ ءتىلى رەتىندە ناقتى بەكىتپەدىك. ناتيجەسىندە: – كونستيتۋتسيادا ءبىر ءماتىن، – تاجىريبەدە باسقا جاعداي قالىپتاستى. بۇل قايشىلىق ءتىلدىڭ ەمەس، كونستيتۋتسيالىق ايقىندىقتىڭ السىزدىگىنەن تۋىندادى. 9-باپتاعى باستى ءتۇيىن جوبا بويىنشا: 1. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى – قازاق ءتىلى. 2. مەملەكەتتىك ۇيىمداردا