National Geographic қазақ тілінде де шықпақ

| Sep 30, 2015

2016 жылдан бастап National Geographic журналының қазақ тіліндегі нұсқасы шығатыны хабарланды. Басылым өкілінің сөзінше, журнал бұған дейін Қазақстанға қатысты санаулы мәселені ғана сөз еткен.

Шыңғыс ханның бейітін іздеп жүрген National Geographic зерттеушісі Альберт Лин Моңғолияның солтүстігінде атқа мініп жүр. (Көрнекі сурет)

АҚШ ұлттық география қоғамының басылымы National Geographic Magazine 1888 жылдан бері шығады. Әу баста иллюстрациялық материалдары аз, негізінен ғылыми бағытта жасалған журнал кейін безендірілуі көп, тілі жалпыға ұғынықты танымал журналға айналған.

Журналдың қазақша нұсқасы шығатыны жайлы хабар биыл қыркүйектің басында, Қазақстан сыртқы істер министрінің бірінші орынбасары Рапил Жошыбаевтың АҚШ-қа сапары кезінде жарияланған еді.

National Geographic Kazakhstan журналының жауапты шығарушысы Мақсат Ясылбайұлы Азаттық тілшісімен сұхбатында алдағы жоспарлары жайлы да айтты.

Азаттық: – National Geographic журналының қазақша нұсқасын шығаруға не себеп болды?

National Geographic Kazakhstan журналының жауапты шығарушысы Мақсат Ясылбайұлы.

Мақсат Ясылбайұлы: – Бұл журнал әлемде неғұрлым кең таралған ғылыми-көпшілік басылым екені мәлім. National Geographic қазір әлемнің 38 тілінде, 80-нен астам мемлекетке таралады. Орталығы АҚШ-тың Вашингтон қаласындағы журнал 19-ғасырда АҚШ ұлттық география қоғамының ресми басылымы ретінде шығып, жылдар бойы құнды деректерімен оқырман сеніміне ие болған. АҚШ ұлттық география қоғамы тарихи-этнографиялық зерттеулермен шұғылданып, ұзақ жылдар мол тәжірибе жинақтаған. Сондықтан бұл журналдың материалдарын нақтылы дерек көзі ретінде құнды әрі сенімді деуге болады.

Осындай мағлұматы мол, мүмкіндігі көп журналды Қазақстанға да тартуды көздеп, Астанадағы «Қазмедиа» холдингінің басшылығы National Geographic журналының басшылығына ұсыныс жасаған.

National Geographic көршілес Ресей мен Қытайда, араб елдерінде де шығып жатыр. Ал Орталық Азияда әзірге Қазақстанда ғана шықпақ.

Азаттық: – Журналдың қазақша нұсқасын кім қаржыландырады?

Мақсат Ясылбайұлы: National Geographic Kazakhstan әйгілі журналдың брендін пайдаланады. Бірақ қаржыландыратын – «Қазмедиа» холдинг. Ал National Geographic журналының серіктестік көмегі болады. Жақында біздің жаңа редакциямыз АҚШ-қа барып, National Geographic журналымен танысып қайтты. Сонда америкалық әріптестеріміз миллиондаған фотосуреті бар мұрағатын көрсетті. Арасында Қазақстан туралы еш жерде жарияланбаған, сирек кездесетін фотосуреттер де бар. National Geographic осындай фотосуреттер базасын пайдалануға мүмкіндік береді. Сондай-ақ National Geographic қазақ тілінде шыққан материалдарымыздың арасынан өзіне ұнағанын таңдап, жариялай алады. Ондай материалдарымызды басқа да серіктес журналдар да жариялауы мүмкін.

National Geographic Magazine тілшісі Стефано Унтертинер түсірген сурет. Хоккайдо, Жапония, 2010 жылдың қаңтары. (Көрнекі сурет)

Азаттық: – National Geographic Kazakhstan негізінен қандай тақырыпты жазбақ?

Мақсат Ясылбайұлы: – Негізгі тақырыбымыз – табиғат, қоршаған орта мәселесі. Осы салалар бойынша бір мақала жазу үшін түбегейлі, тиянақты зерттеулер жасалады. Зерттеушілер мен ғалымдар шақырылып, мақала сұрыпталып, халыққа түсінікті қарапайым тілмен баяндалады. Біз журналдың осы мүмкіндігін пайдалануды мақсат етіп отырмыз. Қазірге дейін бұл журналда Қазақстан туралы материалдан тек Арал мәселесі ғана айтылған екен. Жер аумағы жөнінен дүниежүзі бойынша 9-орын алатын Қазақстанда жануарлар мен өсімдік әлемінің және табиғаттың алуан түрі бар. Біз журнал арқылы осыны көрсетеміз. Әзірге ағылшын тіліндегі материалдарды қазақшаға аударып береміз, бірте-бірте жергілікті контентті көбейтеміз.

Азаттық: – Сұхбатыңызға рақмет.

Асылхан МАМАШҰЛЫ

Азаттық

Тоқаев мырза тіл жайлы тағы бірдеңе депті

kerey.kz

Zhalgas Yertay Орыс тілінің мәртебесін еш төмендетпедік, оның бәрі күңкіл сөз деген екен. Қазақ тілінің де мәртебесі төмендеді деп байбалам салмаңдар деп ұрсыпты. Алдымен жауабы жоқ сұрақтардан бастайық. Тоқаев мырза, егер ештеңе өзгермесе, онда “тең” сөзінің “қатарға” ауысуы жай көз алдау әрекеті ме? Қоғамдағы градусты басуға талпыныс қана ма? Қазіргі мемлекеттік бюрократиялық аппараттың статус-квоны сақтап қалуға тырысуы деп бағаласа бола ма? Енді Тоқаев мырзаның әр сөзіне тоқталсақ.“Жаңа Конституция мәтінінің ресми құжат ретінде қазақ және орыс тілдерінде жариялануы көп нәрсені аңғартпай ма? Бұл жерде түсініктеме беріп, ақталудың өзі артық”Иә, қазіргі қазақ тілінің проблемасы да сол – қазақ тілі мен орыс тілінің құқықтық теңдігі мемлекеттік тілді кемсітіп тұр. Өйткені бюрократия құжаттарды орысша әзірлеп, кейін
Конституцияда қазақ тілін мемлекеттік әрі ресми тіл етсек, басқа тілдердің құқы шектеле ме?

kerey.kz

Бұған нақты жауап – жоқ, бұл шешімнен ешбір тілдің, соның ішінде, орыс тілінің де құқы шектелмейді. Неге? Өйткені конституциядағы мемлекеттік тіл мәртебесі биліктің жұмыс тілін ғана реттейді. Ол норманың қарапайым адамдардың қатынас тіліне қатысы жоқ. Яғни, мемлекеттік тіл – мемлекеттік органдар мен жергілікті өзін-өзі басқару ұйымдары жұмыс істейтін тіл деген сөз. Бұл шешім орысша сөйлейтіндердің құқығын шектемейді, орысша сөйлеуге тыйым салмайды. Қарапайым адамдар үйінде, қоғамдық орындарда, бизнесте, медиа мен мәдениет ошақтарында қалаған тілінде сөйлей де, жұмыс істей де алады. Бұған конституцияның басқа баптары нақты кепіл болып отыр. Ал жаңа конституцияда 9-баптың 2-тармағы қазіргі күйінде қалса, бұл – қазақ тілінің құқығын шектейді. Себебі мемлекеттік органдар құжаттарды өздері үйренгендей алдымен орысша жазып,
Тек тілге байланысты…

kerey.kz

Қазақ Республикасында бір ғана мемлекеттік тіл бар. Ол- қазақ тілі. Қазақ тілінен басқа ешбір екінші тілге мемлекеттік мәртебе берілмеуі керек! Отыз жылдан астам уақыттан бері геосаяси ахуалды сылтауратып келдік. Енді біздің де мінезімізді һәм мысымызды көрсететін уақыт келді. ҚР-ның азаматы һәм салық тапсырушы қатардағы тұрғыны ретінде талап етемін! Алдағы бес жылда Қазақ Республикасында елеулі демографиялық өзгерістер болады. Атап айтқанда 2030 жылынан кейін қазақтардың республикадағы жалпы үлесі 80-85% ке дейін артады. Славян халықтарының өсімі азайып 10%-ға дейін түседі. Есесіне елдегі түркітілдес өзбек, татар, ұйғырлардың өсімі еселеп өсіп тіпті 10-15 жылда орыстардың орнын басып озуы мүмкін. Сол кезде Қазақ Республикасындағы жалпы түркітілдес халықтардың үлес салмағы 85-90% ке жетеді. Нәтижесінде қазақ мектептерінің саны,
“Қазақ тілі – мемлекеттік тіл” деп жазылып тұр ғой дейді. Неге ондай сөздің пайдасы жоқ екенін түсіндірейін.

kerey.kz

“Қазақ тілі – мемлекеттік тіл” деп жазылып тұр ғой дейді. Неге ондай сөздің пайдасы жоқ екенін түсіндірейін. “Жаңа конституцияның” 9-бап 2-тармағы тұрғанда құжаттар ешқашан қазақша жасалмайды. Тек аударма тілі болып қалады. Себебі мемлекеттік бюрократия 9-баптың 2-тармағына сүйеніп, іс-қағаздарды орысша жасап үйренген. Сол себепті іс-қағаздың бәрі алдымен орысша жасалады, кейін қазақшаға қалай болса солай аударылады. Сол себепті 1-тармақтың болғаны қазақ тілінің нағыз мемлекеттік тіл мәртебесінде болуына еш көмектесе алмайды. Бір ғана жолы бар: конституцияда мемлекеттік тіл де, ресми тіл де – қазақ тілі деп тайға таңба басқандай жазылып тұруы керек. Құжаттың мемлекеттік тілдегі нұсқасының ғана заңды күші болуы тиіс. Сол кезде басқа тілдердегі нұсқасы жай аудармасы болады. Сол кезде ғана қазақ
Мемлекеттік тіл: Қауқарлы ма, әлде әлі де декларация ма?

kerey.kz

Серік Ерғали Суреттер: aqmeshit-zhastary.kz, democrat.kz сайттарынан алынды. Ата Заң жобасының талқысы Қазақстандағы ең сезімтал, ең ұзақ талқыланып келе жатқан мәселенің бірі — мемлекеттік тілдің нақты мәртебесі. Конституцияда қазақ тілі мемлекеттік тіл деп жазылғанына отыз жылдан асты. Алайда қоғамдағы шынайы сұрақ әлі де ашық: қазақ тілі — басқарудың тілі ме, әлде символдық мәртебедегі тіл ме? Тіл мәселесі неліктен шешілмей келеді? Себебі біз ұзақ уақыт бойы тілге: – мәдени құндылық ретінде ғана қарап келдік; – оны мемлекеттік басқару тілі ретінде нақты бекітпедік. Нәтижесінде: – Конституцияда бір мәтін, – тәжірибеде басқа жағдай қалыптасты. Бұл қайшылық тілдің емес, конституциялық айқындықтың әлсіздігінен туындады. 9-баптағы басты түйін Жоба бойынша: 1. Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі – қазақ тілі. 2. Мемлекеттік ұйымдарда