National Geographic қазақ тілінде де шықпақ

National Geographic qazaq tilinde de şıqpaq

| Sep 30, 2015

2016 jıldan bastap National Geographic jurnalınıñ qazaq tilindegi nwsqası şığatını habarlandı. Basılım ökiliniñ sözinşe, jurnal bwğan deyin Qazaqstanğa qatıstı sanaulı mäseleni ğana söz etken.

Şıñğıs hannıñ beyitin izdep jürgen National Geographic zertteuşisi Al'bert Lin Moñğoliyanıñ soltüstiginde atqa minip jür. (Körneki suret)

AQŞ wlttıq geografiya qoğamınıñ basılımı National Geographic Magazine 1888 jıldan beri şığadı. Äu basta illyustraciyalıq materialdarı az, negizinen ğılımi bağıtta jasalğan jurnal keyin bezendirilui köp, tili jalpığa wğınıqtı tanımal jurnalğa aynalğan.

Jurnaldıñ qazaqşa nwsqası şığatını jaylı habar biıl qırküyektiñ basında, Qazaqstan sırtqı ister ministriniñ birinşi orınbasarı Rapil Joşıbaevtıñ AQŞ-qa saparı kezinde jariyalanğan edi.

National Geographic Kazakhstan jurnalınıñ jauaptı şığaruşısı Maqsat YAsılbaywlı Azattıq tilşisimen swhbatında aldağı josparları jaylı da ayttı.

Azattıq: – National Geographic jurnalınıñ qazaqşa nwsqasın şığaruğa ne sebep boldı?

National Geographic Kazakhstan jurnalınıñ jauaptı şığaruşısı Maqsat YAsılbaywlı.

Maqsat YAsılbaywlı: – Bwl jurnal älemde neğwrlım keñ taralğan ğılımi-köpşilik basılım ekeni mälim. National Geographic qazir älemniñ 38 tilinde, 80-nen astam memleketke taraladı. Ortalığı AQŞ-tıñ Vaşington qalasındağı jurnal 19-ğasırda AQŞ wlttıq geografiya qoğamınıñ resmi basılımı retinde şığıp, jıldar boyı qwndı derekterimen oqırman senimine ie bolğan. AQŞ wlttıq geografiya qoğamı tarihi-etnografiyalıq zertteulermen şwğıldanıp, wzaq jıldar mol täjiribe jinaqtağan. Sondıqtan bwl jurnaldıñ materialdarın naqtılı derek közi retinde qwndı äri senimdi deuge boladı.

Osınday mağlwmatı mol, mümkindigi köp jurnaldı Qazaqstanğa da tartudı közdep, Astanadağı «Qazmedia» holdinginiñ basşılığı National Geographic jurnalınıñ basşılığına wsınıs jasağan.

National Geographic körşiles Resey men Qıtayda, arab elderinde de şığıp jatır. Al Ortalıq Aziyada äzirge Qazaqstanda ğana şıqpaq.

Azattıq: – Jurnaldıñ qazaqşa nwsqasın kim qarjılandıradı?

Maqsat YAsılbaywlı: National Geographic Kazakhstan äygili jurnaldıñ brendin paydalanadı. Biraq qarjılandıratın – «Qazmedia» holding. Al National Geographic jurnalınıñ seriktestik kömegi boladı. Jaqında bizdiñ jaña redakciyamız AQŞ-qa barıp, National Geographic jurnalımen tanısıp qayttı. Sonda amerikalıq äriptesterimiz milliondağan fotosureti bar mwrağatın körsetti. Arasında Qazaqstan turalı eş jerde jariyalanbağan, sirek kezdesetin fotosuretter de bar. National Geographic osınday fotosuretter bazasın paydalanuğa mümkindik beredi. Sonday-aq National Geographic qazaq tilinde şıqqan materialdarımızdıñ arasınan özine wnağanın tañdap, jariyalay aladı. Onday materialdarımızdı basqa da seriktes jurnaldar da jariyalauı mümkin.

National Geographic Magazine tilşisi Stefano Untertiner tüsirgen suret. Hokkaydo, Japoniya, 2010 jıldıñ qañtarı. (Körneki suret)

Azattıq: – National Geographic Kazakhstan negizinen qanday taqırıptı jazbaq?

Maqsat YAsılbaywlı: – Negizgi taqırıbımız – tabiğat, qorşağan orta mäselesi. Osı salalar boyınşa bir maqala jazu üşin tübegeyli, tiyanaqtı zertteuler jasaladı. Zertteuşiler men ğalımdar şaqırılıp, maqala swrıptalıp, halıqqa tüsinikti qarapayım tilmen bayandaladı. Biz jurnaldıñ osı mümkindigin paydalanudı maqsat etip otırmız. Qazirge deyin bwl jurnalda Qazaqstan turalı materialdan tek Aral mäselesi ğana aytılğan eken. Jer aumağı jöninen düniejüzi boyınşa 9-orın alatın Qazaqstanda januarlar men ösimdik äleminiñ jäne tabiğattıñ aluan türi bar. Biz jurnal arqılı osını körsetemiz. Äzirge ağılşın tilindegi materialdardı qazaqşağa audarıp beremiz, birte-birte jergilikti kontentti köbeytemiz.

Azattıq: – Swhbatıñızğa raqmet.

Asılhan MAMAŞWLI

Azattıq

Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin
Konstituciyada qazaq tilin memlekettik äri resmi til etsek, basqa tilderdiñ qwqı şektele me?

kerey.kz

Bwğan naqtı jauap – joq, bwl şeşimnen eşbir tildiñ, sonıñ işinde, orıs tiliniñ de qwqı şektelmeydi. Nege? Öytkeni konstituciyadağı memlekettik til märtebesi biliktiñ jwmıs tilin ğana retteydi. Ol normanıñ qarapayım adamdardıñ qatınas tiline qatısı joq. YAğni, memlekettik til – memlekettik organdar men jergilikti özin-özi basqaru wyımdarı jwmıs isteytin til degen söz. Bwl şeşim orısşa söyleytinderdiñ qwqığın şektemeydi, orısşa söyleuge tıyım salmaydı. Qarapayım adamdar üyinde, qoğamdıq orındarda, bizneste, media men mädeniet oşaqtarında qalağan tilinde söyley de, jwmıs istey de aladı. Bwğan konstituciyanıñ basqa baptarı naqtı kepil bolıp otır. Al jaña konstituciyada 9-baptıñ 2-tarmağı qazirgi küyinde qalsa, bwl – qazaq tiliniñ qwqığın şekteydi. Sebebi memlekettik organdar qwjattardı özderi üyrengendey aldımen orısşa jazıp,
Tek tilge baylanıstı…

kerey.kz

Qazaq Respublikasında bir ğana memlekettik til bar. Ol- qazaq tili. Qazaq tilinen basqa eşbir ekinşi tilge memlekettik märtebe berilmeui kerek! Otız jıldan astam uaqıttan beri geosayasi ahualdı sıltauratıp keldik. Endi bizdiñ de minezimizdi häm mısımızdı körsetetin uaqıt keldi. QR-nıñ azamatı häm salıq tapsıruşı qatardağı twrğını retinde talap etemin! Aldağı bes jılda Qazaq Respublikasında eleuli demografiyalıq özgerister boladı. Atap aytqanda 2030 jılınan keyin qazaqtardıñ respublikadağı jalpı ülesi 80-85% ke deyin artadı. Slavyan halıqtarınıñ ösimi azayıp 10%-ğa deyin tüsedi. Esesine eldegi türkitildes özbek, tatar, wyğırlardıñ ösimi eselep ösip tipti 10-15 jılda orıstardıñ ornın basıp ozuı mümkin. Sol kezde Qazaq Respublikasındağı jalpı türkitildes halıqtardıñ üles salmağı 85-90% ke jetedi. Nätijesinde qazaq mektepteriniñ sanı,
“Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin.

kerey.kz

“Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin. “Jaña konstituciyanıñ” 9-bap 2-tarmağı twrğanda qwjattar eşqaşan qazaqşa jasalmaydı. Tek audarma tili bolıp qaladı. Sebebi memlekettik byurokratiya 9-baptıñ 2-tarmağına süyenip, is-qağazdardı orısşa jasap üyrengen. Sol sebepti is-qağazdıñ bäri aldımen orısşa jasaladı, keyin qazaqşağa qalay bolsa solay audarıladı. Sol sebepti 1-tarmaqtıñ bolğanı qazaq tiliniñ nağız memlekettik til märtebesinde boluına eş kömektese almaydı. Bir ğana jolı bar: konstituciyada memlekettik til de, resmi til de – qazaq tili dep tayğa tañba basqanday jazılıp twruı kerek. Qwjattıñ memlekettik tildegi nwsqasınıñ ğana zañdı küşi boluı tiis. Sol kezde basqa tilderdegi nwsqası jay audarması boladı. Sol kezde ğana qazaq
Memlekettik til: Qauqarlı ma, älde äli de deklaraciya ma?

kerey.kz

Serik Erğali Suretter: aqmeshit-zhastary.kz, democrat.kz sayttarınan alındı. Ata Zañ jobasınıñ talqısı Qazaqstandağı eñ sezimtal, eñ wzaq talqılanıp kele jatqan mäseleniñ biri — memlekettik tildiñ naqtı märtebesi. Konstituciyada qazaq tili memlekettik til dep jazılğanına otız jıldan astı. Alayda qoğamdağı şınayı swraq äli de aşıq: qazaq tili — basqarudıñ tili me, älde simvoldıq märtebedegi til me? Til mäselesi nelikten şeşilmey keledi? Sebebi biz wzaq uaqıt boyı tilge: – mädeni qwndılıq retinde ğana qarap keldik; – onı memlekettik basqaru tili retinde naqtı bekitpedik. Nätijesinde: – Konstituciyada bir mätin, – täjiribede basqa jağday qalıptastı. Bwl qayşılıq tildiñ emes, konstituciyalıq ayqındıqtıñ älsizdiginen tuındadı. 9-baptağı bastı tüyin Joba boyınşa: 1. Qazaqstan Respublikasınıñ memlekettik tili – qazaq tili. 2. Memlekettik wyımdarda