جاپونيانىڭ شىنداپ ورلەۋi دە وسى مەيدزي كە­زە­ڭi­نەن باستالادى. مۋتسۋحيتو ءوز اينالاسىنا بiلiم­دi, بiلiكتi, اسا زەرەك، iس­كەر سامۋرايلاردى جينايدى دا، iسكە كiرiسەدi عوي. Iسكە كiرiسكەندە دە، ۇلكەن-ۇلكەن رەفورمالار جاسايدى. بۇعان دەيiن 270 بولiككە (كiنازدiككە، اۆتونوميالى اۋدانعا، اۆتونوميالى ولكەگە جانە ت.ت.) بولiنگەن ەلدi بiرتۇتاس ۇلتتىق مەملەكەتكە اينالدىرادى. اۆتونوميانىڭ ءبارiن جويادى. سول كەزدەگi iرi كاپيتاليستiك ەلدەردiڭ iس-تاجiريبەسiن زەرت­تەي وتىرىپ، مۋتسۋحيتو اۋەلi اۋىل شارۋاشىلىعىنا، سونان كەيiن ونەركاسiپ پەن وندiرiسكە رەفورما جاسايدى. ول كەزدە جاپونيادا بايلار از. ەندi قايتپەك كەرەك؟ مەملەكەت ءوز اقشاسىنا ەلگە قاجەتتi زاۋىت پەن فابريكالار سالىپ، بۇلارعا كەرەكتi قۇرال-جابدىقتىڭ ءبارiن شەتەلدەن ساتىپ الادى. تەمiرجولدىڭ، پورتتاردىڭ جۇمىسىن جونگە كەل­تiرەدi. سونان كەيiن مەملەكەت بۇلاردىڭ ءبارiن جاپونيانىڭ جاس كاپيتا­ليس­تەرiنە ساتادى. ارزان باعاعا (ەگەر جاڭىلىسپاساق، 1941-45 جىل­عى سوعىستا ابدەن كۇيرەگەن گەرمانيا (گفر) دا وسى جولدى قايتالادى جانە وسىنىڭ ناتيجەسiندە از-اق جىلدىڭ iشiندە قاتارعا قوسىلىپ كەتتi!). بۇل جاپونيادا كاپيتاليستiك نارىقتىڭ، نارىقتىق ەكونوميكانىڭ دامۋىنا وراسان زور اسەر ەتتi. “ميتسۋي”، “ميتسۋبيسي”، “سۋميتومو” جانە ت.ب. iرi قارجىلىق-ونەركاسiپتiك توپتار ءوسiپ جەتiلiپ، قاناتىن كەڭگە جايا ءتۇستi.

مەيدزي كەزەڭiندەگi كەيبiر يگiلiكتi, پايدالى، ءپا­تۋالى iستەر ءالi كۇنگە دەيiن ماڭىزىن جويعان جوق. مۇنى قازiرگi جاپونيا دا ۇلگi تۇتىپ، بارىنشا ءوز يگiلiگiنە جاراتىپ كەلەدi. ەندi سوعان بiر مىسال كەلتiرەيiك.

مەيدزي كەزەڭiندە جا­پونيا باسشىلىعى بiلiمدi بiرiنشi ورىنعا شىعاردى: “بiلiم – بiرiنشi ورىندا!”، “بiلiمسiز كۇنi­مiز جوق!”، “بiلiمگە قول جەتكiزۋ ءۇشiن بiز ەشتەڭەدەن ايانبايمىز، ەشتەڭە­نi دە اياپ قالمايمىز!”. جاپونياعا قاجەت، اسا ءزارۋ مامانداردى شەتەل­دەردە وقىتتى. بۇلاردان اقشا اياعان جوق. اسiرەسە، وسى جەردە مىنا ماسەلەگە ەرەكشە نازار اۋدارعان ءجون سەكiلدi. جاپوندار شەتەلدەردە بiلiم الىپ شىعۋ ءۇشiن كiمدەردi جiبەردi? ارينە، جاپوننىڭ جاستارىن. ونىڭ iشiن­دە دە اسا ۇستامدى، ەل­شiل، پاتريوت، دەگدار، بiلiمگە دە قۇمار، جاپونياعا دا جانى اشيتىن جاستاردى جiبەردi. بۇل جونiندە ارنايى كوميسسيا قۇرىلىپ، كوميسسيانىڭ iرiكتەۋiنەن وتكەندەر عانا شەتەلگە جi­بەرiل­دi. ال بۇلار شەتەلدەردە (انگليا، فرانتسيا، اقش، يتاليا جانە ت.ب) وقىپ كەلگەننەن كە­يiن، تەك ءوز سالالارى بويىنشا ەڭبەك ەتiپ قانا قويعان جوق، وسى سالانى مەيلiن­شە iلگەرi دامىتتى: ءشا­كiرت­تەر تاربيە­لەدi, وسى سالا بويىنشا جاپونيادا جوعارى وقۋ ورىندارىن اشتى، عىلىمي ورتالىقتار قۇردى جانە ت.س.س.

بۇل ءۇردiس مەيدزي كەزەڭiنەن كەيiن دە ءوزiنiڭ جالعاسىن تاۋىپ وتىردى. بiر عانا مىسال. جاپونيا ءوزiنiڭ العاشقى كينو ماماندارىن شەتەلدەردە وقىتتى. ەلگە ورالعان بۇلار سونان كەيiن جاپونيانىڭ ۇلتتىق كينوسىن قالاي كوتەردi, قالاي iلگەرiلەتتi, قالاي كەمەل­دەن­دiردi دەسەڭiزشi! قازiرگi كۇنi “جاپون كينوسى” دەسە ەلەڭ ەتپەيتiن ادام دا، مامان دا جوق.

ادام ايتام دەپ ايتپايدى عوي جانە سالىستىرام دەپ تە سالىستىرمايدى. ەرiكسiز ايتادى، ەرiكسiز سالىستىرادى. 1960-70 جىلدارى قازاقستان دا رەسەيگە جۇزدەگەن تالاپكەر جiبەرiپ، كينوگەرلەردiڭ ارنايى وقۋىن وقىتقىزدى. ويتكەنi ول كەزدە ەلiمiزدە كينوگەرلەر دايارلايتىن جوعارى وقۋ ورنى جوق بولاتىن. وسى وقۋ ورىندارىنا بiرەن-سارانى عانا بولماسا، نەگiزiنەن انا تiلiن بiلمەيتiن ورىستiلدi قازاقتار جiبەرiلدi. ال نە بولدى اياعى؟ Iري-تiري بولدى: ورىستiلدi, ورىسپيعىلدى، ورىسدiلدi بولعاندىقتان مۇنىڭ بiرازى ورىستان ايەل الىپ، سول رەسەيدە، ۋكراينادا بiرجولاتا قالىپ قويدى. قازاقستانعا قايتىپ كەلگەندەرi ءتۇرلi فيلمدەر تۇسiرگەنسiدi, بiراق ۇلتتىق فيلم تۇسiرە المادى (ۇلتتىق تامىردان، ۇلتتىق توپىراقتان، ۇلتتىق تەك-بولمىستان اجىراپ قالعان ادام قالاي، قايتiپ ۇلتتىق فيلم تۇسiرەدi?!). سونىمەن، نە كينو جوق، نە ۇستاز جوق، نە شاكiرت جوق. جىم-جىلاس…

بiز بۇدان ساباق العان جوقپىز. تاۋەلسiزدiك العاننان كەيiن قىرۋار قارجى جۇمساپ، تاعى دا شەتەلدەرگە انا تiلiن بiلمەيتiن جۇزدەگەن ورىستiلدi قازاقتاردى وقۋعا جiبەردiك. جاپوندار سە­كiلدi iرiكتەپ، ەكشەپ، قازاق تiلiنە جەتiكتەرiن عانا جiبەرۋگە ابدەن بولاتىن ەدi عوي. جوق، بiز ءويت­پەدiك. شىندىعىن ايتساق، ورىس­تiلدi قازاقتاردى شەتەلدە وقىتۋ – رەسەيدiڭ بiر توپ ورىسىن شەتەلدە وقىتۋمەن بiردەي. ەكەۋiنەن دە قازاقستانعا كەلەر كوك تيىن پايدا جوق. ميلليونداعان اقشانى بوسقا شاشىپ، بەكەرگە ءراسۋا ەتتiك…

ال ەندi سول شەتەلدە وقىپ، قازاقستانعا قايتا ورالعان ورىستiلدiلەرiمiز نە بiتiردi, قازiر نە بiتiرiپ وتىر؟ بۇلاردىڭ نە بiتiرiپ جۇرگەنiنەن مۇلدەم بەي­مالiم، بەيحابارمىن. بiراق ولاردىڭ شەتەلدە وقىپ ءجۇرiپ قازاق زيالىلارىن ەكi رەت(!) قاتتى شوشىندىرعانىن، مەي­لiنشە ءتۇڭiل­دiرگەنiن جاقسى بi­لەمiن. بiرiنشiسi, بۇلار “ەگەر قازاقستان جاپپاي مەملەكەتتiك تiلگە كوشەتiن بولسا، وندا بiز ەلگە قايتپايمىز، شەتەلدە بiرجولاتا قالىپ قويامىز” دەپ قازاقستاننىڭ پرەمەر-مينيس­ترiنە حات جازدى. دوق كورسەتiپ. سوندا عوي مۇحتار ماعاۋيننiڭ كۇيiپ-پiسiپ، ولەردەي كۇيزەلiپ: “قارعىس اتسىن سەندەردi! ءوز اكەلەرiڭنiڭ، ءوز انالارىڭنىڭ، ءوز اتا-بابالارىڭنىڭ تiلiنە قالايشا، قاي بەتتەرiڭمەن قارسى شىعاسىڭدار؟..” دەپ زار يلەگەنi….

ەكiنشiسi, شەتەلدiڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقيتىن قازاق جاستارى جينالىپ، باس قوسىپ، بۇل جولى دا قازاقستاننىڭ پرەمەر-مينيسترiنە ۇزىن-ىرعاسى تومەندەگiگە ساياتىن حات جازدى: “مايكل دجەكسون دۇنيەدەن ءوتتi. م.دجەكسون بiزگە عانا اسا قىمبات، اسا قادiرلi ەمەس، بۇكiل الەمگە اتى جايىلعان ۇلى ءانشi. سوندىقتان دا قازاقستان تاراپىنان م.دجەكسوننىڭ قازاسىنا بايلانىستى كوڭiل ايتىلسا وتە ورىندى بولار ەدi…”.

جاپونيانىڭ تۇرعان جەرi وزگە ەلدەرمەن سالىستىرعاندا اسا قولايسىز، جاپوندار تۇگەل ارالداردا تۇرادى. ونىڭ iشiندە ءتورت ارال (حونسيۋ، حوككايدو، كيۋسيۋ، سيكوكۋ) بۇكiل جاپونيا جەرiنiڭ 90 پايىزىن الىپ جاتىر. جاپون جەرiنiڭ قالعان بولiگi جىپىرلاعان مايدا ارالداردان قۇرالادى. بۇل ارالداردىڭ سانى – 6848.

ارالدار – تاۋلى، قىراتتى، قۇز-شاتقالدى. بۇل ارالداردىڭ بiرازىندا ءالi كۇنگە دەيiن جانارتاۋ اتقىلاپ تۇرادى. جەراستى بايلىعى دا ونشا ءماز ەمەس. سوعان قاراماستان، ءدال قازiر جاپونيا – الەمدەگi ەڭ باي، اسا قۋاتتى، ال-اۋقاتى وتە جوعارى ەلدەردiڭ بiرi. حالقىنىڭ سانى –126 ميلليون.

“فوربس” جۋرنالى تەك جەكە تۇلعالاردى عانا ەمەس، سونىمەن بiرگە دۇنيەجۇزiندەگi اسا باي، وتە ىقپالدى، ەڭ iرi كومپانيالاردى دا تiركەپ تۇرادى. ماسەلەن، 2000 جىلى “فوربس” وسىنداي 1000 كومپانيانىڭ تiزiمiن جاريالاسا، سونىڭ 326-سى جاپونيانىڭ كومپانيالارى بولدى. جاپونيا كۇنكورiس جونiنەن دە، بايلىق پەن بارلىق جونiنەن دە، جەتiستiك پەن تابىس جونiنەن دە الەمدەگi ەڭ iرi, ەڭ باي، ەڭ قۋاتتى جەتi ەلدiڭ iشiندە جۇرەدi. بۇل كورسەتكiشتەن ەشۋاقىتتا تومەندەگەن ەمەس. ماسەلەن، ساعاتقا شاعىپ ەسەپتەگەندەگi ەڭ كوپ جالاقى – جاپونيادا. ەڭ ۇزاق جاسايتىندار دا – جاپونيادا. جاپونيادا ايەلدiڭ ورتاشا جاسى –82, ەركەكتiكi – 80. مۇنداي كور­سەت­­كiشكە الەمدە ءالi بiردە-بiر ەل جەتكەن جوق. ءسابي ءولiمi ەڭ از ەل كiم؟ جاپونيا. جۇمىسسىزدارى ەڭ از ەل شە؟ تاعى دا جاپونيا.

جاپونيا جالپى iشكi ءونiم ء(جIو) بويىنشا 2009 جىلعا دەيiن الەم ەلدەرiنiڭ اراسىندا بiرiنشi ورىنعا كوتەرiلسە، 2010 جىلى ەكiنشi ورىنعا(اقش-تان كەيiن) ءتۇسiپ قالدى. جاپونيانىڭ ءجIو-i–5 ترلن دوللارعا تەڭ. سوڭعى 50 جىلدى العاندا، جاپون اقشاسىنىڭ ەڭ تومەندەگەن شەگi مىنانداي: 1 اقش دوللارى – 76,01 يەن. ال ءدال قازiر 1 اقش دوللارى –77,90 يەن. (50 جىل ەمەس، بار-جوعى 50 كۇننiڭ iشiندە 87 پايىزعا قۇلدىراعان تەڭگەمەن سالىستىرىڭىز!).

بiر سوزبەن ايتقاندا، كۇللi الەم جاپونيانى “ۇلى ەكونوميكالىق دەرجاۆا” دەپ اتايدى. ال ەندi جاپونيا وسىنداي ۇلى جەتiستiككە قالاي جەتتi? الەمدiك ەكونوميكالىق ساراپشىلار “جاپونيا مۇنداي ەكونوميكالىق جەتiستiككە ءوز ەلiندە عىلىم مەن تەحنيكانى ەرەكشە قارقىنمەن دامىتۋ ارقىلى جەتتi” دەپ ەسەپ­تەيدi. شىنىندا دا، جاپونيادا عىلىم ايرىقشا دامىعان. ماسەلەن، جاپونيادا عىلىممەن جۇيەلi ارi كاسiبي تۇردە اينالىساتىنداردىڭ سانى گەرمانيا، ۇلىبريتانيا، فرانتسيا مەملەكەتتەرiن­دەگi عىلىممەن اينالىساتىنداردىڭ سانىن قوسا ەسەپتەگەننەن ەكi ەسەگە كوپ. ءدال قازiر جاپونيا­دا تەك فيزيكا سالاسى بويىنشا 17 جاپون عالىمى – نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارى. وزگە سالانى (حيميا، مەديتسينا جانە ت.ب.) قوسپاعاندا، تەك قانا “فيزيكا” دەلiنەتiن عىلىمنىڭ بiر سالاسىندا عانا 17 نوبەل سىيلىعى لاۋرەاتىنىڭ ەڭبەك ەتiپ ءجۇرۋi… مۇنداي جەتiستiك الەمنiڭ وزگە ەلدەرiنiڭ بiردە-بiرiندە كەزدەس­پەيدi.

جاپون عالىمدارى عىلىم مەن ءوندiرiستi, عىلىم مەن ونەركاسiپتi, عىلىم مەن اۋىل شارۋاشىلىعىن ۇشتاستىرا، ۇيلەستiرە دامىتۋدا وزگە ەلدەردەن وق بويى الدا. بiر عانا دەرەك. الەمدە بالىق اۋلاۋ­مەن اينالىساتىن 150-دەن استام ەل بار ەكەن. جاپونيا – بالىق اۋلاۋدان دا 1-ورىندا. دۇنيە­جۇزi بويىنشا اۋلانعان بالىقتىڭ 20 پايىزى – جاپونيانىڭ ۇلە­سiندە. دەمەك، جاپونيانىڭ بالىقشىلارىنىڭ سانى كوپ بولدى عوي؟ جوق، مۇلدە ولاي ەمەس. جاپوندار بالىق اۋلاۋ شارۋاشىلىعىنا عىلىمنىڭ سوڭعى جە­تiستiكتەرiن مولىنان ەنگiزگەن: ولاردىڭ كەمەلەرi دە سىيىمدى، جۇيرiك ءارi وڭتايلى، مۇحيت پەن تەڭiزدە ءۇيiر-ۇيiرiمەن “جايىلىپ” جۇرگەن بالىقتاردى تابۋعا دا عىلىمي قۇرىلعىلار كومەكتەسەدi, بالىق اۋلايتىن تورلارى دا شاتىسىپ، نە بولماسا جىرتىلىپ جاتپايدى، جiبi وتە بەكەم جانە ت.ت.

جاپونيانىڭ جەتiستiكتەرiن بiراز اڭگiمەلەدiك قوي. بiراق جاپونيانىڭ جەتiستiگi جونiندە بiلگiسi كەلمەيتiن، تiپتi “بiلگiم كەلمەيدi” دەپ ازار دا بەزەر بولعان جاننىڭ ءوزi دە جاپونيا تۋرالى بiلمەي قالۋى، بiلمەي ءوتۋi مۇمكiن دە ەمەس ءتارiزدi. ويتكەنi ەڭ جاقسى اۆتوكولiككە مiنگiڭiز كەلسە، جاپونيادا شىعارىلعان اۆتوكولiكتi ساتىپ الۋعا ۇمتىلاسىز. ەڭ جاقسى تەلەديدار كور­گiڭiز كەلسە، جاپونيادا شىعارىل­عانىن… وسىلايشا تiزە بەرۋگە ابدەن بولادى. جاپونيانى ارنايى زەرتتەگەن عالىمدار “جاپونيا ەكونوميكاسىنىڭ وسىنشالىقتى قارىشتاپ دامۋى جاپونداردىڭ ءوز ۇلتتىق ەرەكشەلiگiن، ءوزiنiڭ ۇلتتىق قادiر-قاسيەتiن ساقتاي بiلۋiمەن دە تىعىز بايلانىس­تى” دەيدi.

قالايشا؟ قايتiپ؟ جاپونيانىڭ ادەبيەتiنiڭ، ونەرiنiڭ، ءما­دەنيەتiنiڭ وسكەلەڭدiگiن، ءومiر­شەڭدiگiن، كەمەلدiگiن ولاردىڭ ءوز ۇلتتىق ەرەكشەلiگiن ساقتاۋىمەن تىعىز بايلانىستى قاراستىرۋعا تولىق بولادى. ال ەندi ەكونوميكانى…

بiلگiر عالىمداردىڭ ايتۋىنشا، جاپونيانىڭ ەكونوميكاسىن ۇزدiك، وزىق ەتiپ، العا شىعارىپ وتىرعان دا – جاپون حالقىنىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلiگi. ۇلتتىق قادiر-قاسيەتi. تۇگەل ايتار بولساق، بۇل – ۇزاققا سوزىلاتىن اڭگiمە. بiز ەندi سونىڭ تەك بiرiنە، بiر سەبەبiنە عانا توقتالامىز.

جاپونيادا “تويوتا ۇستانىمى” دەگەن ۇعىم بار. كەيدە مۇنى ءوز تiلدەرiندە كەيرەتسۋ دەپ تە ايتادى. بۇل نە؟ جاپوندار –وتە ورنىقتى حالىق. ورنىقتىلىق، تۇراقتىلىق، تاباندىلىق… بۇل قاسيەتتەردi جاپونداردىڭ ۇلت­تىق مiنەزi دەسەك تە بولعانداي. ماسەلەن، بiر جاپون “تويوتا” كومپانياسىنا جۇمىسقا ورنالاس­تى ما، ول سول جەردە ۇزاق تۇراقتاپ، ورنىقتى جۇمىس iستەۋگە تىرىسادى. وزگە جاققا وڭەشiن سوزبايدى. جانە الگi ادام ءوزiنiڭ جاقىن-جۋىقتارىن، سەنiمدi ادامدارىن دا وسى كومپانياعا جۇمىسقا شاقىرادى، وسى كومپانياعا جۇمىسقا ورنالاستىرۋعا ۇمتىلادى. جاپونداردا “بالاسى اكەسi­نiڭ ارتىن اشپايدى، اكەسi بالاسىنىڭ ابىرويىن شاشپايدى” دەيتiن ۇستانىم بار. بۇل – وتباسىلىق تاربيەدەن تۋعان ۇستانىم. اتا-انانى سىيلاۋ، ونىڭ ايتقانىنان شىقپاۋ – ءاربiر جاپون ءۇشiن ۇلى پارىز. قازاقتار ورىستىڭ وتارلاۋىنا تۇسكەننەن كەيiن شورتانباي جىراۋ “ۇل سىيلاماس اتاسىن، قىز سىيلاماس اناسىن!” دەپ زار يلەمەپ پە ەدi. ويتكەنi ۇلدى – اتاعا، قىزدى – اناعا، اعانى – iنiگە، بالانى – اكەگە قارسى قويۋ ۇلتتى iرiتەدi, iشتەن iرiتەدi. شورتانباي مۇنى بiلگەن­نەن كەيiن دە زار يلەپ وتىر.

وسىعان ۇقساس، جاپونداردىڭ اتا-انانى سىيلاۋى، ۇلكەندەردi قادiرلەۋi, قۇرمەتتەۋi – وتباسىلىق تاربيەدەن باستاۋ الىپ، جەتi­لiپ، ۇلتتىق ۇستانىمعا اينال­عان. مەملەكەتتiك ۇستانىم دارە­جە­سiنە كوتەرiلگەن. “تويوتاعا” جۇمىسقا شاقىرعان جوعارىداعى كiسiنiڭ ابىرويىن ويلاپ، ونىڭ جاقىن-جۋىقتارى دا، سەنگەن ادامدارى دا جۇمىستى مەيلiنشە جاقسى iستەۋگە جانىن سالادى. ويتكەنi ولار الگi كiسiنiڭ اتىنا كiر كەلتiرمەۋگە تيiس. “جۇمىسقا وسى كiسi شاقىرىپ ەدi, اتتەسi-اي…” دەگiزبەۋi كەرەك. مۇنى بiر دەڭiز. ەكiنشiدەن، “تويوتا” ءوزi وندiرگەن ونiمدەرiن شەتەلدەرگە شىعارادى. “تويوتانىڭ” ءونiمiن پايدالانعان وزگە ەلدەگiلەر “مiنە، ءونiم شىعارساڭ، جاپوندار سەكiلدi شىعار! قانداي ادەمi! قانداي بەرiك! قانداي وڭتايلى!” دەپ ريزا بولۋى كەرەك. ريزا بولۋعا تيiس. تۇتىنۋشىلار نالىسا، رەنجiسە، كوڭلi تولماسا، بۇل–كومپانيا رەتiندە “تويوتانىڭ”، حالىق رەتiندە جاپوننىڭ، مەملەكەت رەتiندە جاپونيانىڭ اتىنا كiر كەلتiرەتiن ابىرويسىز تiرلiك. سوندىقتان دا ونداي ابىرويسىزدىققا جاپوندار ەشقاشان جول بەرمەيدi جانە جول بەرۋگە تيiستi دە ەمەس.

zhasalash.kz