Japoniyanıñ şındap örleui de osı meydzi ke­ze­ñi­nen bastaladı. Mucuhito öz aynalasına bilim­di, bilikti, asa zerek, is­ker samuraylardı jinaydı da, iske kirisedi ğoy. Iske kiriskende de, ülken-ülken reformalar jasaydı. Bwğan deyin 270 bölikke (kinäzdikke, avtonomiyalı audanğa, avtonomiyalı ölkege jäne t.t.) bölingen eldi birtwtas wlttıq memleketke aynaldıradı. Avtonomiyanıñ bärin joyadı. Sol kezdegi iri kapitalistik elderdiñ is-täjiribesin zert­tey otırıp, Mucuhito äueli auıl şaruaşılığına, sonan keyin önerkäsip pen öndiriske reforma jasaydı. Ol kezde Japoniyada baylar az. Endi qaytpek kerek? Memleket öz aqşasına elge qajetti zauıt pen fabrikalar salıp, bwlarğa kerekti qwral-jabdıqtıñ bärin şetelden satıp aladı. Temirjoldıñ, porttardıñ jwmısın jönge kel­tiredi. Sonan keyin memleket bwlardıñ bärin Japoniyanıñ jas kapita­lis­terine satadı. Arzan bağağa (Eger jañılıspasaq, 1941-45 jıl­ğı soğısta äbden küyregen Germaniya (GFR) da osı joldı qaytaladı jäne osınıñ nätijesinde az-aq jıldıñ işinde qatarğa qosılıp ketti!). Bwl Japoniyada kapitalistik narıqtıñ, narıqtıq ekonomikanıñ damuına orasan zor äser etti. “Micui”, “Micubisi”, “Sumitomo” jäne t.b. iri qarjılıq-önerkäsiptik toptar ösip jetilip, qanatın keñge jaya tüsti.

Meydzi kezeñindegi keybir igilikti, paydalı, pä­tualı ister äli künge deyin mañızın joyğan joq. Mwnı qazirgi Japoniya da ülgi twtıp, barınşa öz igiligine jaratıp keledi. Endi soğan bir mısal keltireyik.

Meydzi kezeñinde Ja­poniya basşılığı bilimdi birinşi orınğa şığardı: “Bilim – birinşi orında!”, “Bilimsiz küni­miz joq!”, “Bilimge qol jetkizu üşin biz eşteñeden ayanbaymız, eşteñe­ni de ayap qalmaymız!”. Japoniyağa qajet, asa zäru mamandardı şetel­derde oqıttı. Bwlardan aqşa ayağan joq. Äsirese, osı jerde mına mäselege erekşe nazar audarğan jön sekildi. Japondar şetelderde bilim alıp şığu üşin kimderdi jiberdi? Ärine, japonnıñ jastarın. Onıñ işin­de de asa wstamdı, el­şil, patriot, degdar, bilimge de qwmar, Japoniyağa da janı aşitın jastardı jiberdi. Bwl jöninde arnayı komissiya qwrılıp, komissiyanıñ irikteuinen ötkender ğana şetelge ji­beril­di. Al bwlar şetelderde (Angliya, Franciya, AQŞ, Italiya jäne t.b) oqıp kelgennen ke­yin, tek öz salaları boyınşa eñbek etip qana qoyğan joq, osı salanı meylin­şe ilgeri damıttı: şä­kirt­ter tärbie­ledi, osı sala boyınşa Japoniyada joğarı oqu orındarın aştı, ğılımi ortalıqtar qwrdı jäne t.s.s.

Bwl ürdis meydzi kezeñinen keyin de öziniñ jalğasın tauıp otırdı. Bir ğana mısal. Japoniya öziniñ alğaşqı kino mamandarın şetelderde oqıttı. Elge oralğan bwlar sonan keyin Japoniyanıñ wlttıq kinosın qalay köterdi, qalay ilgeriletti, qalay kemel­den­dirdi deseñizşi! Qazirgi küni “japon kinosı” dese eleñ etpeytin adam da, maman da joq.

Adam aytam dep aytpaydı ğoy jäne salıstıram dep te salıstırmaydı. Eriksiz aytadı, eriksiz salıstıradı. 1960-70 jıldarı Qazaqstan da Reseyge jüzdegen talapker jiberip, kinogerlerdiñ arnayı oquın oqıtqızdı. Öytkeni ol kezde elimizde kinogerler dayarlaytın joğarı oqu ornı joq bolatın. Osı oqu orındarına biren-saranı ğana bolmasa, negizinen ana tilin bilmeytin orıstildi qazaqtar jiberildi. Al ne boldı ayağı? Iri-tiri boldı: orıstildi, orıspiğıldı, orısdildi bolğandıqtan mwnıñ birazı orıstan äyel alıp, sol Reseyde, Ukrainada birjolata qalıp qoydı. Qazaqstanğa qaytıp kelgenderi türli fil'mder tüsirgensidi, biraq wlttıq fil'm tüsire almadı (wlttıq tamırdan, wlttıq topıraqtan, wlttıq tek-bolmıstan ajırap qalğan adam qalay, qaytip wlttıq fil'm tüsiredi?!). Sonımen, ne kino joq, ne wstaz joq, ne şäkirt joq. Jım-jılas…

Biz bwdan sabaq alğan joqpız. Täuelsizdik alğannan keyin qıruar qarjı jwmsap, tağı da şetelderge ana tilin bilmeytin jüzdegen orıstildi qazaqtardı oquğa jiberdik. Japondar se­kildi iriktep, ekşep, qazaq tiline jetikterin ğana jiberuge äbden bolatın edi ğoy. Joq, biz öyt­pedik. Şındığın aytsaq, orıs­tildi qazaqtardı şetelde oqıtu – Reseydiñ bir top orısın şetelde oqıtumen birdey. Ekeuinen de Qazaqstanğa keler kök tiın payda joq. Milliondağan aqşanı bosqa şaşıp, bekerge räsua ettik…

Al endi sol şetelde oqıp, Qazaqstanğa qayta oralğan orıstildilerimiz ne bitirdi, qazir ne bitirip otır? Bwlardıñ ne bitirip jürgeninen müldem bey­mälim, beyhabarmın. Biraq olardıñ şetelde oqıp jürip qazaq ziyalıların eki ret(!) qattı şoşındırğanın, mey­linşe tüñil­dirgenin jaqsı bi­lemin. Birinşisi, bwlar “eger Qazaqstan jappay memlekettik tilge köşetin bolsa, onda biz elge qaytpaymız, şetelde birjolata qalıp qoyamız” dep Qazaqstannıñ prem'er-minis­trine hat jazdı. Doq körsetip. Sonda ğoy Mwhtar Mağauinniñ küyip-pisip, ölerdey küyzelip: “Qarğıs atsın senderdi! Öz äkeleriñniñ, öz analarıñnıñ, öz ata-babalarıñnıñ tiline qalayşa, qay betteriñmen qarsı şığasıñdar?..” dep zar ilegeni….

Ekinşisi, şeteldiñ joğarı oqu orındarında oqitın qazaq jastarı jinalıp, bas qosıp, bwl jolı da Qazaqstannıñ prem'er-ministrine wzın-ırğası tömendegige sayatın hat jazdı: “Maykl Djekson dünieden ötti. M.Djekson bizge ğana asa qımbat, asa qadirli emes, bükil älemge atı jayılğan wlı änşi. Sondıqtan da Qazaqstan tarapınan M.Djeksonnıñ qazasına baylanıstı köñil aytılsa öte orındı bolar edi…”.

Japoniyanıñ twrğan jeri özge eldermen salıstırğanda asa qolaysız, japondar tügel araldarda twradı. Onıñ işinde tört aral (Honsyu, Hokkaydo, Kyusyu, Sikoku) bükil Japoniya jeriniñ 90 payızın alıp jatır. Japon jeriniñ qalğan böligi jıpırlağan mayda araldardan qwraladı. Bwl araldardıñ sanı – 6848.

Araldar – taulı, qırattı, qwz-şatqaldı. Bwl araldardıñ birazında äli künge deyin janartau atqılap twradı. Jerastı baylığı da onşa mäz emes. Soğan qaramastan, däl qazir Japoniya – älemdegi eñ bay, asa quattı, äl-auqatı öte joğarı elderdiñ biri. Halqınıñ sanı –126 million.

“Forbs” jurnalı tek jeke twlğalardı ğana emes, sonımen birge düniejüzindegi asa bay, öte ıqpaldı, eñ iri kompaniyalardı da tirkep twradı. Mäselen, 2000 jılı “Forbs” osınday 1000 kompaniyanıñ tizimin jariyalasa, sonıñ 326-sı Japoniyanıñ kompaniyaları boldı. Japoniya künköris jöninen de, baylıq pen barlıq jöninen de, jetistik pen tabıs jöninen de älemdegi eñ iri, eñ bay, eñ quattı jeti eldiñ işinde jüredi. Bwl körsetkişten eşuaqıtta tömendegen emes. Mäselen, sağatqa şağıp eseptegendegi eñ köp jalaqı – Japoniyada. Eñ wzaq jasaytındar da – Japoniyada. Japoniyada äyeldiñ ortaşa jası –82, erkektiki – 80. Mwnday kör­set­­kişke älemde äli birde-bir el jetken joq. Säbi ölimi eñ az el kim? Japoniya. Jwmıssızdarı eñ az el şe? Tağı da Japoniya.

Japoniya jalpı işki önim (JIÖ) boyınşa 2009 jılğa deyin älem elderiniñ arasında birinşi orınğa köterilse, 2010 jılı ekinşi orınğa(AQŞ-tan keyin) tüsip qaldı. Japoniyanıñ JIÖ-i–5 trln dollarğa teñ. Soñğı 50 jıldı alğanda, japon aqşasınıñ eñ tömendegen şegi mınanday: 1 AQŞ dolları – 76,01 ien. Al däl qazir 1 AQŞ dolları –77,90 ien. (50 jıl emes, bar-joğı 50 künniñ işinde 87 payızğa qwldırağan teñgemen salıstırıñız!).

Bir sözben aytqanda, külli älem Japoniyanı “wlı ekonomikalıq derjava” dep ataydı. Al endi Japoniya osınday wlı jetistikke qalay jetti? Älemdik ekonomikalıq sarapşılar “Japoniya mwnday ekonomikalıq jetistikke öz elinde ğılım men tehnikanı erekşe qarqınmen damıtu arqılı jetti” dep esep­teydi. Şınında da, Japoniyada ğılım ayrıqşa damığan. Mäselen, Japoniyada ğılımmen jüyeli äri käsibi türde aynalısatındardıñ sanı Germaniya, Wlıbritaniya, Franciya memleketterin­degi ğılımmen aynalısatındardıñ sanın qosa eseptegennen eki esege köp. Däl qazir Japoniya­da tek fizika salası boyınşa 17 japon ğalımı – Nobel' sıylığınıñ laureattarı. Özge salanı (himiya, medicina jäne t.b.) qospağanda, tek qana “fizika” delinetin ğılımnıñ bir salasında ğana 17 Nobel' sıylığı laureatınıñ eñbek etip jürui… Mwnday jetistik älemniñ özge elderiniñ birde-birinde kezdes­peydi.

Japon ğalımdarı ğılım men öndiristi, ğılım men önerkäsipti, ğılım men auıl şaruaşılığın wştastıra, üylestire damıtuda özge elderden oq boyı alda. Bir ğana derek. Älemde balıq aulau­men aynalısatın 150-den astam el bar eken. Japoniya – balıq aulaudan da 1-orında. Dünie­jüzi boyınşa aulanğan balıqtıñ 20 payızı – Japoniyanıñ üle­sinde. Demek, Japoniyanıñ balıqşılarınıñ sanı köp boldı ğoy? Joq, mülde olay emes. Japondar balıq aulau şaruaşılığına ğılımnıñ soñğı je­tistikterin molınan engizgen: olardıñ kemeleri de sıyımdı, jüyrik äri oñtaylı, mwhit pen teñizde üyir-üyirimen “jayılıp” jürgen balıqtardı tabuğa da ğılımi qwrılğılar kömektesedi, balıq aulaytın torları da şatısıp, ne bolmasa jırtılıp jatpaydı, jibi öte bekem jäne t.t.

Japoniyanıñ jetistikterin biraz äñgimeledik qoy. Biraq Japoniyanıñ jetistigi jöninde bilgisi kelmeytin, tipti “bilgim kelmeydi” dep azar da bezer bolğan jannıñ özi de Japoniya turalı bilmey qaluı, bilmey ötui mümkin de emes tärizdi. Öytkeni eñ jaqsı avtokölikke mingiñiz kelse, Japoniyada şığarılğan avtokölikti satıp aluğa wmtılasız. Eñ jaqsı teledidar kör­giñiz kelse, Japoniyada şığarıl­ğanın… Osılayşa tize beruge äbden boladı. Japoniyanı arnayı zerttegen ğalımdar “Japoniya ekonomikasınıñ osınşalıqtı qarıştap damuı japondardıñ öz wlttıq erekşeligin, öziniñ wlttıq qadir-qasietin saqtay biluimen de tığız baylanıs­tı” deydi.

Qalayşa? Qaytip? Japoniyanıñ ädebietiniñ, öneriniñ, mä­denietiniñ öskeleñdigin, ömir­şeñdigin, kemeldigin olardıñ öz wlttıq erekşeligin saqtauımen tığız baylanıstı qarastıruğa tolıq boladı. Al endi ekonomikanı…

Bilgir ğalımdardıñ aytuınşa, Japoniyanıñ ekonomikasın üzdik, ozıq etip, alğa şığarıp otırğan da – japon halqınıñ wlttıq erekşeligi. Wlttıq qadir-qasieti. Tügel aytar bolsaq, bwl – wzaqqa sozılatın äñgime. Biz endi sonıñ tek birine, bir sebebine ğana toqtalamız.

Japoniyada “Toyota wstanımı” degen wğım bar. Keyde mwnı öz tilderinde keyrecu dep te aytadı. Bwl ne? Japondar –öte ornıqtı halıq. Ornıqtılıq, twraqtılıq, tabandılıq… Bwl qasietterdi japondardıñ wlt­tıq minezi desek te bolğanday. Mäselen, bir japon “Toyota” kompaniyasına jwmısqa ornalas­tı ma, ol sol jerde wzaq twraqtap, ornıqtı jwmıs isteuge tırısadı. Özge jaqqa öñeşin sozbaydı. Jäne älgi adam öziniñ jaqın-juıqtarın, senimdi adamdarın da osı kompaniyağa jwmısqa şaqıradı, osı kompaniyağa jwmısqa ornalastıruğa wmtıladı. Japondarda “Balası äkesi­niñ artın aşpaydı, äkesi balasınıñ abıroyın şaşpaydı” deytin wstanım bar. Bwl – otbasılıq tärbieden tuğan wstanım. Ata-ananı sıylau, onıñ aytqanınan şıqpau – ärbir japon üşin wlı parız. Qazaqtar orıstıñ otarlauına tüskennen keyin Şortanbay jırau “Wl sıylamas atasın, Qız sıylamas anasın!” dep zar ilemep pe edi. Öytkeni wldı – atağa, qızdı – anağa, ağanı – inige, balanı – äkege qarsı qoyu wlttı iritedi, işten iritedi. Şortanbay mwnı bilgen­nen keyin de zar ilep otır.

Osığan wqsas, japondardıñ ata-ananı sıylauı, ülkenderdi qadirleui, qwrmetteui – otbasılıq tärbieden bastau alıp, jeti­lip, wlttıq wstanımğa aynal­ğan. Memlekettik wstanım däre­je­sine köterilgen. “Toyotağa” jwmısqa şaqırğan joğarıdağı kisiniñ abıroyın oylap, onıñ jaqın-juıqtarı da, sengen adamdarı da jwmıstı meylinşe jaqsı isteuge janın saladı. Öytkeni olar älgi kisiniñ atına kir keltirmeuge tiis. “Jwmısqa osı kisi şaqırıp edi, ättesi-ay…” degizbeui kerek. Mwnı bir deñiz. Ekinşiden, “Toyota” özi öndirgen önimderin şetelderge şığaradı. “Toyotanıñ” önimin paydalanğan özge eldegiler “Mine, önim şığarsañ, japondar sekildi şığar! Qanday ädemi! Qanday berik! Qanday oñtaylı!” dep riza boluı kerek. Riza boluğa tiis. Twtınuşılar nalısa, renjise, köñli tolmasa, bwl–kompaniya retinde “Toyotanıñ”, halıq retinde japonnıñ, memleket retinde Japoniyanıñ atına kir keltiretin abıroysız tirlik. Sondıqtan da onday abıroysızdıqqa japondar eşqaşan jol bermeydi jäne jol beruge tiisti de emes.

zhasalash.kz