Еуропа қазақтарының биылғы құрылтайы Кельн қаласында өтеді

ەۋروپا قازاقتارىنىڭ بيىلعى قۇرىلتايى كەلن قالاسىندا وتەدى

| Apr 18, 2016

جىل سايىن، ءداستۇرلى تۇردە ءوتىپ كەلە جاتقان ەۋروپا قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايى 2016 جىلى مامىر ايىنىڭ 14-15 كۇندەرى گەرمانيانىڭ كەلن قالاسىندا بولادى.

كەلندەگى «قازاق مادەنيەت قوعامىنىڭ» توراعاسى شۋايىپ ەرولدىڭ ايتۋىنشا، قۇرىلتايعا 2000-عا جۋىق ادام قاتىسپاق. قازاقستاننان 20-عا تارتا ونەر ادامى شاقىرىلعان. قۇرىلتايدىڭ ماقساتى – كارى قۇرلىقتىڭ ءار جەرىندە بىتىراپ جۇرگەن قانداستاردىڭ باسىن قوسىپ، جاستاردى ءبىر-بىرىمەن تانىستىرۋ، ۇيىستىرۋ جانە قازاق مادەنيەتى مەن ونەرىنەن قول ۇزبەۋگە داعدىلاندىرۋ.

شۋايىپ ەرول، قازاقستانعا كەلگەن ءساتى

ەكى كۇنگە سوزىلاتىن قۇرىلتايدا فۋتبول جارىسى مەن مارافون وتەدى جانە ۇلتتىق ءان-كۇيدەن كونتسەرت نومىرلەرى قويىلادى. دوپ باسەكەسىنە ەۋروپانىڭ 10 مەملەكەتىندەگى قازاق قوعامى 10 فۋتبول كومانداسىن اكەلمەك. ال، قازاقتار كوپ قونىستانعان تۇركيا ەلىنەن 2 كوماندا وينايدى. بۇدان سىرت، قازاقستاننان باراتىن ونەر يەلەرى دە ءبىر كوماندا بولىپ قاتىسۋعا نيەت ءبىلدىرىپتى.

قۇرىلتايعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ گەرمانياداعى ەلشىسى دە قاتىسادى دەپ كۇتىلۋدە. سونىمەن قاتار، تۇركيانىڭ قازاقتار كوپ تۇراتىن ساليحلى، زەيتىنبۇرىن وڭىرىنەن اۋدان اكىمدەرى دە قۇرىلتاي قوناعى بولماق. امەريكادان دا 20-داي ادام كەلمەكشى ەكەن.
جاپلى، قۇرىلتايدىڭ بارلىق قاراجاتىن ءوزىمىز كوتەرىپ الدىق دەيدى شۋايىپ مىرزا. سەبەبى، قازاق مادەنيەت قوعامى باسقا جەردەن كومەك المايدى. ال، قوعام مۇشەلەرىنىڭ اي سايىنعى قوسىپ وتىراتىن جارناسى مۇنداي ۇلكەن شارالار وتكىزۋگە جەتپەيتىندىكتەن، ۇيىمداستىرۋشىلار قارجىنى ۇنەمدەپ، ودان-بۇدان قۇراپ قۇرىلتايدى جاقسى دەڭگەيدە وتكىزۋگە كۇش سالۋدا.
گەرمانيادا قازاقتاردىڭ ەڭ كوپ قونىستانعان جەرى كەلن جانە بەرلين قالالارى. بەرليندە ەۋروپا قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايى 2014 جىلى وتكەن بولاتىن.
ەۋروپا ەلدەرىندەگى قازاق مادەنيەت قوعامدارى «ەۋروپا قازاقتارى قوعامدارى فەدەراتسياسىنا» قارايدى. ونىڭ توراعاسى ابدۋلقايىم كەسىجي مىرزا. كەلندەگى قازاق مادەنيەت قوعامىنىڭ باسشىسى شۋايىپ ەرول كەلن قالاسىنا 1974 جىلى كەلگەنىن ايتادى. الدىمەن بۇل قالاعا اكە-شەشەسى تۇركيادان قونىس اۋدارىپتى. كەلندە 40 جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى تۇرىپ جاتقان شۋايىپ ەرول ونداعى قازاقتاردىڭ ءوز ۇلتتىق بولمىسىن ۇمىتىپ كەتپەۋىنە وزىندىك ۇلەس قوسىپ جاتقان ازامات.
ءوز كۇشتەرىنە سۇيەنىپ، ءار جىلى قۇرىلتاي جاساپ، جاستاردىڭ جات بولىپ كەتپەي، ءبىر-بىرىمەن جاقىن وسۋىنە قولدارىنان كەلگەنشە جاعداي جاساپ جاتقان ەۋروپاداعى قانداستارىمىزعا تىلەكتەستىك بىلدىرەمىز.
مۇرات الماسبەكۇلى

جانار دۇعالوۆانىڭ “فيگۋراسىن” وقىرماندار قىزۋ تالقىلاۋدا (فوتو)

عالىم بوقاش. «وزىنە ار تۇتقان، جاتتان زار تۇتادى!»

kerey.kz

ەكى مىڭىنشى جىلداردىڭ باسىندا قازاق رۋحانياتىندا ەرەكشە باسىلىمدار بولدى. اتاپ ايتساق، اتىراۋ شارىندە شىققان «التىن وردا» گازەتى بولسا، ودان كەيىنگىسى الماتى قالاسىندا شىعىپ تۇرعان «جاس قازاق»، سونداي-اق «شەتەل ادەبيەتى» سىندى گازەتتەر ەدى. «التىن وردا» گازەتىنە مەيىرحان اقداۋلەتۇلى، ال قالعان ەكەۋىنە تالعات ەشەن مەن ارداق نۇرعازى ىسپەتتى قازاقتىڭ ينتەللەكتۋال ازاماتتارى باس رەداكتور بولعان ەدى. ءبارى دە ەسىمدەرى ەلگە ءمالىم، عاجايىپ اقىندار. باز بىرەۋلەردىڭ: «جۋرناليست بولماسا، اقىن ەشقاشان جارىتىپ گازەت شىعارا المايدى»، – دەگەن سىپسىڭ سوزدەرىنىڭ اۋىزىنا قۇم قۇيىپ، الگى اپەرباقان تۇسىنىكتىڭ اياعىن كوكتەن كەلتىرگەن دە وسى تالانتتى قالامگەرلەر بولدى. «ادەبيەت پورتالى» «ۋاقىت پەن كەڭىستىك…» ايدارىمەن تەك اتالعان وسى باسىلىمدار عانا ەمەس، جاڭا عاسىردىڭ باسىندا قازاق باسپاسوزىندە جارىق كورگەن نەبىر جىلىكتى جازبالار مەن تانىمدىق
ناۋرىز مەرەكەسى قۇرمەتىنە پانفيلوۆ كوشەسىندەگى ساحنادا «ءان قاناتىنداعى ناۋرىز» اتتى ءداستۇرلى ونەردە جۇرگەن جاس ورىنداۋشىلاردىڭ ءان كەشى ءوتتى.

kerey.kz

بۇگىن الماتى قالاسى اكىمدىگى مادەنيەت باسقارماسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن پانفيلوۆ كوشەسى بويىنداعى ساحنادا ناۋرىز مەرەكەسىنە ارنالعان «ءان قاناتىنداعى ناۋرىز» اتتى جاس ورىنداۋشىلاردىڭ ءداستۇرلى ءان كەشى جوعارى دەڭگەيدە ءوتتى. الماتى قالاسى حح عاسىردىڭ 30-جىلدارىنان باستاپ ۇلت مادەنيەتىنىڭ ۇيىتقىسى، ورداسى قىزمەتىن اتقارىپ كەلەدى. ءداستۇرلى ونەردىڭ ءىرى وكىلدەرى، زەرتتەۋشىلەرى وسى قالادا تۇرىپ، ەڭبەك ەتتى. قازىر دە پروفەسسيونالدىق تيپتەگى ءداستۇرلى مۋزىكانىڭ ەڭ ءىرى وشاعى – الماتى. مۇندا ەتنومۋزىكانىڭ بەلگىلى قايراتكەرلەرى، ءداستۇرلى دومبىراشى، قوبىزشى، سىبىزعىشى، ءانشى-تەرمەشىلەر ازىرلەيتىن ارناۋلى ورتا جانە جوعارى وقۋ ورىندارى، ونەر ۇجىمدارى شوعىرلانعان. قازاق كونە مۋزىكا اسپاپتارىنىڭ جەر بەتىندەگى جالعىز مۋزەيى مەن ەلىمىزدەگى جالعىز ءداستۇرلى ونەر تەاترى دا وسىندا. سوڭعى ۋاقىتتارى الماتى قالاسىندا ءداستۇرلى ونەردى ناسيحاتتاپ جۇرگەن جاس ونەرپازداردىڭ ارنايى ءان كەشى وتپەپ ەدى.
توقاەۆ مىرزا ءتىل جايلى تاعى بىردەڭە دەپتى

kerey.kz

Zhalgas Yertay ورىس ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن ەش تومەندەتپەدىك، ونىڭ ءبارى كۇڭكىل ءسوز دەگەن ەكەن. قازاق ءتىلىنىڭ دە مارتەبەسى تومەندەدى دەپ بايبالام سالماڭدار دەپ ۇرسىپتى. الدىمەن جاۋابى جوق سۇراقتاردان باستايىق. توقاەۆ مىرزا، ەگەر ەشتەڭە وزگەرمەسە، وندا “تەڭ” ءسوزىنىڭ “قاتارعا” اۋىسۋى جاي كوز الداۋ ارەكەتى مە؟ قوعامداعى گرادۋستى باسۋعا تالپىنىس قانا ما؟ قازىرگى مەملەكەتتىك بيۋروكراتيالىق اپپاراتتىڭ ستاتۋس-كۆونى ساقتاپ قالۋعا تىرىسۋى دەپ باعالاسا بولا ما؟ ەندى توقاەۆ مىرزانىڭ ءار سوزىنە توقتالساق.“جاڭا كونستيتۋتسيا ءماتىنىنىڭ رەسمي قۇجات رەتىندە قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە جاريالانۋى كوپ نارسەنى اڭعارتپاي ما؟ بۇل جەردە تۇسىنىكتەمە بەرىپ، اقتالۋدىڭ ءوزى ارتىق”يا، قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ پروبلەماسى دا سول – قازاق ءتىلى مەن ورىس ءتىلىنىڭ قۇقىقتىق تەڭدىگى مەملەكەتتىك ءتىلدى كەمسىتىپ تۇر. ويتكەنى بيۋروكراتيا قۇجاتتاردى ورىسشا ازىرلەپ، كەيىن
كونستيتۋتسيادا قازاق ءتىلىن مەملەكەتتىك ءارى رەسمي ءتىل ەتسەك، باسقا تىلدەردىڭ قۇقى شەكتەلە مە؟

kerey.kz

بۇعان ناقتى جاۋاپ – جوق، بۇل شەشىمنەن ەشبىر ءتىلدىڭ، سونىڭ ىشىندە، ورىس ءتىلىنىڭ دە قۇقى شەكتەلمەيدى. نەگە؟ ويتكەنى كونستيتۋتسياداعى مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسى بيلىكتىڭ جۇمىس ءتىلىن عانا رەتتەيدى. ول نورمانىڭ قاراپايىم ادامداردىڭ قاتىناس تىلىنە قاتىسى جوق. ياعني، مەملەكەتتىك ءتىل – مەملەكەتتىك ورگاندار مەن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ۇيىمدارى جۇمىس ىستەيتىن ءتىل دەگەن ءسوز. بۇل شەشىم ورىسشا سويلەيتىندەردىڭ قۇقىعىن شەكتەمەيدى، ورىسشا سويلەۋگە تىيىم سالمايدى. قاراپايىم ادامدار ۇيىندە، قوعامدىق ورىنداردا، بيزنەستە، مەديا مەن مادەنيەت وشاقتارىندا قالاعان تىلىندە سويلەي دە، جۇمىس ىستەي دە الادى. بۇعان كونستيتۋتسيانىڭ باسقا باپتارى ناقتى كەپىل بولىپ وتىر. ال جاڭا كونستيتۋتسيادا 9-باپتىڭ 2-تارماعى قازىرگى كۇيىندە قالسا، بۇل – قازاق ءتىلىنىڭ قۇقىعىن شەكتەيدى. سەبەبى مەملەكەتتىك ورگاندار قۇجاتتاردى وزدەرى ۇيرەنگەندەي الدىمەن ورىسشا جازىپ،
تەك تىلگە بايلانىستى…

kerey.kz

قازاق رەسپۋبليكاسىندا ءبىر عانا مەملەكەتتىك ءتىل بار. ول- قازاق ءتىلى. قازاق تىلىنەن باسقا ەشبىر ەكىنشى تىلگە مەملەكەتتىك مارتەبە بەرىلمەۋى كەرەك! وتىز جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى گەوساياسي احۋالدى سىلتاۋراتىپ كەلدىك. ەندى ءبىزدىڭ دە مىنەزىمىزدى ءھام مىسىمىزدى كورسەتەتىن ۋاقىت كەلدى. قر-نىڭ ازاماتى ءھام سالىق تاپسىرۋشى قاتارداعى تۇرعىنى رەتىندە تالاپ ەتەمىن! الداعى بەس جىلدا قازاق رەسپۋبليكاسىندا ەلەۋلى دەموگرافيالىق وزگەرىستەر بولادى. اتاپ ايتقاندا 2030 جىلىنان كەيىن قازاقتاردىڭ رەسپۋبليكاداعى جالپى ۇلەسى 80-85% كە دەيىن ارتادى. سلاۆيان حالىقتارىنىڭ ءوسىمى ازايىپ 10%-عا دەيىن تۇسەدى. ەسەسىنە ەلدەگى تۇركىتىلدەس وزبەك، تاتار، ۇيعىرلاردىڭ ءوسىمى ەسەلەپ ءوسىپ ءتىپتى 10-15 جىلدا ورىستاردىڭ ورنىن باسىپ وزۋى مۇمكىن. سول كەزدە قازاق رەسپۋبليكاسىنداعى جالپى تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ ۇلەس سالماعى 85-90% كە جەتەدى. ناتيجەسىندە قازاق مەكتەپتەرىنىڭ سانى،