Қазақтың байырғы дәстүрі. Бала асырап алу

قازاقتىڭ بايىرعى ءداستۇرى. بالا اسىراپ الۋ

| Aug 5, 2016

قازاقتىڭ بايىرعى ءداستۇرى. بالا اسىراپ الۋ بالا اسىراپ الۋشى وتاعاسىنىڭ ايەلى ۇلكەن بايبىشەنىڭ كويلەگىن كيىز ءۇيدىڭ وڭ جاعىنا ۇزىنىنان تاستايدى. بالا سول كويلەكتىڭ جاعاسىنان كىرىپ ەتەگىنەن شىعادى. بالا اسىراپ الۋ ءداستۇرى اتام قازاق زامانىندا وتە ءجيى كەزدەسەدى. وعان نەگىزگى سەبەپ ەلدىڭ باسىنداعى جاۋگەرشىلىك، قوعامدا ۇستەم بولىپ وتىرعان تۋىسقاندىق بايلانىستار جۇيەسى، اتا بالاسى رۋ-تايپا ىشىندەگى ادام سانى كوپ بولسىن دەگەن مۇددە، سەبەبى سان كەيىن ساپا تۋعىزادى. قازاق شەجىرەسىنىڭ ۇزىن-ىرعاسى وسىنداي اسىراپ الۋ وقيعالارىن ءجيى باياندايدى. قازىرگى قازاق رۋ-تايپالارىنىڭ كوپشىلىگى بەلگىلى ءبىر تاريحي كەزەڭدە ءبىر-بىرىمەن ساياسي جانە شارۋاشىلىق مۇددەنىڭ ورتاقتىعى جاقىنداستىرعان قاۋىم دەپ ەسەپتەۋگە بولادى. ءبىزدىڭ اكىمشىلىك-تەرريتوريالىق قۇرىلىم، ياعني اۋدان، وبلىس دەپ جۇرگەنىمىزدى بايىرعى زاماندا رۋ-تايپا ۇعىمدارى الماستىرىعان. بالا اسىراپ الۋعا مۇددەلى قازاق ەشكىمدى دە بوتەنسىنبەيدى اعايىن-تۋىستىڭ بالاسى، الىس جاماعايىن، قولعا تۇسكەن تۇتقىن، ات ارقاسىنا مىنگەسىپ كەلگەن ولجا، پاناسىز قالعان جەتىم ءبارى دە قازاق ىشىندە ەگەر پىسىق، ەتى ءتىرى بولسا ءوز ورنىن، ياعني اكەسى مەن شەشەسىن تاۋىپ كەتەدى. بالا اسىراپ الاتىن ادام الدىمەن اۋىل اقساقالدارىنا اقىلداسادى، باتاسىن الادى. سودان كەيىن اۋىل-ەلدى جيىپ، ءبىر قويىن سويىپ قازان كوتەرەدى. وسى تويدىڭ ۇستىندە بالانىڭ قولىنا قويدىڭ، نە جىلقىنىڭ ورتان جىلىگىن ۇستاتىپ ۇيگە كەرەگە استىنان كىرگىزەدى. ول ءۇشىن بىرنەشە قارۋلى جىگىت كيىز ءۇيدى ازداپ كوتەرەدى، سول ساڭىلاۋدان بالا ۇيگە ەڭبەكتەپ كىرەدى. «ورتان جىلىك ۇستادى ما ەكەن ؟» دەگەن ءسوز وسىعان بايلانىستى قالعان، ول جىلىكتى ۇستاعان بالا اكەدەن قالعان جان مەن مالعا مۇراگەر ەسەپتى. ەگەر بالانى اۋىل-ايماق تۇگەل مويىنداسىن دەسە وتاعاسى ماڭايىنداعى اتا بالاسىن تۇگەل شاقىرادى. سول اتا بالاسىنىڭ ىشىندەگى ۇلكەن ءبىر بايبىشەنىڭ كويلەگىن دايىندايدى. بالا سىرتتان كيىز ءۇيدىڭ ىشىنە ەڭبەكتەپ كىرگەن سوڭ ەكىنشى ءبىر عۇرىپ جاسالادى. بالا اسىراپ الۋشى وتاعاسىنىڭ ايەلى ۇلكەن بايبىشەنىڭ كويلەگىن كيىز ءۇيدىڭ وڭ جاعىنا ۇزىنىنان تاستايدى. بالا سول كويلەكتىڭ جاعاسىنان كىرىپ ەتەگىنەن شىعادى. بۇل يشارا بالا سول بايبىشەنىڭ ىشىنەن شىقتى دەگەنمەن بىردەي. اسىراپ العان بالانى وسىعان بايلانىستى «كيىمدى ۇل» دەپ اتايدى جانە بايبىشەنىڭ باۋىرىنان تاراعاننىڭ ءبارى ونى بىرگە تۋعان تۋىسىنداي قابىلدايدى. ەگەر وتاعاسى جانە اۋىل اقساقالدارى تۇتاس رۋ وسى بالانى جاتسىنباسىن دەسە، ارتىق ءسوز ايتىلماسىن دەسە رۋ باسى كوسەم-بيلەرگە وسى شەشىمدى حابارلايدى. وسىعان بايلانىستى رۋ كوسەمى باستاپ جينالعان قالىڭ ەلدىڭ الدىندا ءۇشىنشى ءبىر عۇرىپ وتكىزىلەدى. ول اۋىل-ايماققا اتى بەلگىلى بەس بەرەكە اتانىپ جۇرگەن ۇلكەن بايبىشەلەردىڭ وتىز-قىرىعى ءتىزىلىپ تۇرا قالىپ، اسىراپ الىناتىن بالا اياقتارىنىڭ اراسىنان ەڭبەكتەپ وتەدى. ەندى ول وسى ەلدىڭ بالاسى، ەشكىم بوتەنسىمەيدى دەگەن يشارا. قىرىق بايبىشەدەن تاراعان ۇرپاق ونى ەندى تۇمسىقتىعا شوقىتتىرمايدى، قاناتتىعا قاقتىرمايدى. ول دا ءوز كەزەگىندە ءوزىنىڭ اعايىندارى ءۇشىن جانىن بەرۋگە دايىن تۇرادى. جامبىل ارتىقباەۆ، تاريحشى-ەتنوگراف

e-history.kz

اتتىعا جول، اۋىزدىعا ءسوز بەرمەگەن تۇرىم باتىر

kerey.kz

ءار داۋىردە حالىقتىڭ پانا تۇتار، قورمال سانار قۇرمەتتى ازاماتتارى بولادى، سولاردىڭ ءبىرى زامانى اتتىعا جول، اۋىزدىعا ءسوز بەرمەيتىن، باتىرلىعىمەن حالقى جاقتا تۇرىپ، مىناۋ ورتاسى مەن مەكەنىن قورعاۋ جولىندا سىرت جاۋعا سەس بولىپ كەلگەن تۇرىم باتىردى تۋعان حالقى ماڭگى ۇماتپايدى. تۇرىم بالا كۇنىنەن بالۋاندىعىمەن، قامشىگەرلىگىمەن اتى شىققان، ەسەيىپ ات جالىن تارتىپ مىنە كوز الارتقان جاۋلارىنىڭ بەتىن قايتارىپ كوزگە تۇسكەندىكتەن «بۇل وڭىردە تۇرىم بار» دەپ سىرت جاۋلار اتتاپ باسپايتىن بولعان. تۇرىم ءومىرىنىڭ سوڭىندا زيراتىن قازىپ، قابىرىن تۇرعىزىپ قويىپ قاجىلىق ساپارعا اتتانىپ، قايتارىندا بۇگىنگى سەمەي ءوڭىرى ماڭىنا كەلگەندە تۇيىقسىز دۇنيە سالىپ، جول جولداستارى سۇيەكتە بۇزباي سارتەرەكتەگى ءوزى ازىرلەپ كەتكەن قابىرعا جەتكىزىپ، ەل، جۇرتىنا تابىس ەتىدى. يتەلى رۋىنىڭ ءبىر مۇنشا اتاسى اجى گۇڭ بولىپ
جاستار قالاسىنداعى رۋحاني كەش: الماتى اسپانى اباي اندەرىمەن كومكەرىلدى

kerey.kz

ءامىربولات قۇسايىنۇلى اباي كۇنى قارساڭىندا الماتى قالاسىندا اشىق اسپان استىنداعى ساحنادا مىڭداعان كورەرمەندەر قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ «ۇلتتىق كينونى قولداۋ مەملەكەتتىك ورتالىعى» قولداۋىمەن تۇسىرىلگەن ابايدىڭ تۇڭعىش شىعارمالار جيناعىنىڭ جارىق كورۋ تاريحىن بايانداعان «العاشقى كىتاپ» اتتى دەرەكتى ءفيلمدى تاماشالادى، دەپ جازادى Muztaumedia.kz. دوكۋدراما جانرىنداعى بۇل دەرەكتى فيلم قازاقتىڭ نەشە عاسىرلىق رۋحاني تاريحىنداعى تاڭ قالارلىق ۇلى وقيعا — 1909 جىلى پەتەربور قالاسىندا يلياس بوراگانسكي باسپاسىنان جارىق كورگەن ابايدىڭ تۇڭعىش كىتابىنىڭ قيلى تاعدىرىن بەينەلەگەن. فيلم جالعىز ءوزى تۇتاس ءبىر الەم جاساپ، شىعارماشىلىقپەن اينالىسقان نەبارى جيىرما جىلدىڭ ىشىندە قازاقتىڭ ءتىلىن دە، كوركەمدىك، ەتيكالىق تانىمىن دا كۇرت وزگەرتىپ، بۇرىن-سوڭدى تۇرىك جۇرتى جەتپەگەن بيىككە كوتەرگەن ابايدىڭ العاشقى كىتابى قالاي باسىلىپ شىقتى، اباي كوزى تىرىسىندە ءوزىنىڭ
«سەن ەسىركە، تىنىش ۇيىقتات، باق سوزىمە!» /اباي/

kerey.kz

ءبىزدىڭ قازاقتا «مالعا دوستىڭ مالدان باسقا مۇڭى جوق» – «مالدان بوعى عانا بوتەن» تالاي جارىمەس ابايدىڭ اتىنا نەشە ءتۇرلى ءسوز ايتقان. ونىڭ ىشىندە ساۋداگەر عانا ەمەس، ءوزىن ء“سوز ۇستاعان”، “ەل ۇستاعان” سانايتىندار دا بولدى. بۇلارعا ابايدىڭ ءوزى جاۋاپ بەرىپ كەتكەن: «تىنىش ۇيىقتات، سەن ەسىركە، باق سوزىمە!». ال، اناۋ جىگىت «مالدىڭ بۋىمەن» نەگىزگى ويىن دۇرىس جەتكىزە الماعان سياقتى. ول، «قۇنەكەڭ مالىن شىعىنداپ، ابايدى وقىتىپ، جاعداي جاساماعاندا قالاي بولار ەدى… ءبىز دە سول قۇنەكەڭ سياقتىمىز…» دەگەندى ايتپاقشى بولدى – اۋ دەيمىن… قۇنەكەڭ قايدا، سەن قايدا… «قۋاتى كۇشتى نۇرلى ءسوز، قۋاتىن بىلگەن ابايلار…» – دەيدى اباي. ءسوزدىڭ قۋاتىن بىلمەگەن وتە قيىن، كۇيىپ قالۋىڭ مۇمكىن… وسى ارادا بريتانيانىڭ پرەمەر – ءمينيسترى بولعان بەندجامين ديزراەليدىڭ
تيبەت اسقان كوش نە سەبەپتى باستالدى؟

kerey.kz

1883-جىلى التايدان جامىسباي باستاعان قازاقتار العاش رەت باركول جەرىنە كوشىپ باردى، 1887-1891-1895 جىلدارى تاعىدا كوشىپ كەلگەندەر بولدى. ونان كەيىندە كوشىپ كەلگەندەر بولدى، مىسالى 1912-1913 جىلدارى، 1920 جىلدارى، 1924-1929 جىلى كەلگەنلەر بولدى، ولاردىڭ دەنى التايدان بولاتىن. 1912 جىلدان كەيىن مانجۋ بيلىگى قۇلاپ قىتاي بيلىگى ورنادى، 1928 جىلى بيلىككە كەلگەن جين شۋرىن التاي تورەسى قاسىمقان ۇلى شارىپقاندى، تارباعاتاي تورەسىنىڭ ۇلى قىزىردى، باركول قازاق ۇكىردايى ءالىپتىڭ ۇلى ەلىسقاندى ۇرىمجىدە وقىتتى، ەلىسقان زاماناۋي اسكەري ءبىلىم الدى، قىتاي ءتىلىن ۇيرەندى. ونى 200 ادامدىق قارۋلى قازاققا باسشى ەتىپ ونى «شىعىس شىڭجاڭ شەگارا قورعانىس وتريادى» دەپ اتادى. 1931 جىلى قۇمىل ۇيعىرلارى قوجانيازدىڭ باستاۋىندا كوتەرىلىس جاسادى. وقيعا ءبىر قىتاي اسكەر باسىنىڭ ءبىر ۇيعىر قىزدى زورلىقپەن ايەل ەتىپ الماق
مىرجاقىپ دۋلاتوۆ تۇرمەدە جاتقاندا جازعان ولەڭى

kerey.kz

جەكە ارحيۆىمنەن تابىلعان قۇندى مۇراعات «مىرجاقىپ دۋلاتوۆ تۇرمەدە جاتقاندا جازعان ولەڭى) بۇل ولەڭدى 1980 – جىلى ءور التايدىڭ كوكتوعاي اۋدانىنا قاراستى دۇرە اۋىلىندا 61 جاستاعى قاۋان ورىنباسارۇلى دەگەن اقساقال ايتقانىنان جەكە ارحيۆىمدە ساقتالىپ قالعانىنان تاۋىپ وقىرمانمەن ءبولىسىپ وتىرمىن. اي، قۇداي – اۋ، اققا جاق، ءوزىڭى ايان مەن ناقاق. اقيقات دەگەن جولىڭنىن، ابىرويىڭدى اشپا حاق. اياتبەنەن قادىسقا، اللا نيەت اق ىسكە. جان الماسام جوق ەدى-اۋ، جازا تارتسىن دەگەن باق. مەنى سوتتاپ بايلاتىپ، زىعىرداندى قايناتىپ. ماسايراسىن ءماز بولىپ، قيناعاندى ءوزىڭ تاپ جاقىن جەردەن جاۋ شىعىپ، ماقۇل ىستەن داۋ شىعىپ. دۇشپان ءۇستاپ قولىمنان، يتتەر تىستەپ تونىمنان. جامان توسۋ بولعان شاق، تۇتقىن بولىپ تارىعىپ، جالعىز جاتىپ زارىعىپ، اشۋ قىسىپ ويدى الىپ، دەرت ءجايىلىپ بويدى