Қазақтың байырғы дәстүрі. Бала асырап алу

Qazaqtıñ bayırğı dästüri. Bala asırap alu

| Aug 5, 2016

Qazaqtıñ bayırğı dästüri. Bala asırap alu Bala asırap aluşı otağasınıñ äyeli ülken bäybişeniñ köylegin kiiz üydiñ oñ jağına wzınınan tastaydı. Bala sol köylektiñ jağasınan kirip eteginen şığadı. Bala asırap alu dästüri atam qazaq zamanında öte jii kezdesedi. Oğan negizgi sebep eldiñ basındağı jaugerşilik, qoğamda üstem bolıp otırğan tuısqandıq baylanıstar jüyesi, ata balası ru-taypa işindegi adam sanı köp bolsın degen müdde, sebebi san keyin sapa tuğızadı. Qazaq şejiresiniñ wzın-ırğası osınday asırap alu oqiğaların jii bayandaydı. Qazirgi qazaq ru-taypalarınıñ köpşiligi belgili bir tarihi kezeñde bir-birimen sayasi jäne şaruaşılıq müddeniñ ortaqtığı jaqındastırğan qauım dep esepteuge boladı. Bizdiñ äkimşilik-territoriyalıq qwrılım, yağni audan, oblıs dep jürgenimizdi bayırğı zamanda ru-taypa wğımdarı almastırığan. Bala asırap aluğa müddeli qazaq eşkimdi de bötensinbeydi ağayın-tuıstıñ balası, alıs jamağayın, qolğa tüsken twtqın, at arqasına mingesip kelgen olja, panasız qalğan jetim bäri de qazaq işinde eger pısıq, eti tiri bolsa öz ornın, yağni äkesi men şeşesin tauıp ketedi. Bala asırap alatın adam aldımen auıl aqsaqaldarına aqıldasadı, batasın aladı. Sodan keyin auıl-eldi jiıp, bir qoyın soyıp qazan köteredi. Osı toydıñ üstinde balanıñ qolına qoydıñ, ne jılqınıñ ortan jiligin wstatıp üyge kerege astınan kirgizedi. Ol üşin birneşe qarulı jigit kiiz üydi azdap köteredi, sol sañılaudan bala üyge eñbektep kiredi. «Ortan jilik wstadı ma eken ?» degen söz osığan baylanıstı qalğan, ol jilikti wstağan bala äkeden qalğan jan men malğa mwrager esepti. Eger balanı auıl-aymaq tügel moyındasın dese otağası mañayındağı ata balasın tügel şaqıradı. Sol ata balasınıñ işindegi ülken bir bäybişeniñ köylegin dayındaydı. Bala sırttan kiiz üydiñ işine eñbektep kirgen soñ ekinşi bir ğwrıp jasaladı. Bala asırap aluşı otağasınıñ äyeli ülken bäybişeniñ köylegin kiiz üydiñ oñ jağına wzınınan tastaydı. Bala sol köylektiñ jağasınan kirip eteginen şığadı. Bwl işara bala sol bäybişeniñ işinen şıqtı degenmen birdey. Asırap alğan balanı osığan baylanıstı «kiimdi wl» dep ataydı jäne bäybişeniñ bauırınan tarağannıñ bäri onı birge tuğan tuısınday qabıldaydı. Eger otağası jäne auıl aqsaqaldarı twtas ru osı balanı jatsınbasın dese, artıq söz aytılmasın dese ru bası kösem-bilerge osı şeşimdi habarlaydı. Osığan baylanıstı ru kösemi bastap jinalğan qalıñ eldiñ aldında üşinşi bir ğwrıp ötkiziledi. Ol auıl-aymaqqa atı belgili bes bereke atanıp jürgen ülken bäybişelerdiñ otız-qırığı tizilip twra qalıp, asırap alınatın bala ayaqtarınıñ arasınan eñbektep ötedi. Endi ol osı eldiñ balası, eşkim bötensimeydi degen işara. Qırıq bäybişeden tarağan wrpaq onı endi twmsıqtığa şoqıttırmaydı, qanattığa qaqtırmaydı. Ol da öz kezeginde öziniñ ağayındarı üşin janın beruge dayın twradı. Jambıl Artıqbaev, tarihşı-etnograf

e-history.kz

Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin
14 naurız – Matematikter küni

kerey.kz

Kafedra professorı Matematikter künine arnalğan «Tañğı Studio» tañğı şouında 15 naurız, 2025 14 naurız – Matematikter künine oray «Tañğı Studio» tañğı şouınıñ qonağı belgili ğalımdar: fizika-matematika ğılımdarınıñ doktorı, professor Qangujin Baltabek Esmatwlı men PhD-doktor Jwmabay Mädibaywlı boldı. Efirde olar matematikanıñ mañızdılığın, merekeniñ tarihın, qazaq matematikteriniñ ğılımnıñ damuına qosqan ülesin talqıladı. Professor Baltabek Esmatwlı matematikanıñ ğılımdardıñ patşayımı sanalatındığına toqtaldı. Ol bir jağınan ğılımi bilimniñ şıñında twrsa, ekinşi jağınan basqa pänderdiñ damuına negiz bolatın kömekşi ğılım ekenin atap körsetti. Ğalım şeksizdik pen matematikalıq esepteulerdiñ däldigin bildiretin π sanınıñ şığu tarihına da toqtaldı. Doktor Jwmabay Mädibaywlı bwl künniñ 1988 jıldan bastap «π sanı küni» (π – irracional san, şamamen 3,14142… teñ) retinde toylana
Konstituciyada qazaq tilin memlekettik äri resmi til etsek, basqa tilderdiñ qwqı şektele me?

kerey.kz

Bwğan naqtı jauap – joq, bwl şeşimnen eşbir tildiñ, sonıñ işinde, orıs tiliniñ de qwqı şektelmeydi. Nege? Öytkeni konstituciyadağı memlekettik til märtebesi biliktiñ jwmıs tilin ğana retteydi. Ol normanıñ qarapayım adamdardıñ qatınas tiline qatısı joq. YAğni, memlekettik til – memlekettik organdar men jergilikti özin-özi basqaru wyımdarı jwmıs isteytin til degen söz. Bwl şeşim orısşa söyleytinderdiñ qwqığın şektemeydi, orısşa söyleuge tıyım salmaydı. Qarapayım adamdar üyinde, qoğamdıq orındarda, bizneste, media men mädeniet oşaqtarında qalağan tilinde söyley de, jwmıs istey de aladı. Bwğan konstituciyanıñ basqa baptarı naqtı kepil bolıp otır. Al jaña konstituciyada 9-baptıñ 2-tarmağı qazirgi küyinde qalsa, bwl – qazaq tiliniñ qwqığın şekteydi. Sebebi memlekettik organdar qwjattardı özderi üyrengendey aldımen orısşa jazıp,
Tek tilge baylanıstı…

kerey.kz

Qazaq Respublikasında bir ğana memlekettik til bar. Ol- qazaq tili. Qazaq tilinen basqa eşbir ekinşi tilge memlekettik märtebe berilmeui kerek! Otız jıldan astam uaqıttan beri geosayasi ahualdı sıltauratıp keldik. Endi bizdiñ de minezimizdi häm mısımızdı körsetetin uaqıt keldi. QR-nıñ azamatı häm salıq tapsıruşı qatardağı twrğını retinde talap etemin! Aldağı bes jılda Qazaq Respublikasında eleuli demografiyalıq özgerister boladı. Atap aytqanda 2030 jılınan keyin qazaqtardıñ respublikadağı jalpı ülesi 80-85% ke deyin artadı. Slavyan halıqtarınıñ ösimi azayıp 10%-ğa deyin tüsedi. Esesine eldegi türkitildes özbek, tatar, wyğırlardıñ ösimi eselep ösip tipti 10-15 jılda orıstardıñ ornın basıp ozuı mümkin. Sol kezde Qazaq Respublikasındağı jalpı türkitildes halıqtardıñ üles salmağı 85-90% ke jetedi. Nätijesinde qazaq mektepteriniñ sanı,
“Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin.

kerey.kz

“Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin. “Jaña konstituciyanıñ” 9-bap 2-tarmağı twrğanda qwjattar eşqaşan qazaqşa jasalmaydı. Tek audarma tili bolıp qaladı. Sebebi memlekettik byurokratiya 9-baptıñ 2-tarmağına süyenip, is-qağazdardı orısşa jasap üyrengen. Sol sebepti is-qağazdıñ bäri aldımen orısşa jasaladı, keyin qazaqşağa qalay bolsa solay audarıladı. Sol sebepti 1-tarmaqtıñ bolğanı qazaq tiliniñ nağız memlekettik til märtebesinde boluına eş kömektese almaydı. Bir ğana jolı bar: konstituciyada memlekettik til de, resmi til de – qazaq tili dep tayğa tañba basqanday jazılıp twruı kerek. Qwjattıñ memlekettik tildegi nwsqasınıñ ğana zañdı küşi boluı tiis. Sol kezde basqa tilderdegi nwsqası jay audarması boladı. Sol kezde ğana qazaq