|  | 

تاريح

تامىز بۇلىگى كەزىندە

1991 جىلى 19-تامىز – كسرو پرەزيدەنتى م.گورباچەۆتى ىعىستىرىپ، بيلىكتى باسىپ الماق بولعان توتەنشە جاعداي جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەت (گكچپ) قۇرىلعان تۇس ەسىمنەن كەتپەيدى. ودان بەرى دە شيرەك عاسىر ءوتىپتى عوي.
ول كەزدە قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ ورگانى – «حالىق كەڭەسى» گازەتىندە جاۋاپتى حاتشى بولۋىم كەرەك. گكچپ-نىڭ توتاليتارلىق سيپاتىن ءىشىمىز سەزىپ تۇر. ازاتتىقتى اڭساپ تۇرعاندىقتان گ.ياناەۆ پەن ۆ.كريۋچكوۆ باستاعان توتەنشە بۇلىككە جان-تانىمىزبەن قارسىمىز. 20-تامىز كۇنى تاڭەرتەڭ الماتى قالالىق اتقارۋ كوميتەتىندە جۇمىس ىستەيتىن دەموكرات پەيىلدى كەنەسارى قاپتاعاەۆ دەگەن جىگىت ماعان ءىش تارتىپ ءبىر قۇپيا قۇجاتتىڭ كوشىرمەسىن كورسەتتى. وندا الماتى قالالىق اتقارۋ كوميتەتى «گكچپ-نى» قولدايتىنى، شاھارداعى ستراتەگيالىق نىسانداردى كۇزەتۋ، قولدان شىعارماۋ، قۇقىقتىق رەجيمدى كۇشەيتۋ تۋرالى تاپسىرمالار كوزدەلىنىپتى.

دەرەۋ جاعدايدى ايتىپ، «ازات» ازاماتتىق قوزعالىسىنداعى جىگىتتەرگە حابارلاستىم. اينالدىرعان ەكى ساعاتتىڭ ىشىندە قالالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ الدىندا ءۇش جۇزدەي ادام جيناپ، نارازىلىق پيكەتىن وتكىزدىك. سول ارالىقتا پلاكاتتار دا جازىپ ۇلگەردىك. ءتۇس اۋا سول كەزدەگى ديرەكتورى، جانىپ تۇرعان پاتريوت ايتان ءنۇسىپحانوۆتىڭ باتىل رۇقساتىمەن «ازات» ازاماتتىق قوزعالىسى ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرى رەتىندە جاسارال قۋانىشالين (تەڭ توراعا), دوس كوشىم جانە مەن ۇشەۋمىز الاتاۋ» تەلەارناسىنان تىكەلەي ەفيرگە شىقتىق.

جاسارال ورىسشا، دوس ەكەۋمىز قازاقشا تجمك (گكچپ) بۇلىگىنىڭ حالىققا قارسى سيپاتىن اشكەرەلەپ باقتىق. قولىمىزداعى قۇجاتتار ارقىلى تجمك-عا قولداۋ كورسەتكەن قالا باسشىسى مىندەتىن اتقارۋشى ۆ.ۆ.حراپۋنوۆتىڭ ماسقارا ارەكەتتەرىن جاريا ەتتىك. بۇل سول كەزدە وتە قاۋىپتى قادام بولاتىن. اسىرەسە قورىقپاي بىزگە تىكەلەي ەفيرگە شىعۋىمىزعا مۇمكىندىك بەرگەن ايتان (مارقۇمنىڭ جانى جانناتتا بولسىن!) باۋىرىمىزدىڭ ەرلىگىنە ءالى كۇنگە تاڭ قالامىن. ايتەۋىر ءبىز جارتى ساعات ىشىندە «ازات» قوزعالىسىنىڭ، بۇكىل دەموكراتيالىق توپتاردىڭ، نەفورمالداردىڭ گكچپ-عا قارسى ەكەندىگىن، بۇلىكتىڭ حالىققا قارسى سيپاتىن ايتىپ ۇلگەردىك.

سول كۇنى بۇلىكشىلىك ارەكەتتى ايىپتاعان ماقالا جازىلىپ، ول ەرتەسىنە «حالىق كەڭەسى» گازەتىندە جاريالانىپ كەتتى. قازاقتا «ءار نارسەدە ءبىر قايىر بار» دەيدى عوي، توتەنشە تامىز بۇلىگى جاڭا وداقتىق شارت قۇرۋ تۋرالى، ونىڭ فەدەراتسيالىق نەمەسە كونفەدەراتسيالىق سيپاتى جونىندە ءجۇرىپ جاتقان تولاسسىز داۋلاردى ساپ تيىپ، كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋ ۇدەرىسىن تەزدەتتى.

مارات توكاشباەۆتىڭ facebook پاراقشاسىنان الىندى

Related Articles

  • عالىم بوقاش مەرەيلى 50 جاستا

    عالىم بوقاش مەرەيلى 50 جاستا

    Altyn Magauina بۇگىن اتامىزدىڭ ەڭ جاقىن شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى، ءبىزدىڭ باۋىرىمىز، قازاقتىڭ ماقتان تۇتاتىن جاستارىنىڭ ءبىرى عالىم بوقاش مەرەيلى 50 جاسقا تولىپ وتىر. ءبىز ءۇشىن بۇل كۇن – جاي عانا عالىمنىڭ تۋعان كۇن ەمەس، بۇل – ونىڭ جارتى عاسىرلىق ونەگەلى ءومىر جولىنىڭ، ادال ەڭبەگىنىڭ، بيىك پاراسات پەن ادامگەرشىلىگىنىڭ مەرەكەسى. ءبىز عالىمدى تەك تەرەڭ ءبىلىمى ءۇشىن ەمەس، ۇلكەن جۇرەگى ءۇشىن قادىرلەيمىز. عالىمنىڭ الەمنىڭ ەڭ بەدەلدى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى – وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم الىپ، “ازاتتىق راديوسىندا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ، بۇگىندە امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتىندە ابىرويلى جۇمىس اتقارىپ جۇرگەنى ونىڭ تاباندىلىعىنىڭ، بىلىمگە قۇشتارلىعىنىڭ جانە ەڭبەكقورلىعىنىڭ ايقىن كورىنىسى. الايدا ادامنىڭ شىنايى باعاسى ونىڭ قىزمەتىمەن نەمەسە جەتكەن جەتىستىكتەرىمەن عانا ولشەنبەسە كەرەك. ادامنىڭ قادىرى ونىڭ جۇرەگىندە،

  • قازاق ەتنوگەنەزىنىڭ داعدارىسى ھام جاڭا كونتسەپتسيا

    قازاق ەتنوگەنەزىنىڭ داعدارىسى ھام جاڭا كونتسەپتسيا

    ارما اعايىن! شاعىن ساراپتاما ءبىرىنشى، قازاق ەتنوگەنەزىنىڭ داعدارىسى كەلە جاتىر. داعدارىسقا قارسى قازاق ەتنوگەنەزىنىڭ جاڭا كونتسەپتسياسىنىڭ جاسالماۋى الاڭداتادى. ءبىز قازىر 18 عاسىرلارداعى قازاق حان-سۇلتاندارى قابىلداعان ەتنوگەنەزدىك كونتسەپتسياسىمەن ءالى ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتىرمىز. ودان كەيىنگى ءۇش عاسىردا كولونيزاتسيالىق كىرىپتارلىق ەتنوگەنەزدىك جاڭا كونتسەپتسيانى قابىلداۋعا ءھام ترانسفورماتسيالاۋعا مۇرسات بەرمەدى. قولدانىستاعى قازاق شەجىرەسىن اشىپ قاراڭىز، رۋلار شەجىرەسىنىڭ كونتسەپتسياسى 18 عاسىرلاردا قابىلدانعان ميزامعا سايكەس كەلەدى. ءتىپتى شەجىرەدەگى اتالىق رۋلار سول عاسىرداعى قاندايدا ءبىر تاريحي تۇلعادان (باتىردان) باستاۋ الادى نەمەسە شەجىرەدەگى اتى اتالاتىن رۋلار 18- عاسىرعا بارىپ توقتايدى، ارى قاراي ۇزىك-ۇزىك. بۇل 18- عاسىرداعى جاۋگەرشىلىك زاماننىڭ تالابىنا ساي سۇرىپتالعان قازاق ەتنوگەنەزىنىڭ كورىنىسى ەدى. ياعني قازاق شەجىرەسىنىڭ كونتسەپتسياسى قازاق ەتنوگەنەزىنىڭ مودەلىن قالىپتادى. ەكىنشى، ساياسي جانە مادەني شەشىمدەردىڭ

  • ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان ارعى بەتتىڭ كورنەكى تۇلعالارى مەن زيالى قاۋىم وكىلدەرى

    ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان ارعى بەتتىڭ كورنەكى تۇلعالارى مەن زيالى قاۋىم وكىلدەرى

    ارما الەۋمەت! 31 مامىر ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى. وسىعان بايلانىستى ىرگەلەس ەلدەردە سونىڭ ىشىندە شىعىس تۇركىستان وڭىرىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ ساياسي، الەۋمەتتىك ءھام مادەني تاريحىن تانىپ ءبىلىپ جۇرگەنىمىز ارتىق بولماس. الدىمەن سۋرەتتەرگە تۇسىنىكتەمە: ءبىرىنشى سۋرەت: شىڭجاڭ ولكەسىندە 1934-44 جىلدارى ولكە گۋبەرناتورى بولعان شەن شيتسايدىڭ (盛世才) بەينەسى. ەكىنشى سۋرەت: تايۆان تايپەيدەگى شەن شيتسايدىڭ مازارى. 2024 جىلى ارنايى ىزدەپ تاۋىپ باسىنا بارعانداعى ەستەلىك. ول تۋرالى ەستەلىكتى كەيىن وقيسىزدار. ءۇشىنشى سۋرەت: شىڭجاڭ ولكەسى قۇمىل ايماعىنىڭ ايماق گۋبەرناتورى بولعان جولبارىس بەگ-ءتىڭ مازارى. تايۆان تايپەي قالاسىنداعى مۇسىلماندار زيراتىندا جەرلەنگەن. 2024 جىلى ارنايى ىزدەپ تاۋىپ باسىنا بارىپ قايتتىم. ءتورتىنشى سۋرەت: 1944 جىلى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسشىلەرى قۇلجا قالاسىن ازات قىلعان سوڭ قالا

  • ەل قورعانى – المات ساردار

    ەل قورعانى – المات ساردار

    ساردار المات توبابەرگەنۇلى – ءوز داۋىرىندە ەل باسقارعان، بەدەلدى تۇلعالاردىڭ ءبىرى بولعان. ول ىرعىزدا بولىس قىزمەتىن اتقارىپ، حالىق اراسىندا سىيلى ادام رەتىندە تانىلعان. المات توبابەرگەنۇلىنىڭ ەرلىك پەن ەلدىك توعىسقان دارا جولىن كەيىن بالالارى سامىرات پەن تورەمۇراتتا جالعىستىردى. ال ونىڭ شوبەرەسى عالىمجان ءابدىسالاموۆ ەۋروپا مەن ورتا ازياعا تانىمال قازاقتان شىققان تۇڭعىش سكريپكاشى بولعان. ءحىح عاسىردىڭ باسىندا دۇنيەگە كەلىپ، سول عاسىردىڭ سوڭعى ون جىلدىعىندا ومىردەن وتكەن المات توبابەرگەنۇلى باسىنداعى بيلىگى مەن بەدەلىن ەلىنىڭ يگىلىگىنە، جۇرتىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە ارنالعان ءوز زامانىنىڭ ايتۋلى تۇلعالارىنىڭ ءبىرى ەدى.  «ارجاعى دا اتاقتى ەر…» تاعى ءبىر ءجۇز جىل ءارى جىلجىپ، ءحVىىى عاسىر تاريحىن پاراقتاساق، ول كەزەڭدە ەل باسىنان وتكەن قايعىلى وقيعالار كوپ بولعانىن كورەمىز، «اقتابان شۇبىرىندى، القاكول سۇلاما» حالقىمىزدى

  • توقاەۆ مىرزا ءتىل جايلى تاعى بىردەڭە دەپتى 

    توقاەۆ مىرزا ءتىل جايلى تاعى بىردەڭە دەپتى 

    Zhalgas Yertay ورىس ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن ەش تومەندەتپەدىك، ونىڭ ءبارى كۇڭكىل ءسوز دەگەن ەكەن. قازاق ءتىلىنىڭ دە مارتەبەسى تومەندەدى دەپ بايبالام سالماڭدار دەپ ۇرسىپتى. الدىمەن جاۋابى جوق سۇراقتاردان باستايىق. توقاەۆ مىرزا، ەگەر ەشتەڭە وزگەرمەسە، وندا “تەڭ” ءسوزىنىڭ “قاتارعا” اۋىسۋى جاي كوز الداۋ ارەكەتى مە؟ قوعامداعى گرادۋستى باسۋعا تالپىنىس قانا ما؟ قازىرگى مەملەكەتتىك بيۋروكراتيالىق اپپاراتتىڭ ستاتۋس-كۆونى ساقتاپ قالۋعا تىرىسۋى دەپ باعالاسا بولا ما؟ ەندى توقاەۆ مىرزانىڭ ءار سوزىنە توقتالساق.“جاڭا كونستيتۋتسيا ءماتىنىنىڭ رەسمي قۇجات رەتىندە قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە جاريالانۋى كوپ نارسەنى اڭعارتپاي ما؟ بۇل جەردە تۇسىنىكتەمە بەرىپ، اقتالۋدىڭ ءوزى ارتىق”يا، قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ پروبلەماسى دا سول – قازاق ءتىلى مەن ورىس ءتىلىنىڭ قۇقىقتىق تەڭدىگى مەملەكەتتىك ءتىلدى كەمسىتىپ تۇر. ويتكەنى بيۋروكراتيا قۇجاتتاردى ورىسشا ازىرلەپ، كەيىن

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: