ون ءتورت جاسىندا ات جالىن تارتىپ مiنiپ، ەل iسiنە ارالاسقان ەدiگەنiڭ بار عۇمىرى قازاق اراسىنداعى تاۋسىلمايتىن داۋ-دامايدىڭ، رۋارالىق قاقتىعىستىڭ اراسىندا وتكەن. سول اۋمالى-توكپەلi زاماندا اعايىن­عا وڭ جول سiلتەپ، قالىڭ بۇقاراعا باسشى بولا بiل­گەن ەدiگە بي ءتورتۋىل-ءسۇيiن­دiك ەلiنiڭ پاناسى مەن داناسى اتانعان ادام. ءماشھۇر-ءجۇسiپ كوپەيۇلىنىڭ قالامىنان تۋعان “ەدiگەنiڭ العاشقى بيلiگi”، “ەدiگەنiڭ توعاسپەن قۇدا بولۋى”، “ەدi­گەنiڭ كور­گەن ءتۇسi”، “ەدiگەنiڭ سوڭعى بيلiگi” دەپ اتالاتىن ەتنو­گرافيالىق اڭگiمەلەر­دەن ونىڭ ايشىقتى تۇلعاسىن، ادامي بiتiمiن قاپىسىز تانۋعا بولادى.

ءوز كiندiگiنەن تاراعان ۇلدارى دۇنيەگە كەلەردiڭ الدىندا ءتۇس كورiپ، ولاردىڭ ومiردە قانداي ادام بولارىن بولجاپ-بiلiپ وتىرۋى ونىڭ اۋليەلiك قاسيەتi بول­عانىن دا اڭعارتادى. بۇل ءاڭ­گiمەلەردiڭ بارلىعى ءماش­ھۇر-ءجۇسiپ كوپەيۇلىنىڭ كەيiنگi جىلدارى جارىق كور­گەن شىعارمالار جيناعىندا جاريالانعان سوڭ، قايتالاپ جاتۋدى ءجون كورمەدiك. Iزدە­گەن ادام بولسا، ءماشھۇر-ءجۇسiپتiڭ 2007 جىلى شىققان 12 تومدىعىنان، 2013 جىلى شىققان 20 تومدىعىنان تابا الادى.

ەدiگە بي جونiندە ايتا كە­تەتiن تاعى بiر جايت، قا­زاقتا “تەكتiلiك” دەگەن تۇسiنiك بار. قايسىبiر ادامنىڭ كوڭiلدەن شىعار iسiن كورسەك، “ە، ونىڭ تەگiندە بار عوي” دەپ جاتامىز. مۇنى قوزعاپ وتىرعانىمىزدىڭ سەبەبi, كوپتەگەن تاريحي تۇلعالاردىڭ ەلدەن ەرەك قاسيەتi (با­تىرلىعى، شەشەن­دiگi, كورiپكەلدiگi, اۋليەلiگi ت.ب.) ءوزiنiڭ كوزi جۇمىلعاسىن بالالارىنا نەمەسە ۇرپاقتارىنا دارىماي، ءۇزiلiپ قالىپ جاتادى. ەدiگەنiڭ وزiنەن باستالعان تەكتiلiك ۇزiلمەستەن حح عاسىرداعى ۇرپاقتارىنا دەيiن جەتكەن. مىسالى، ءوز كiندiگiنەن تاراعان، قازاق تاريحىنداعى كەسەك تۇلعالار شوڭ مەن تورىايعىر بيلەر­دiڭ وزدەرi بiر-بiر توبە دەسەك، ودان كەيiنگi سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ، ءشاي­باي ايمانوۆ، شايمەردەن تورايعىروۆ، قامار قاسىموۆ، شاكەن ايمانوۆ، كاۋكەن كەنجەتاەۆتار – ەل تانىعان تۇلعالار.

وسى اڭگiمەنiڭ ءبارiن قوز­عاۋعا سەبەپ بولىپ وتىرعان جايت، ۇستiمiزدەگi تامىز ايىنىڭ 12-سi كۇنi ەرەيمەنتاۋ جەرiندەگi ەلتاي اۋىلىنىڭ iرگەسiندە ءۇش عاسىردان بەرi ەسكەرۋسiز جاتقان ەدiگە بي تولەبايۇلىنىڭ باسىنا تاس ورناتىلىپ، بەيiتi كوتەرiلiپ، اس بەرiلدi.

دەگەنمەن، قايسىبiر ادامدار “ەرەيمەنتاۋعا ەدiگە قايدان بارىپتى، ونى قالاي دالەلدەيسiڭدەر؟” دەگەن سىندى تەرiس پiكiرلەر ايتۋى مۇمكiن (باياناۋىل مەن ەرەيمەنتاۋدىڭ اراسى توتەلەپ جۇرگەندە 200 شاقىرىمنان ارتىق). سوندىقتان ەدiگەنiڭ ەرەيمەن جەرiندە جاتۋى جايلى بiرەر ءسوز ايتا كەتكەندi دۇرىس كوردiك.

اڭگiمە تولىعىراق بولۋ ءۇشiن، بوگەنباي زامانىندا جاساعان ەدiگەنiڭ اكەسi تولەباي جانقوزىۇلىن اۋىزعا الۋعا تۋرا كەلەدi. تولەباي جايلى ءماشھۇر-ءجۇسiپ ەڭ­بەك­تەرiندە بiرشاما ايتىلىپ، ونىڭ ءوزi زامانىندا ءپالi تولەباي، مەرگەن تولەباي اتانعان جاۋىنگەر ادام بولعانى اڭگiمەلەنەدi.

جارايدى، ول ءوز الدىنا. ەرەيمەنتاۋ جەرiندە جاساپ وتكەن بەلگiلi اقىن، 1916 جىل­عى ۇلت-ازاتتىق كوتەرi­لiس­تە مەرگەندەر توبىن باسقارعان مولداجان جادايۇلى دەگەن كiسi بولعان. ءوزi بوگەنبايدىڭ اعاسى كول­باي­دان تارايدى. مولداجان اقىننىڭ ەڭبەكتەرi بۇگiندە قر ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ سيرەك قولجازبالار قورىندا ساقتاۋلى. سول جازبالاردا مولداجان مىناداي دەرەك ايتادى. اقتابان-شۇبىرىندىدا سىر بويىنان اۋعان جەتi مومىن بالاسىنىڭ اراسىنا جولشىباي الاۋىزدىق كiرەدi. جاپەك باتىر مەن قاراۋىل قاناي بي باستاعان اتىعاي-قاراۋىل بالالارى باتىسقا قاراي كەتiپ، ابiلقايىردىڭ قولاستىنا بارماق بولىپ شەشiپتi. بۇلارعا قانجىعالىنىڭ جەتiرۋى–بوزىم بالالارى دا قوسىلادى. بوگەنباي باتىر بۇلاردىڭ نيەتتەرiن قۇپتاماي، ول جاق­قا بارماڭدار، ار جاعىندا ورىس جاقىن، ءتۇبi ورىستىڭ اياعىنىڭ استىندا قالاسىڭدار، ال قالماق ء–وزiمiز سە­كiلدi كوشپەلi جۇرت، ولارعا جەڭiستiك بەرمەيمiز دەيدi. بiراق انالار وعان كونە قويمايدى. ءسويتiپ، ەل ەكiگە ايىرىلىپ، ءسوزiن وتكiزە الماعان بوگەنباي وزiنە قاراعان ەلمەن سارىسۋعا قاراي بۇرىلىپ كەتiپتi. وعان ءوزiنiڭ اتالاستارى ءمام­بەتتiڭ بەسقاسقاسى اتانعان – اتان، دوساي، اقپان، بۋرا، تايلاق باتىرلار، بوزىم iشiنەن ءوز تۋىستارىنان ءبولi­نiپ نياز جانتاي باتىر قوسىلادى. جانە بوگەنبايدىڭ جانىندا ايدابول ءتو­لەباي مەرگەن دە بiرگە بولعان دەپ جازادى مولداجان. ول بۇل دەرەكتi ويدان شىعارىپ وتىرعان جوق، سول كەز­دەگi كارiقۇلاق قاريالاردان جەتكەن اڭگiمە.

ودان باسقا، ۇمبەتەي جىراۋدىڭ كوپكە بەلگiلi “جانتاي باتىر” داستانىندا ابىلايدىڭ بالاسى قا­سىم تورەنiڭ ۋسا-سەرەن باس­تاعان حوشوۋت-قالماقتاردىڭ اۋىلىنا قىز كورە بارعانى ايتىلادى. سوندا ونىڭ قاسىندا قاراۋىل قاناي بي، ايدابول تولەباي باتىر، ۇمبەتەي جىراۋ بول­عانى ايتىلادى. “…قوسىلدى قاراۋىلدان شەشەن قاناي. سۇيiندiكتەن ايدابول بي تولەباي، …جىراۋدى ۇمبەتەيدەي قوستى بولماي” دەپ تولعايدى ۇمبەتەي ءوز جىرىندا. وسىعان قاراپ، تولەباي اينالاسى مەن ەرەيمەن ەلiنiڭ اراسىندا ەر­تە­دەن بايلانىس بار ەكەنiن بايقاۋ قيىن ەمەس. سول زاماننان قالىپ قويىپ، ەرەيمەنتاۋدى قونىس قىلىپ جۇرگەن ءسۇيiن­دiك بالالارى – ورمانشى-قاسقىرتىماق، قارجاس-اق­شا، ايدابول-مالقوزى، جانقوزى، مامىت ۇرپاقتارى بiرەن-ساران ءالi دە بار.

بiر قىزىعى، سۇيiندiك ەلiنەن ەرەيمەنتاۋ وڭiرiندە، سiلەتi بويىندا جەرلەنگەن جالعىز ەدiگە بي ەمەس. ودان 10-15 شاقىرىم ءسال جوعارى، شورمان وزەنiنiڭ بويىندا قارجاس شورمان بي كۇشiك­ۇلىنىڭ زيراتى جاتىر. ول جەردەن 10-12 شاقىرىم جوعارى ايدابول-مالقوزى ولجاباي باتىر تولىبايۇلىنىڭ بەيiتi تۇر. ەرەيمەنتاۋدىڭ قاراعايلىسىنداعى بالىقتى كولدiڭ جاعاسىندا كۇلiك-سەكسەن كوتەش اقىن رايۇلى جەرلەنگەن. سiلەتiنiڭ بويىندا كۇلiك-شوبالاي جاناق اۋليە جاڭاباتىرۇلى جاتىر. ەرەيمەنتاۋعا كiرە­بەرiس مالتابار اۋىلىنان 3-4 شاقىرىم تومەن ءۇشمىرزانىڭ كولiنiڭ (قازiر تامدىكول دەپ اتالادى) جاعاسىندا ايدابولدىڭ ەدiگە­دەن تاراعان ءۇش مىرزاسى توكi شوڭۇلى، دوبان شارجاۋۇلى، شوركەن اقىنۇلى جانە كۇلiك-تiلەۋiمبەت وتە­مiس ابىز جانايدارۇلى جەرلەنگەن. ول ول ما، اقمولا وبلىسىنىڭ (بۇرىنعى كوكشەتاۋ وبلىسىنىڭ اۋماعى) ەڭبەكشiلدەر اۋدانىنداعى مادەنيەت اۋىلىنىڭ iرگە­سiندە تورايعىر بي ەدiگەۇلى ماڭگiلiك مەكەن تاپقان.

ال ەندi ەدiگە بي جەرلەنگەن ەلتاي اۋىلىنىڭ تاريحي اتاۋى – ەدiگە. سول ارادان ەدiگە دەپ اتالاتىن شاعىن وزەنشە اعىپ وتەدi. اۋىلدان 5-6 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان تەمiر جول ستانساسىنىڭ اتاۋى دا – ەدiگە. وتىزىنشى جىلدارى بۇل جەردە العاش كولحوز قۇرىلعاندا، اۋىلعا سول كەزدەگi قازاقستان باسشىلارىنىڭ بiرi ەلتاي ەرنازاروۆتىڭ اتى بەرiلگەن ەكەن. بۇگiندە اۋىلدىڭ اقساقالدارى “ەلتايدىڭ ەسiمiن اۋىلدان الىپ تاستاپ، ەدiگە دەگەن تاريحي اتاۋىن قايتارۋ كەرەك” دەپ ۇسىنىس ايتىپ جاتىر.

zhasalash.kz