On tört jasında at jalın tartıp minip, el isine aralasqan Edigeniñ bar ğwmırı qazaq arasındağı tausılmaytın dau-damaydıñ, ruaralıq qaqtığıstıñ arasında ötken. Sol aumalı-tökpeli zamanda ağayın­ğa oñ jol siltep, qalıñ bwqarağa basşı bola bil­gen Edige bi Törtuıl-Süyin­dik eliniñ panası men danası atanğan adam. Mäşhür-Jüsip Köpeywlınıñ qalamınan tuğan “Edigeniñ alğaşqı biligi”, “Edigeniñ Toğaspen qwda boluı”, “Edi­geniñ kör­gen tüsi”, “Edigeniñ soñğı biligi” dep atalatın etno­grafiyalıq äñgimeler­den onıñ ayşıqtı twlğasın, adami bitimin qapısız tanuğa boladı.

Öz kindiginen tarağan wldarı düniege kelerdiñ aldında tüs körip, olardıñ ömirde qanday adam boların boljap-bilip otıruı onıñ äulielik qasieti bol­ğanın da añğartadı. Bwl äñ­gimelerdiñ barlığı Mäş­hür-Jüsip Köpeywlınıñ keyingi jıldarı jarıq kör­gen şığarmalar jinağında jariyalanğan soñ, qaytalap jatudı jön körmedik. Izde­gen adam bolsa, Mäşhür-Jüsiptiñ 2007 jılı şıqqan 12 tomdığınan, 2013 jılı şıqqan 20 tomdığınan taba aladı.

Edige bi jöninde ayta ke­tetin tağı bir jayt, qa­zaqta “tektilik” degen tüsinik bar. Qaysıbir adamnıñ köñilden şığar isin körsek, “e, onıñ teginde bar ğoy” dep jatamız. Mwnı qozğap otırğanımızdıñ sebebi, köptegen tarihi twlğalardıñ elden erek qasieti (ba­tırlığı, şeşen­digi, köripkeldigi, äulieligi t.b.) öziniñ közi jwmılğasın balalarına nemese wrpaqtarına darımay, üzilip qalıp jatadı. Edigeniñ özinen bastalğan tektilik üzilmesten HH ğasırdağı wrpaqtarına deyin jetken. Mısalı, öz kindiginen tarağan, qazaq tarihındağı kesek twlğalar Şoñ men Torıayğır biler­diñ özderi bir-bir töbe desek, odan keyingi Swltanmahmwt Torayğırov, Şäy­bay Aymanov, Şaymerden Torayğırov, Qamar Qasımov, Şäken Aymanov, Käuken Kenjetaevtar – el tanığan twlğalar.

Osı äñgimeniñ bärin qoz­ğauğa sebep bolıp otırğan jayt, üstimizdegi tamız ayınıñ 12-si küni Ereymentau jerindegi Eltay auılınıñ irgesinde üş ğasırdan beri eskerusiz jatqan Edige bi Tölebaywlınıñ basına tas ornatılıp, beyiti köterilip, as berildi.

Degenmen, qaysıbir adamdar “Ereymentauğa Edige qaydan barıptı, onı qalay däleldeysiñder?” degen sındı teris pikirler aytuı mümkin (Bayanauıl men Ereymentaudıñ arası tötelep jürgende 200 şaqırımnan artıq). Sondıqtan Edigeniñ Ereymen jerinde jatuı jaylı birer söz ayta ketkendi dwrıs kördik.

Äñgime tolığıraq bolu üşin, Bögenbay zamanında jasağan Edigeniñ äkesi Tölebay Janqozıwlın auızğa aluğa tura keledi. Tölebay jaylı Mäşhür-Jüsip eñ­bek­terinde birşama aytılıp, onıñ özi zamanında päli Tölebay, mergen Tölebay atanğan jauınger adam bolğanı äñgimelenedi.

Jaraydı, ol öz aldına. Ereymentau jerinde jasap ötken belgili aqın, 1916 jıl­ğı wlt-azattıq köteri­lis­te mergender tobın basqarğan Moldajan Jadaywlı degen kisi bolğan. Özi Bögenbaydıñ ağası Köl­bay­dan taraydı. Moldajan aqınnıñ eñbekteri büginde QR Wlttıq ğılım akademiyasınıñ sirek qoljazbalar qorında saqtaulı. Sol jazbalarda Moldajan mınaday derek aytadı. Aqtaban-şwbırındıda Sır boyınan auğan Jeti Momın balasınıñ arasına jolşıbay alauızdıq kiredi. Jäpek batır men Qarauıl Qanay bi bastağan Atığay-Qarauıl balaları batısqa qaray ketip, Äbilqayırdıñ qolastına barmaq bolıp şeşipti. Bwlarğa Qanjığalınıñ Jetiruı–Bozım balaları da qosıladı. Bögenbay batır bwlardıñ nietterin qwptamay, ol jaq­qa barmañdar, ar jağında orıs jaqın, tübi orıstıñ ayağınıñ astında qalasıñdar, al qalmaq –özimiz se­kildi köşpeli jwrt, olarğa jeñistik bermeymiz deydi. Biraq analar oğan köne qoymaydı. Söytip, el ekige ayırılıp, sözin ötkize almağan Bögenbay özine qarağan elmen Sarısuğa qaray bwrılıp ketipti. Oğan öziniñ atalastarı Mäm­bettiñ Besqasqası atanğan – Atan, Dosay, Aqpan, Bura, Taylaq batırlar, Bozım işinen öz tuıstarınan böli­nip Niyaz Jantay batır qosıladı. Jäne Bögenbaydıñ janında Aydabol Tö­lebay mergen de birge bolğan dep jazadı Moldajan. Ol bwl derekti oydan şığarıp otırğan joq, sol kez­degi käriqwlaq qariyalardan jetken äñgime.

Odan basqa, Ümbetey jıraudıñ köpke belgili “Jantay batır” dastanında Abılaydıñ balası Qa­sım töreniñ Usa-Seren bas­tağan hoşout-qalmaqtardıñ auılına qız köre barğanı aytıladı. Sonda onıñ qasında Qarauıl Qanay bi, Aydabol Tölebay batır, Ümbetey jırau bol­ğanı aytıladı. “…Qosıldı Qarauıldan şeşen Qanay. Süyindikten Aydabol bi Tölebay, …Jıraudı Ümbeteydey qostı bolmay” dep tolğaydı Ümbetey öz jırında. Osığan qarap, Tölebay aynalası men Ereymen eliniñ arasında er­te­den baylanıs bar ekenin bayqau qiın emes. Sol zamannan qalıp qoyıp, Ereymentaudı qonıs qılıp jürgen Süyin­dik balaları – Ormanşı-Qasqırtımaq, Qarjas-Aq­şa, Aydabol-Malqozı, Janqozı, Mamıt wrpaqtarı biren-saran äli de bar.

Bir qızığı, Süyindik elinen Ereymentau öñirinde, Sileti boyında jerlengen jalğız Edige bi emes. Odan 10-15 şaqırım säl joğarı, Şorman özeniniñ boyında Qarjas Şorman bi Küşik­wlınıñ ziratı jatır. Ol jerden 10-12 şaqırım joğarı Aydabol-Malqozı Oljabay batır Tolıbaywlınıñ beyiti twr. Ereymentaudıñ Qarağaylısındağı Balıqtı köldiñ jağasında Külik-Seksen Köteş aqın Raywlı jerlengen. Siletiniñ boyında Külik-Şobalay Janaq äulie Jañabatırwlı jatır. Ereymentauğa kire­beris Maltabar auılınan 3-4 şaqırım tömen Üşmırzanıñ köliniñ (qazir Tamdıköl dep ataladı) jağasında Aydaboldıñ Edige­den tarağan üş mırzası Töki Şoñwlı, Doban Şarjauwlı, Şorken Aqınwlı jäne Külik-Tileuimbet Öte­mis abız Janaydarwlı jerlengen. Ol ol ma, Aqmola oblısınıñ (bwrınğı Kökşetau oblısınıñ aumağı) Eñbekşilder audanındağı Mädeniet auılınıñ irge­sinde Torayğır bi Edigewlı mäñgilik meken tapqan.

Al endi Edige bi jerlengen Eltay auılınıñ tarihi atauı – Edige. Sol aradan Edige dep atalatın şağın özenşe ağıp ötedi. Auıldan 5-6 şaqırım jerde ornalasqan temir jol stansasınıñ atauı da – Edige. Otızınşı jıldarı bwl jerde alğaş kolhoz qwrılğanda, auılğa sol kezdegi Qazaqstan basşılarınıñ biri Eltay Ernazarovtıñ atı berilgen eken. Büginde auıldıñ aqsaqaldarı “Eltaydıñ esimin auıldan alıp tastap, Edige degen tarihi atauın qaytaru kerek” dep wsınıs aytıp jatır.

zhasalash.kz