جاڭالىقتار كوز قاراس رۋحانيات قازاق شەجىرەسى
رۋحتى سىندىرۋ
kerey.kz
ۇرقى-ادامنىڭ جان قۋاتى.ونى كەيدە رۋح دەپ تە ايتادى.ول اتا-بابادان قان ارقىلى بەرىلەتىن،تۇقىم قۋالايتىن قاسيەت.ۇرقىڭ مىقتى بولسا،ۇرپاعىڭ كەز كەلگەن قيىندىقتى بۇزىپ جارىپ شىعادى. «ۇرعاشىنى ۇرىقتاندىرۋ» دەگەن ءسوز بار.ياعني ۇرىق تەك ەركەكتەردە عانا بولادى.ەركەكتەر ۇرىقتى ايەلدەرگە سالادى.ايەلدەر ۇرىقتى ساقتاپ،ايالاپ ءوسىرۋشى.وسى جەردە ومىرلىك ءپالسافا تۋادى.ايەلدەر ءومىر بويى ەركەكتەردى قۇرمەتتەپ،رۋحىن كوتەرىپ،ايتقانىن ىستەپ وتىرسا ءوزى باقىت پەن بايلىققا كەنەلەدى ەكەن.وسىنى جاقسى بىلگەن كوممۋنيستەر «ايەلدەردىڭ قۇقىن قورعايمىز» دەگەن سىلتاۋمەن ولاردى ەركەكتەردەن ۇستەم ەتتى.ۇرقى مىقتى ەركەكتەرگە ءوز قاتىندارىن/قاتىن-ەجەلگى تۇركى تىلىندە حانىشايىم دەگەن ماعانا بەرەدى/قارسى قويىپ رۋحىن سىندىرىپ وتباسىن ويرانداپ وتىرعان.وسى ماقالانى وقىعان مىڭداعان قاتىندار ماعان قارسى پىكىر جازاتىن شىعار.ءبىرىنشى سەبەب «قاتىن «دەگەن ءسوز ولاردىڭ قۇلاعىنا تۇرپىدەي تيەدى.سەبەبى اتا بابا داستۇرىنەن جەرىنگەن ۇمىتقان.ونىڭ ورنىنا باسقىنشىلاردىڭ يدەالوگياسى مەن ءداستۇرىن ساناسىنا ءسىڭىرىپ العان.ەكىنشى سەبەب ايەل انا «.ول سەنى ومىرگە اكەلدى.سەنى باعىپ قاعىپ ايالاپ ءوسىردى»-دەپ اسەرلەپ ايەلدىڭ ءرولىن ەركەكتەن جوعارى قويۋ.سول ارقىلى تاعى دا ەركەكتىڭ رۋحىن سىندىرىپ،قاتىننىڭ كولەڭكەسىندە قالدىرۋ.راس.ايەل انا.داۋ جوق.بىراق انا دەگەن قاستەرلى اتتى جامىلىپ الىپ ەركەكتەن ءوش الاتىن قاتىندار كوپ.وتباسىنداعى جاسالعان يگىلىكتى ىستەردىڭ باستاۋىندا ۇنەمى ەر ادام جۇرەدى.بىراق اتاقتى،بەدەلدى ايەل پايدالانىپ كەتەدى.اجىراسقان كۇندە ورتاداعى بالانى ايەلگە قالدىرادى.بىراق ەركەك اليمەنت تولەپ اسىراۋى كەرەك.ال بالا ەركەكتە قالسا ايەل ءبىر تيىندا تولەمەيدى.جوعارىدا ايتتىق ايەل تەك ۇرقىنى ساقتاپ ومىرگە اكەلۋشى دەپ.نەگىزگى كۇش قۋات ەركەكتە.ەركەك ۇرقىن كەز كەلگەن ايەلگە سالسا تۋىپ بەرەدى.دەمەك ەركەكسىز ايەل ەشقاشان وزدىگىنەن تۋا المايدى.تاعى دا ەركەكتىڭ قادىر قاسيەتىنىڭ ايەلدەن وتە جوعارى ەكەنىنە كوز جەتكىزۋگە بولادى.ۇستەمدىڭ جۇرگىزۋشى مەمىلەكەتتەر ءالسىز مەمىلەكەتتى باعىندىرۋ ءۇشىن اۋەلى ايەلدەرىنىڭ جۇرەگىن جاۋلايدى.سوسىن ەركەكتەرىنە قارسى ايداپ سالىپ رۋحتارىن سىندىرادى.رۋحى سىنعان ەركەكتەر ءدۇشپاندارىنا قارسى كەلمەي مالاي بولادى.باعىنباعاندارىنىڭ باسى كەتەدى.ادامزات جاراتىلعالى تاريح وسىلاي دەيدى.رۋحتى سىندىرۋدىڭ نەشە ءتۇرلى تاسىلدەرى بار.ەركەككە ايەلىن، قىزىن يا بولماسا ۇلىن قارسى قويادى ءتىپتى بولماعاندا تۋىستارىن،قىزىمەتتەستەرىن ارالاستىرادى.ايتەۋىر ەركەكتىڭ ساعىن سىندىرىپ ساندالتىپ جىبەرۋ.بۇل ادىستەر ساياساتتا ءجيى قولدانادى.قانشاما اقىل ويى سۇڭعىلا تالانتتى ازاماتتار وسىنداي ساياساتتىڭ قۇربانى بولدى.سولاردىڭ وتباسى،ارىپتەستەرى وزدەرىنىڭ قولشوقپار بولعانىن ءبىلدى مە ەكەن؟قازىر دە ايەل تەڭدىگىن تۋ ەتكەن بىرنەشە ۇيىمدار ەركەكتەردىڭ توبەسىندە اڭگىر تاياق ويناتىپ ءجۇر.ولاردىڭ نەگىزگى ماقساتى ايەل تەڭدىگى ەمەس.ەركەكتەردىڭ نامىسىن تاپتاپ،رۋحىن سىندىرىپ،جانشىپ كوزىن جوعالتۋ.سەبەبى ايەلدى قورعايتىن ءوز ۇلتىنىڭ ەركەگى ەمەس پە؟قورعانى جوق قىز كەلىنشەكتى كەلىمسەك ەركەتەر س….پ تۋعىزباي ما؟ياعني باسقا ۇلت،باسقا داستۇرگە جول اشىلدى دەگەن ءسوز.عاسىرلار وتكەندە باسقا ۇلتتىڭ وكىلدەرى بيلىك قۇرۋى مۇكىن.رۋح اساۋ ايعىر سەكىلدى.ءۇيىردى شىرق ءۇيىرىپ بوتەن ايعىردان قورعاپ جۇرەدى.ال ونى سابالاپ ءمىنىپ،ءپىشتىرىپ تاستاساڭ مىنەزسىز ات بولادى.اتقا كىم كورىنگەن ءمىنىپ شابا بەرەدى.ادامزاتتىڭ رۋحىن سىندىرىپ ءبىر جۇيەگە باعىندىرۋ ءۇشىن دىندەر ويلاپ تابىلدى.سول زاماننىڭ دانىشپاندىرى تاڭىرشىلدىك فيلوسوفياسىنىڭ نەگىزىندە ءدىني كىتاپتاردى جازىپ شىقتى.ول كىتاپتارعا سەندىرۋ ءۇشىن ميفولوگيالىق وقيعالاردى قوسىپ قويدى.مىنە ادامزاتتىڭ ءتاڭىر بەرگەن رۋحىنان ايىرىلۋى وسى كەزدەن باستالدى.قازىر ادام بالاسى جوعالعان رۋحىن ىزدەۋ ۇستىندە.ءارتۇرلى ءدىني اعىمدار مەن سەكتالاردىڭ سوڭىندا جۇرگەن جۇرت،رۋح ىزدەۋشىلەر.جىگەرى جاسىقتارى رۋحتى ىزدەپ ءجۇرىپ،قۇلدىق ۇرىپ،قۇلشىلىققا ءتۇسىپ كەتىپ اداسادى.بىراق ولار «تۋرا اق جولدا ءجۇرمىز» دەپ سەنەدى.دۇرىس.سەبەبى ولاردىڭ ساناسىنان ۇلتتىق رۋحتى الىپ قويعان.رۋح جويىلعان كەزدە ادام ارنارسەگە قۇلشىلىق ەتەدى.ال جىگەرى مىقتىلارى تاريحي جاددىسىن قالىپقا كەلتىرىپ،ۇلتتىق رۋحىن تابادى. رۋحتى ىزدەۋ جان مەن ءتاننىڭ قاجەتتىلىگى.ءار ۇلت ءوز ۇرقىنىڭ كىلتىن تابقان كەزدە شاڭىراعىنا قۇت كىرەدى.ادامزات اداسىپ باقىتسىزدىققا دۋشار بولدى.وكىنىشكە وراي باقىتسىزدىقتى «باق» دەپ ەسەپتەيتىندەر بار.ادامنىڭ ومىرگە كەلگەندەگى ماقساتى تەك قارا باسىن ويلاپ،اس ءىشىپ،قۇلشىلىق جاساپ، اياق بوساتۋ ەمەس.ونىڭ نەگىزگى مىندەتى سانا سەزىمدى ءوسىرىپ،ادامزاتقا پايدالى ءىس ارەكەت قالدىرۋ،تاريحي جاددىنى جاڭعىرتۋ.رۋح بوستاندىعى نامىس پەن جىگەرگە كۇش بەرەدى.نامىس پەن جىگەر سانا سەزىمدى وسىرەدى.بيىك سانالى ادام ادامگەرشىلىك قاسيەتكە يە بولادى.مىنە ءدال وسىنداي ادامنىڭ رۋحى بەرىك،جىگەرى مىقتى بولادى.ەجەلگى تۇركى قاعاندارىنىڭ ءبارى ءدال وسىنداي رۋحى بەرىك ەرجۇرەك قابىلاندار ەدى.باتىر بابالاردىڭ رۋحىن سىندىراپ جەرىن جاۋلاپ الۋ ءۇشىن ءۇش جاقتان ءدىني يدەالوگيا كىردى.شىعىستان يسلام مەن بۋددا،باتىستان حريستيان،كاتوليك.ادامداردىڭ ساناسىن بيلەۋ ارقىلى ولار ءبىرشاما جەتىستىككە جەتىپ،قازاق جەرىندە تۇراقتاپ قالدى.709 جىلى ارابتار بۇحارانى،712 جىلى سامارحاندى،714 جىلى يسفيدجاب جانە تاشكەنتتى،723-724 ج.ج.تۇركىلەردىڭ وڭتۇستىك ايماقتارىن جاۋلاپ الدى.ماقسات باسقا حالىقتاردى دجيحادپەن كۇشتەپ يسلامعا كىرگىزۋ.728 جىلى سامارحاند پەن بۇحارا بيلەۋشىلەرى تۇرگەشتەردىڭ قاعانى سۇلۋدان كومەك سۇرايدى.سوعىس بىردە جەڭىسپەن بىردە جەڭىلىسپەن جۇرەدى.سوندىقتان ارابتار سۇلۋ قاعانعا ەلشى جىبەردى.قاعان ەلشىدەن سۇرادى. «يسلام دەگەن نە؟» « مۇسىلمان دەگەن نە؟» دەپ.ولار يسلامنىڭ بەس پارىزىن،قۇلشىلىعىن نەنىڭ رۇحسات، نەنىڭ تيىم ەكەنىن تۇسىندىرەدى.سوندا قاعان اقبوز تۇلپاردىڭ ۇزەڭگىسىن شىرەنە تارتىپ تۇرىپ بىلاي دەدى. «حاليفىڭا ايتا بار.بىزدە شارۋاسى بولماسىن ءوز ارابىن ويلاسىن.ءبىز اسپان استى جەر ءۇستىن بيلەگەن،تۇلپاردىڭ جالىندا،تۇيەنىڭ قومىندا ءجۇرىپ ءبىر تاڭىرگە سيىنعان جاۋىنگەر حالىقپىز.ءبىز ەشكىمگە قۇلدىق ۇرمايمىز.سوعىسامىز.»سۇلۋ قاعان ۇزاق جىل سوعىسىپ بۇحارا،سامارحان،تاشكەنتتى ارابتاردان ازات ەتىپتى.738 جىلى سۇلۋ قاعان ساتقىنداردىڭ كەسىرىنەن قازا بولدى.سۇلۋ قاعان قايتىس بولعان سوڭ 90 جىلدان كەيىن،ساتقىنداردىڭ قولىمەن ورتا ازياعا يسلام،بۋددا،حريستيان دىندەرى ەركىن جايىلا باستادى.ەرجۇرەك شىڭعىسحان ۇرپاقتارىنىڭ رۋحتان ايىرىلىپ،بوجىراپ،باسقالارعا بودان بولۋىنىڭ دا نەگىزگى سەبەبى ءارتۇرلى ءدىني اعىمدار.
سۇلتان قاعان
kerey.kz
پىكىر قالدىرۋ