Jañalıqtar Köz qaras Ruhaniyat Qazaq şejiresi

RUHTI SINDIRU

kerey.kz

 |  Jan 2, 2017

Wrqı-adamnıñ jan quatı.Onı keyde ruh dep te aytadı.Ol ata-babadan qan arqılı beriletin,twqım qualaytın qasiet.Wrqıñ mıqtı bolsa,wrpağıñ kez kelgen qiındıqtı bwzıp jarıp şığadı. «Wrğaşını wrıqtandıru» degen söz bar.YAğni wrıq tek erkekterde ğana boladı.Erkekter wrıqtı äyelderge saladı.Äyelder wrıqtı saqtap,ayalap ösiruşi.Osı jerde ömirlik pälsafa tuadı.Äyelder ömir boyı erkekterdi qwrmettep,ruhın köterip,aytqanın istep otırsa özi baqıt pen baylıqqa keneledi eken.Osını jaqsı bilgen kommunister  «äyelderdiñ qwqın qorğaymız» degen sıltaumen olardı erkekterden üstem etti.Wrqı mıqtı erkekterge öz qatındarın/qatın-ejelgi türki tilinde hanışayım degen mağana beredi/qarsı qoyıp ruhın sındırıp otbasın oyrandap otırğan.Osı maqalanı oqığan mıñdağan qatındar mağan qarsı pikir jazatın şığar.Birinşi sebeb  «qatın «degen söz olardıñ qwlağına türpidey tiedi.Sebebi ata baba dästürinen jeringen wmıtqan.Onıñ ornına basqınşılardıñ idealogiyası men dästürin sanasına siñirip alğan.Ekinşi sebeb äyel ana «.Ol seni ömirge äkeldi.Seni bağıp qağıp ayalap ösirdi»-dep äserlep äyeldiñ rolin erkekten joğarı qoyu.Sol arqılı tağı da erkektiñ ruhın sındırıp,qatınnıñ köleñkesinde qaldıru.Ras.Äyel ana.Dau joq.Biraq ana degen qasterli attı jamılıp alıp erkekten öş alatın qatındar köp.Otbasındağı jasalğan igilikti isterdiñ bastauında ünemi er adam jüredi.Biraq ataqtı,bedeldi äyel paydalanıp ketedi.Ajırasqan künde ortadağı balanı äyelge qaldıradı.Biraq erkek aliment tölep asırauı kerek.Al bala erkekte qalsa äyel bir tiında tölemeydi.Joğarıda ayttıq äyel tek wrqını saqtap ömirge äkeluşi dep.Negizgi küş quat erkekte.Erkek wrqın kez kelgen äyelge salsa tuıp beredi.Demek erkeksiz äyel eşqaşan özdiginen tua almaydı.Tağı da erkektiñ qadır qasietiniñ äyelden öte joğarı ekenine köz jetkizuge boladı.Üstemdiñ jürgizuşi memileketter älsiz memileketti bağındıru üşin äueli äyelderiniñ jüregin jaulaydı.Sosın erkekterine qarsı aydap salıp ruhtarın sındıradı.Ruhı sınğan erkekter düşpandarına qarsı kelmey malay boladı.Bağınbağandarınıñ bası ketedi.Adamzat jaratılğalı tarih osılay deydi.Ruhtı sındırudıñ neşe türli täsilderi bar.Erkekke äyelin, qızın ya bolmasa wlın qarsı qoyadı tipti bolmağanda tuıstarın,qızımettesterin aralastıradı.Äiteuir erkektiñ sağın sındırıp sandaltıp jiberu.Bwl ädister sayasatta jii qoldanadı.Qanşama aqıl oyı swñğıla talanttı azamattar osınday sayasattıñ qwrbanı boldı.Solardıñ otbası,äriptesteri özderiniñ qolşoqpar bolğanın bildi me eken?Qazir de äyel teñdigin tu etken birneşe wiımdar erkekterdiñ töbesinde äñgir tayaq oinatıp jür.Olardıñ negizgi maqsatı äyel teñdigi emes.Erkekterdiñ namısın taptap,ruhın sındırıp,janşıp közin joğaltu.Sebebi äyeldi qorğaytın öz wltınıñ erkegi emes pe?Qorğanı joq qız kelinşekti kelimsek erketer s….p tuğızbay ma?YAğni basqa wlt,basqa dästürge jol aşıldı degen söz.Ğasırlar ötkende basqa wlttıñ ökilderi bilik qwruı mükin.Ruh asau ayğır sekildi.Üyirdi şırq üiirip böten ayğırdan qorğap jüredi.Al onı sabalap minip,piştirip tastasañ minezsiz at boladı.Atqa kim köringen minip şaba beredi.Adamzattıñ ruhın sındırıp bir jüiege bağındıru üşin dinder oylap tabıldı.Sol zamannıñ danışpandırı Täñirşildik filosofiyasınıñ negizinde dini kitaptardı jazıp şıqtı.Ol kitaptarğa sendiru üşin mifologiyalıq oqiğalardı qosıp qoydı.Mine adamzattıñ Täñir bergen ruhınan ayırıluı osı kezden bastaldı.Qazir adam balası  joğalğan ruhın izdeu üstinde.Ärtürli dini ağımdar men sektalardıñ soñında jürgen jwrt,ruh izdeuşiler.Jigeri jasıqtarı ruhtı izdep jürip,qwldıq wrıp,qwlşılıqqa tüsip ketip adasadı.Biraq olar «tura aq jolda jürmiz» dep senedi.Dwrıs.Sebebi olardıñ sanasınan wlttıq ruhtı alıp qoyğan.Ruh joyılğan kezde adam ärnärsege qwlşılıq etedi.Al jigeri mıqtıları tarihi jaddısın qalıpqa keltirip,wlttıq ruhın tabadı. Ruhtı izdeu jan men tänniñ  qajettiligi.Är wlt öz wrqınıñ kiltin tabqan kezde şañırağına qwt kiredi.Adamzat adasıp baqıtsızdıqqa duşar boldı.Ökinişke oray baqıtsızdıqtı «baq» dep esepteytinder bar.Adamnıñ ömirge kelgendegi maqsatı tek qara basın oylap,as işip,qwlşılıq jasap, ayaq bosatu emes.Onıñ negizgi mindeti sana sezimdi ösirip,adamzatqa paydalı is äreket qaldıru,tarihi jaddını jañğırtu.Ruh bostandığı namıs pen jigerge küş beredi.Namıs pen jiger sana sezimdi ösiredi.Biik sanalı adam adamgerşilik qasietke ie boladı.Mine däl osınday adamnıñ ruhı berik,jigeri mıqtı boladı.Ejelgi türki qağandarınıñ bäri däl osınday ruhı berik erjürek qabılandar edi.Batır babalardıñ ruhın sındırap jerin jaulap alu üşin üş jaqtan dini idealogiya kirdi.Şığıstan islam men budda,batıstan hristian,katolik.Adamdardıñ sanasın bileu arqılı olar birşama jetistikke jetip,qazaq jerinde twraqtap qaldı.709 jılı arabtar Bwharanı,712 jılı Samarhandı,714 jılı Isfidjab jäne Taşkentti,723-724 j.j.türkilerdiñ oñtüstik aymaqtarın jaulap aldı.Maqsat basqa halıqtardı djihadpen küştep islamğa kirgizu.728 jılı Samarhand pen Bwhara bileuşileri Türgeşterdiñ qağanı Swludan kömek swraydı.Soğıs birde jeñispen birde jeñilispen jüredi.Sondıqtan arabtar Swlu qağanğa elşi jiberdi.Qağan elşiden swradı. «Islam degen ne?» « Mwsılman degen ne?» dep.Olar islamnıñ bes parızın,qwlşılığın neniñ rwhsat, neniñ tiım ekenin tüsindiredi.Sonda qağan aqboz twlpardıñ üzeñgisin şirene tartıp twrıp bılay dedi. «Halifıña ayta bar.Bizde şaruası bolmasın öz arabın oylasın.Biz aspan astı jer üstin bilegen,twlpardıñ jalında,tüieniñ qomında jürip bir Täñirge siınğan jauınger halıqpız.Biz eşkimge qwldıq wrmaymız.Soğısamız.»Swlu qağan wzaq jıl soğısıp Bwhara,Samarhan,Taşkentti arabtardan azat etipti.738 jılı Swlu qağan satqındardıñ kesirinen qaza boldı.Swlu qağan qaytıs bolğan soñ 90 jıldan keyin,satqındardıñ qolımen Orta Aziyağa islam,budda,hristian dinderi erkin jayıla bastadı.Erjürek Şıñğıshan wrpaqtarınıñ ruhtan ayırılıp,bojırap,basqalarğa bodan boluınıñ da negizgi sebebi ärtürli dini ağımdar.

Swltan Qağan

kerey.kz