كوز قاراس رۋحانيات قازاق شەجىرەسى

التايىمىزدىڭ قادiرiن شەتەلدiكتەر بiزدەن ارتىق بiلەدi

kerey.kz

 |  Jan 21, 2017

“التاي، التاي بولعالى نە كورمەگەن،
كiمدەر تۋىپ، التايدا كiم ولمەگەن؟!
قىتاي، دۇڭگەن باۋىرىندا ويناق سالىپ،
سورلى التايدىڭ ەمشەگiن كiم ەمبەگەن؟!”، – دەپ،

بۇقارا تىشقانباەۆ اعامىز جىرلاعانداي، قاسيەتتi التاي سان عاسىرلار بويى كiمگە پانا بولمادى دەيسiز! تاريحقا كوز جiبەرسەك، بۇگiنگi تاڭدا رەسەي، قازاقستان، موڭعوليا، قىتاي مەملەكەتتەرi ءتورت ەمشەگiن تالاسا ەمiپ وتىرعان قويناۋى كەنگە باي، قولتىعى سىڭسىعان قارا ورمان، جۇگiرگەن اڭ مەن ۇشقان قۇستىڭ بازارى، ەتەگi ەگiندi القاپ، ءتورت تۇلiك مالدىڭ مامىراجاي مەكەنi التاي ىقىلىم زاماننان بەرi بiزدiڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ التىن بەسiگi, كiر جۋىپ، كiندiك كەسكەن ولكەسi بولعانىن ەشكiم دە جوققا شىعارماعان. جوققا شىعارا المايدى دا.
التاي التاي بولعالى، باۋىرىنا ادامزات قونىس تەپكەلi سان عاسىر وتسە دە وزگەرمەگەن ەكi نارسە بار. بiرiنشiسi, قاسيەتتi ولكەنi قانداي ۇلت مەكەندەسە دە بiزدiڭ بابالارىمىزدىڭ قويعان ارداقتى اتى التايدىڭ وزگەرمەگەنi. ەكiنشiسi, كۇنi بۇگiنگە دەيiن التايدىڭ قازاقستاننان تىس ءۇش مەملەكەتتiڭ قايسىسىنا قاراستى وڭiرiنەن دە قازاقتاردىڭ كiندiگiنiڭ ۇزiلمەگەندiگi (رەسەيدiڭ تاۋلى التايىندا 10 مىڭ قوساعاشتىق، موڭعوليا جەرi بولىپ ەسەپتەلiنەتiن موڭعول التايىندا 100 مىڭ بايولكەلiك، قىتايدا ميلليونعا جۋاق ءور التايلىق قازاقتار مەكەن ەتۋدە).
بiز بۇگiن بۇلايشا تاريحتى قوزعاعاندا وزگەلەردەن جەر داۋلاعالى وتىرعان جوقپىز. سول بiر بiزدiڭ اتا-بابامىزدان قالعان التاي دەگەن قاسيەتتi اتتى وزگە ۇلتتاردىڭ قالاي ارداقتاپ، ءوزiمiزدiڭ قالاي قادiر تۇتپاي وتىرعاندىعىمىز جايلى ايتپاقپىز. بۇل كۇندەرi اتالمىش ءۇش ەلدە التاي – تاۋ اتى عانا ەمەس، كوپتەگەن قالالاردىڭ، اۋىلداردىڭ، ەلدi مەكەندەردiڭ، مەكەمەلەردiڭ، عىلىمي جوبالاردىڭ، ەكونوميكالىق ايماقتاردىڭ دا اتاۋى. ەڭ قىزىعارلىعى، سول ولكەنiڭ باستى قالالارى التاي دەپ اتالادى. رەسەي فەدەراتسياسى تاۋلى التاي اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى گورنو-التايسك قالاسى، موڭعوليانىڭ گوۆ-التاي ايماعىنىڭ ورتالىعى دا التاي قالاسى. قحر شىڭجان-ۇيعىر اۆتونوميالىق اۋدانىنىڭ التاي ايماعىنىڭ ورتالىعى دا التاي قالاسى دەپ اتالادى. قحر قۇرىلعانعا دەيiن بۇل قالا “سارسۇمبە” دەپ اتالعان. سول سياقتى، “التاي” اتتى شاعىن اۋىل، ەلدi مەكەن اتتارى بۇل ءۇش ەلدە دە تولىپ جاتىر. تاۋلى التاي رەسپۋبليكاسىندا التاي اتتى اۋدان ورتالىعى بار. موڭعوليانىڭ التاي تاۋى باۋىرىنا ورنالاسقان بايان-ولگي، قوبدا ايماقتارىنىڭ ەكەۋiندە دە التاي اتتى سۇمىن (اۋىل) بار. مۇنىڭ بارلىعى جەرگiلiكتi حالىقتاردىڭ قاسيەتتi التاي تاۋىنا ءتاۋ ەتۋiنەن، ايالاپ، ارداقتاۋىنان تۋعان اتاۋلار ەكەنiندە كۇمان جوق.
ال التايدىڭ اتام زاماننان بەرگi ءتول تۋماسى، وسى ولكەنiڭ تورتتەن بiرiنە كۇنi بۇگiن يە بولىپ وتىرعان بiزدە قالاي؟ التاي اتتى قالا تۇگiل، ەلدi مەكەن بار ما؟ ەگەر گلۋبوكوە اۋدانىنداعى بiر عانا ەلدi مەكەن التايسك كەنتi بولماعاندا، مۇلدەم ۇياتقا قالار ەدiك. ءارi كەتكەندە، وسكەمەن قالاسىنداعى يننوۆاتسيالىق جوبالار دايىندايتىن تەحنوپاركiمiز “التاي” دەپ اتالادى دەرسiز. وزگە ەش نارسە جوق. راس، بۇرىن كاتونقاراعاي اۋدانىندا “التاي” اتتى سوۆحوز بولعان. بۇل كۇندەرi ول دا اتىن جويعان. تiپتi ء“تور التاي” دەگەن ايشىقتى اتاۋدى قاليحان ىسقاقوۆ، الiبەك اسقاروۆ، الiبەك قاڭتارباەۆ سىندى ءتول جازۋشىلارىمىزدىڭ شىعارمالارىنان وقىعانىمىز بولماسا، قاراپايىم حالىق ء“تور التايدى” اۋىزعا الا دا بەرمەيدi.
شىنىندا سولاي، بiز ءتور التايدىڭ تورiندە تۋىپ، بار عۇمىرىمىزدى وسىندا وتكiزiپ جاتقاندىقتان قاسيەتتi مەكەننiڭ قادiرiن باعالاي بەرمەيتiن سياقتىمىز. ايتپەسە، نەگە بiر قالانىڭ، بiر اۋىلدىڭ اتىن التاي دەپ اتامايمىز؟ وسىدان كەيiن “قازاق” دەگەن حالىق التايدىڭ ءتول پەرزەنتi دەپ قالاي ماقتانامىز؟!

بوداۋحان توقانۇلى، جۋرناليست.
وسكەمەن قالاسى

zhasalash.kz