Алтайымыздың қадiрiн шетелдiктер бiзден артық бiледi

Altayımızdıñ qadirin şeteldikter bizden artıq biledi

| Jan 21, 2017

“Altay, Altay bolğalı ne körmegen,
Kimder tuıp, Altayda kim ölmegen?!
Qıtay, düñgen bauırında oynaq salıp,
Sorlı Altaydıñ emşegin kim embegen?!”, – dep,

Bwqara Tışqanbaev ağamız jırlağanday, qasietti Altay san ğasırlar boyı kimge pana bolmadı deysiz! Tarihqa köz jibersek, bügingi tañda Resey, Qazaqstan, Moñğoliya, Qıtay memleketteri tört emşegin talasa emip otırğan qoynauı kenge bay, qoltığı sıñsığan qara orman, jügirgen añ men wşqan qwstıñ bazarı, etegi egindi alqap, tört tülik maldıñ mamırajay mekeni Altay ıqılım zamannan beri bizdiñ ata-babalarımızdıñ altın besigi, kir juıp, kindik kesken ölkesi bolğanın eşkim de joqqa şığarmağan. Joqqa şığara almaydı da.
Altay Altay bolğalı, bauırına adamzat qonıs tepkeli san ğasır ötse de özgermegen eki närse bar. Birinşisi, qasietti ölkeni qanday wlt mekendese de bizdiñ babalarımızdıñ qoyğan ardaqtı atı Altaydıñ özgermegeni. Ekinşisi, küni büginge deyin Altaydıñ Qazaqstannan tıs üş memlekettiñ qaysısına qarastı öñirinen de qazaqtardıñ kindiginiñ üzilmegendigi (Reseydiñ Taulı Altayında 10 mıñ qosağaştıq, Moñğoliya jeri bolıp eseptelinetin Moñğol Altayında 100 mıñ bayölkelik, Qıtayda millionğa juaq ör altaylıq qazaqtar meken etude).
Biz bügin bwlayşa tarihtı qozğağanda özgelerden jer daulağalı otırğan joqpız. Sol bir bizdiñ ata-babamızdan qalğan Altay degen qasietti attı özge wlttardıñ qalay ardaqtap, özimizdiñ qalay qadir twtpay otırğandığımız jaylı aytpaqpız. Bwl künderi atalmış üş elde Altay – tau atı ğana emes, köptegen qalalardıñ, auıldardıñ, eldi mekenderdiñ, mekemelerdiñ, ğılımi jobalardıñ, ekonomikalıq aymaqtardıñ da atauı. Eñ qızığarlığı, sol ölkeniñ bastı qalaları Altay dep ataladı. Resey Federaciyası Taulı Altay avtonomiyalıq respublikasınıñ astanası Gorno-Altaysk qalası, Moñğoliyanıñ Gov'-Altay aymağınıñ ortalığı da Altay qalası. QHR Şıñjan-Wyğır avtonomiyalıq audanınıñ Altay aymağınıñ ortalığı da Altay qalası dep ataladı. QHR qwrılğanğa deyin bwl qala “Sarsümbe” dep atalğan. Sol siyaqtı, “Altay” attı şağın auıl, eldi meken attarı bwl üş elde de tolıp jatır. Taulı Altay Respublikasında Altay attı audan ortalığı bar. Moñğoliyanıñ Altay tauı bauırına ornalasqan Bayan-Ölgiy, Qobda aymaqtarınıñ ekeuinde de Altay attı swmın (auıl) bar. Mwnıñ barlığı jergilikti halıqtardıñ qasietti Altay tauına täu etuinen, ayalap, ardaqtauınan tuğan ataular ekeninde kümän joq.
Al Altaydıñ atam zamannan bergi töl tuması, osı ölkeniñ törtten birine küni bügin ie bolıp otırğan bizde qalay? Altay attı qala tügil, eldi meken bar ma? Eger Glubokoe audanındağı bir ğana eldi meken Altaysk kenti bolmağanda, müldem wyatqa qalar edik. Äri ketkende, Öskemen qalasındağı innovaciyalıq jobalar dayındaytın tehnoparkimiz “Altay” dep ataladı dersiz. Özge eş närse joq. Ras, bwrın Katonqarağay audanında “Altay” attı sovhoz bolğan. Bwl künderi ol da atın joyğan. Tipti “Tör Altay” degen ayşıqtı ataudı Qalihan Isqaqov, Älibek Asqarov, Älibek Qañtarbaev sındı töl jazuşılarımızdıñ şığarmalarınan oqığanımız bolmasa, qarapayım halıq “Tör Altaydı” auızğa ala da bermeydi.
Şınında solay, biz Tör Altaydıñ törinde tuıp, bar ğwmırımızdı osında ötkizip jatqandıqtan qasietti mekenniñ qadirin bağalay bermeytin siyaqtımız. Äytpese, nege bir qalanıñ, bir auıldıñ atın Altay dep atamaymız? Osıdan keyin “qazaq” degen halıq Altaydıñ töl perzenti dep qalay maqtanamız?!

Bodauhan TOQANWLI, jurnalist.
Öskemen qalası

zhasalash.kz

Qazaq etnogeneziniñ dağdarısı ham jaña koncepciya

kerey.kz

Arma ağayın! Şağın saraptama Birinşi, qazaq etnogeneziniñ dağdarısı kele jatır. Dağdarısqa qarsı qazaq etnogeneziniñ jaña koncepciyasınıñ jasalmauı alañdatadı. Biz qazir 18 ğasırlardağı qazaq han-swltandarı qabıldağan etnogenezdik koncepciyasımen äli ömir sürip kele jatırmız. Odan keyingi üş ğasırda kolonizaciyalıq kiriptarlıq etnogenezdik jaña koncepciyanı qabıldauğa häm transformaciyalauğa mwrsat bermedi. Qoldanıstağı qazaq şejiresin aşıp qarañız, rular şejiresiniñ koncepciyası 18 ğasırlarda qabıldanğan mizamğa säykes keledi. Tipti şejiredegi atalıq rular sol ğasırdağı qandayda bir tarihi twlğadan (batırdan) bastau aladı nemese şejiredegi atı atalatın rular 18- ğasırğa barıp toqtaydı, arı qaray üzik-üzik. Bwl 18- ğasırdağı jaugerşilik zamannıñ talabına say swrıptalğan qazaq etnogeneziniñ körinisi edi. YAğni qazaq şejiresiniñ koncepciyası qazaq etnogeneziniñ modelin qalıptadı. Ekinşi, sayasi jäne mädeni şeşimderdiñ
KÖKBAY ATA ŞIĞARMALARI – QAZAQTIÑ ÖRKENIETTİK ÖRESİNİÑ AYĞAĞI

kerey.kz

Adamnıñ bäri birdey emes. Aqıl-oyı erkin, mändi, qwndı dünieler tuğıza alatın, jasampazdıq quatı zor adamdar boladı. Sol siyaqtı örkeniettik äleueti (potencialı) zor halıqtar boladı. Onday qasiet özindik qwndılıqtar jüyetin jasay alatın, eşkimge wqsamaytın, tereñ tamırlı ruhaniyatı bar halıqtarda boladı. Qazaqtıñ bükil tarihı men mädenieti bizdiñ sonday halıqtar sanatına jatatınımızdıñ ayğağı. Sonday ayğaq Abaydıñ aqındıq mektebiniñ körnekti ökili Kökbay Janataywlı şığarmaşılığında molınan tabıladı… Keşe Semey qalasındağı Abaydıñ qorıq- muzeyinde Kökbay Janataywlınıñ 165 jıldığına arnalğan “Abaydan sabaq aldım bala jastan” attı ädebi keş ötti. Zal belgili abaytanuşı, professor Jandos Äubäkirdiñ tağılımı mol, äserli bayandamasın erekşe ıntamen tıñdadı. Spikerdi tıñdap otırıp: “Biz Kökbaydı tipti bilmeymiz deuge bolğanday eken ğoy… Keyde tipti jeñil, üstirt
ĞALIM BOQAŞ. «Özine ar twtqan, jattan zar twtadı!»

kerey.kz

Eki mıñınşı jıldardıñ basında qazaq ruhaniyatında erekşe basılımdar boldı. Atap aytsaq, Atırau şärinde şıqqan «Altın Orda» gazeti bolsa, odan keyingisi Almatı qalasında şığıp twrğan «Jas qazaq», sonday-aq «Şetel Ädebieti» sındı gazetter edi. «Altın Orda» gazetine Meyirhan Aqdäuletwlı, al qalğan ekeuine Talğat Eşen men Ardaq Nwrğazı ispetti qazaqtıñ intellektual azamattarı bas redaktor bolğan edi. Bäri de esimderi elge mälim, ğajayıp aqındar. Bäz bireulerdiñ: «Jurnalist bolmasa, aqın eşqaşan jarıtıp gazet şığara almaydı», – degen sıpsıñ sözderiniñ auızına qwm qwyıp, älgi äperbaqan tüsiniktiñ ayağın kökten keltirgen de osı talanttı qalamgerler boldı. «Ädebiet portalı» «UAQIT PEN KEÑİSTİK…» aydarımen tek atalğan osı basılımdar ğana emes, jaña ğasırdıñ basında qazaq baspasözinde jarıq körgen nebir jilikti jazbalar men tanımdıq
El qorğanı – Almat Sardar

kerey.kz

Sardar Almat Tobabergenwlı – öz däuirinde el basqarğan, bedeldi twlğalardıñ biri bolğan. Ol Irğızda bolıs qızmetin atqarıp, halıq arasında sıylı adam retinde tanılğan. Almat Tobabergenwlınıñ erlik pen eldik toğısqan dara jolın keyin balaları Samırat pen Töremwratta jalğıstırdı. Al onıñ şöberesi Ğalımjan Äbdisalamov Europa men Orta Aziyağa tanımal qazaqtan şıqqan twñğış skripkaşı bolğan. HİH ğasırdıñ basında düniege kelip, sol ğasırdıñ soñğı on jıldığında ömirden ötken almat Tobabergenwlı basındağı biligi men bedelin eliniñ igiligine, jwrtınıñ twrmıs-tirşiligine arnalğan öz zamanınıñ aytulı twlğalarınıñ biri edi. «Arjağı da ataqtı er…» Tağı bir jüz jıl äri jıljıp, HVİİİ ğasır tarihın paraqtasaq, ol kezeñde el basınan ötken qayğılı oqiğalar köp bolğanın köremiz, «aqtaban şwbırındı, alqaköl swlama» halqımızdı
Naurız merekesi qwrmetine Panfilov köşesindegi Sahnada «Än qanatındağı Naurız» attı dästürli önerde jürgen jas orındauşılardıñ än keşi ötti.

kerey.kz

Bügin Almatı qalası äkimdigi Mädeniet basqarmasınıñ wyımdastıruımen Panfilov köşesi boyındağı sahnada Naurız merekesine arnalğan «Än qanatındağı Naurız» attı jas orındauşılardıñ dästürli än keşi joğarı deñgeyde ötti. Almatı qalası HH ğasırdıñ 30-jıldarınan bastap wlt mädenietiniñ wyıtqısı, ordası qızmetin atqarıp keledi. Dästürli önerdiñ iri ökilderi, zertteuşileri osı qalada twrıp, eñbek etti. Qazir de professionaldıq tiptegi dästürli muzıkanıñ eñ iri oşağı – Almatı. Mwnda etnomuzıkanıñ belgili qayratkerleri, dästürli dombıraşı, qobızşı, sıbızğışı, änşi-termeşiler äzirleytin arnaulı orta jäne joğarı oqu orındarı, öner wjımdarı şoğırlanğan. Qazaq köne muzıka aspaptarınıñ jer betindegi jalğız muzeyi men elimizdegi jalğız dästürli öner teatrı da osında. Soñğı uaqıttarı Almatı qalasında dästürli önerdi nasihattap jürgen jas önerpazdardıñ arnayı än keşi ötpep edi.