Алтайымыздың қадiрiн шетелдiктер бiзден артық бiледi

Altayımızdıñ qadirin şeteldikter bizden artıq biledi

| Jan 21, 2017

“Altay, Altay bolğalı ne körmegen,
Kimder tuıp, Altayda kim ölmegen?!
Qıtay, düñgen bauırında oynaq salıp,
Sorlı Altaydıñ emşegin kim embegen?!”, – dep,

Bwqara Tışqanbaev ağamız jırlağanday, qasietti Altay san ğasırlar boyı kimge pana bolmadı deysiz! Tarihqa köz jibersek, bügingi tañda Resey, Qazaqstan, Moñğoliya, Qıtay memleketteri tört emşegin talasa emip otırğan qoynauı kenge bay, qoltığı sıñsığan qara orman, jügirgen añ men wşqan qwstıñ bazarı, etegi egindi alqap, tört tülik maldıñ mamırajay mekeni Altay ıqılım zamannan beri bizdiñ ata-babalarımızdıñ altın besigi, kir juıp, kindik kesken ölkesi bolğanın eşkim de joqqa şığarmağan. Joqqa şığara almaydı da.
Altay Altay bolğalı, bauırına adamzat qonıs tepkeli san ğasır ötse de özgermegen eki närse bar. Birinşisi, qasietti ölkeni qanday wlt mekendese de bizdiñ babalarımızdıñ qoyğan ardaqtı atı Altaydıñ özgermegeni. Ekinşisi, küni büginge deyin Altaydıñ Qazaqstannan tıs üş memlekettiñ qaysısına qarastı öñirinen de qazaqtardıñ kindiginiñ üzilmegendigi (Reseydiñ Taulı Altayında 10 mıñ qosağaştıq, Moñğoliya jeri bolıp eseptelinetin Moñğol Altayında 100 mıñ bayölkelik, Qıtayda millionğa juaq ör altaylıq qazaqtar meken etude).
Biz bügin bwlayşa tarihtı qozğağanda özgelerden jer daulağalı otırğan joqpız. Sol bir bizdiñ ata-babamızdan qalğan Altay degen qasietti attı özge wlttardıñ qalay ardaqtap, özimizdiñ qalay qadir twtpay otırğandığımız jaylı aytpaqpız. Bwl künderi atalmış üş elde Altay – tau atı ğana emes, köptegen qalalardıñ, auıldardıñ, eldi mekenderdiñ, mekemelerdiñ, ğılımi jobalardıñ, ekonomikalıq aymaqtardıñ da atauı. Eñ qızığarlığı, sol ölkeniñ bastı qalaları Altay dep ataladı. Resey Federaciyası Taulı Altay avtonomiyalıq respublikasınıñ astanası Gorno-Altaysk qalası, Moñğoliyanıñ Gov'-Altay aymağınıñ ortalığı da Altay qalası. QHR Şıñjan-Wyğır avtonomiyalıq audanınıñ Altay aymağınıñ ortalığı da Altay qalası dep ataladı. QHR qwrılğanğa deyin bwl qala “Sarsümbe” dep atalğan. Sol siyaqtı, “Altay” attı şağın auıl, eldi meken attarı bwl üş elde de tolıp jatır. Taulı Altay Respublikasında Altay attı audan ortalığı bar. Moñğoliyanıñ Altay tauı bauırına ornalasqan Bayan-Ölgiy, Qobda aymaqtarınıñ ekeuinde de Altay attı swmın (auıl) bar. Mwnıñ barlığı jergilikti halıqtardıñ qasietti Altay tauına täu etuinen, ayalap, ardaqtauınan tuğan ataular ekeninde kümän joq.
Al Altaydıñ atam zamannan bergi töl tuması, osı ölkeniñ törtten birine küni bügin ie bolıp otırğan bizde qalay? Altay attı qala tügil, eldi meken bar ma? Eger Glubokoe audanındağı bir ğana eldi meken Altaysk kenti bolmağanda, müldem wyatqa qalar edik. Äri ketkende, Öskemen qalasındağı innovaciyalıq jobalar dayındaytın tehnoparkimiz “Altay” dep ataladı dersiz. Özge eş närse joq. Ras, bwrın Katonqarağay audanında “Altay” attı sovhoz bolğan. Bwl künderi ol da atın joyğan. Tipti “Tör Altay” degen ayşıqtı ataudı Qalihan Isqaqov, Älibek Asqarov, Älibek Qañtarbaev sındı töl jazuşılarımızdıñ şığarmalarınan oqığanımız bolmasa, qarapayım halıq “Tör Altaydı” auızğa ala da bermeydi.
Şınında solay, biz Tör Altaydıñ törinde tuıp, bar ğwmırımızdı osında ötkizip jatqandıqtan qasietti mekenniñ qadirin bağalay bermeytin siyaqtımız. Äytpese, nege bir qalanıñ, bir auıldıñ atın Altay dep atamaymız? Osıdan keyin “qazaq” degen halıq Altaydıñ töl perzenti dep qalay maqtanamız?!

Bodauhan TOQANWLI, jurnalist.
Öskemen qalası

zhasalash.kz

ĞALIM BOQAŞ. «Özine ar twtqan, jattan zar twtadı!»

kerey.kz

Eki mıñınşı jıldardıñ basında qazaq ruhaniyatında erekşe basılımdar boldı. Atap aytsaq, Atırau şärinde şıqqan «Altın Orda» gazeti bolsa, odan keyingisi Almatı qalasında şığıp twrğan «Jas qazaq», sonday-aq «Şetel Ädebieti» sındı gazetter edi. «Altın Orda» gazetine Meyirhan Aqdäuletwlı, al qalğan ekeuine Talğat Eşen men Ardaq Nwrğazı ispetti qazaqtıñ intellektual azamattarı bas redaktor bolğan edi. Bäri de esimderi elge mälim, ğajayıp aqındar. Bäz bireulerdiñ: «Jurnalist bolmasa, aqın eşqaşan jarıtıp gazet şığara almaydı», – degen sıpsıñ sözderiniñ auızına qwm qwyıp, älgi äperbaqan tüsiniktiñ ayağın kökten keltirgen de osı talanttı qalamgerler boldı. «Ädebiet portalı» «UAQIT PEN KEÑİSTİK…» aydarımen tek atalğan osı basılımdar ğana emes, jaña ğasırdıñ basında qazaq baspasözinde jarıq körgen nebir jilikti jazbalar men tanımdıq
El qorğanı – Almat Sardar

kerey.kz

Sardar Almat Tobabergenwlı – öz däuirinde el basqarğan, bedeldi twlğalardıñ biri bolğan. Ol Irğızda bolıs qızmetin atqarıp, halıq arasında sıylı adam retinde tanılğan. Almat Tobabergenwlınıñ erlik pen eldik toğısqan dara jolın keyin balaları Samırat pen Töremwratta jalğıstırdı. Al onıñ şöberesi Ğalımjan Äbdisalamov Europa men Orta Aziyağa tanımal qazaqtan şıqqan twñğış skripkaşı bolğan. HİH ğasırdıñ basında düniege kelip, sol ğasırdıñ soñğı on jıldığında ömirden ötken almat Tobabergenwlı basındağı biligi men bedelin eliniñ igiligine, jwrtınıñ twrmıs-tirşiligine arnalğan öz zamanınıñ aytulı twlğalarınıñ biri edi. «Arjağı da ataqtı er…» Tağı bir jüz jıl äri jıljıp, HVİİİ ğasır tarihın paraqtasaq, ol kezeñde el basınan ötken qayğılı oqiğalar köp bolğanın köremiz, «aqtaban şwbırındı, alqaköl swlama» halqımızdı
Naurız merekesi qwrmetine Panfilov köşesindegi Sahnada «Än qanatındağı Naurız» attı dästürli önerde jürgen jas orındauşılardıñ än keşi ötti.

kerey.kz

Bügin Almatı qalası äkimdigi Mädeniet basqarmasınıñ wyımdastıruımen Panfilov köşesi boyındağı sahnada Naurız merekesine arnalğan «Än qanatındağı Naurız» attı jas orındauşılardıñ dästürli än keşi joğarı deñgeyde ötti. Almatı qalası HH ğasırdıñ 30-jıldarınan bastap wlt mädenietiniñ wyıtqısı, ordası qızmetin atqarıp keledi. Dästürli önerdiñ iri ökilderi, zertteuşileri osı qalada twrıp, eñbek etti. Qazir de professionaldıq tiptegi dästürli muzıkanıñ eñ iri oşağı – Almatı. Mwnda etnomuzıkanıñ belgili qayratkerleri, dästürli dombıraşı, qobızşı, sıbızğışı, änşi-termeşiler äzirleytin arnaulı orta jäne joğarı oqu orındarı, öner wjımdarı şoğırlanğan. Qazaq köne muzıka aspaptarınıñ jer betindegi jalğız muzeyi men elimizdegi jalğız dästürli öner teatrı da osında. Soñğı uaqıttarı Almatı qalasında dästürli önerdi nasihattap jürgen jas önerpazdardıñ arnayı än keşi ötpep edi.
Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin
Konstituciyada qazaq tilin memlekettik äri resmi til etsek, basqa tilderdiñ qwqı şektele me?

kerey.kz

Bwğan naqtı jauap – joq, bwl şeşimnen eşbir tildiñ, sonıñ işinde, orıs tiliniñ de qwqı şektelmeydi. Nege? Öytkeni konstituciyadağı memlekettik til märtebesi biliktiñ jwmıs tilin ğana retteydi. Ol normanıñ qarapayım adamdardıñ qatınas tiline qatısı joq. YAğni, memlekettik til – memlekettik organdar men jergilikti özin-özi basqaru wyımdarı jwmıs isteytin til degen söz. Bwl şeşim orısşa söyleytinderdiñ qwqığın şektemeydi, orısşa söyleuge tıyım salmaydı. Qarapayım adamdar üyinde, qoğamdıq orındarda, bizneste, media men mädeniet oşaqtarında qalağan tilinde söyley de, jwmıs istey de aladı. Bwğan konstituciyanıñ basqa baptarı naqtı kepil bolıp otır. Al jaña konstituciyada 9-baptıñ 2-tarmağı qazirgi küyinde qalsa, bwl – qazaq tiliniñ qwqığın şekteydi. Sebebi memlekettik organdar qwjattardı özderi üyrengendey aldımen orısşa jazıp,