«Тар жол, тайғақ кешудің» кейіпкері
kerey.kz
CЫРЫМ БАТЫРДЫҢ ШӨБЕРЕСІ
«Мен 60 жастамын. Екі әйелім бар. Алты баламның алды енді 17-ге толса, кішісі әлі төрт айлық. Қазір менің қолымда бар болғаны: 7 түйе, 30 бас ірі қара, екі киіз үй мен бір қыстақ қана. Малымның саны декретте белгілеген мөлшерден аспайды. Алайда «қазақ халқының азаттығы үшін көтерілісті бастап шыққан Сырым батырдың ұрпағы» деп мені қолда барымнан айырып, отбасыммен айдауға жіберді. Балаларым әлі жас, еңбекке қабілетсіз. Сондықтан қыс мезгілінде Жетісуға жер аудару отбасымды өлімге итермелеу болып саналады. Қалған 10-15 малым отбасымды жолда азықпен қамтамасыз етуге жетпейді. Менің бар малымды ала отырып, жер аударудан және тәркілеу тізімінен алып тастауыңызды Кеңестік Халық Комиссариатынан сұраймын…» (1928 жыл, 20 қыркүйек)
Кеңестік халық комиссариатына жазылған бұл өтініштің иесі – Салық Омаров. Қазақтың атақты би-батыры, қоғам қайраткері Сырым Датұлының шөбересі, ел ішінде шешендігімен аты шығып, «Қанатты Қазы» атанған полковник Қазы Сырымұлының немересі. Әкесі Омар Қазыұлы да сөз ұстаған шешен, ел билеген адамдар екен. Салықтың қайда оқығаны туралы нақты дерек жоқ, алайда көзі ашық азамат болғаны анық. Себебі 1917 жылы сәуірде өткен Орал облысы қазақтарының 1-съезіне арнайы шақырылып, сол съезде Жайық сырты қазақтарының облыстық комитетіне мүше болып сайланған. Жымпиты уездік атқару комитетінің жаңа аумақтық межелеу саясатына қарсы шығып, бұрынғы аумақтық болыстық бөлістерді сақтап қалуды жақтаған. Өйткені жаңа аумақтық бөлім қазақ халқының мүддесіне тиімсіз еді. 1918 жылы ақпанда Қаратөбеде өткен үшінші Орал облыстық қазақ съезінде Жайық сырты қазақтарының бөлек болыс болу ниетін қолдаған, жаңа болыстықтың құрылуына байланысты елге түсетін салықты жұмыла көтеруді ұсынған. Съездегі Салық Омаровтың ықпал күші Сәкен Сейфуллиннің «Тар жол, тайғақ кешу» тарихи-мемуарлық романында сол кезеңнің идеологиялық талабына орайластыра, шындыққа біршама жақын суреттелген.
АЛАШ ӘСКЕРІНЕ 200 АТ БЕРГЕН
1918 жылы Әлихан Бөкейханның мынадай сүйінші жеделхаты жолданды: «Құрылтай уәкілдігінің комитеті Алашты автономиялы жұрт деп таныды. Бар күшті ұлт әскерін жасауға салыңдар. Алаш – Россиядағы одақтас мемлекеттердің бірі. Сондықтан тіреудің бір ұшы – Алаш әскері. Алаш полкіне не керегін тауып беріп, таратпаңдар. Керек нәрсені, қаншама болсын, қарыздануға қорғанбаңдар…. Алашорда бастығы Бөкейханов» («Абай», 1918 ж, 25 қыркүйек, №10).
Іле-шала бұған жаппай дайындық басталып кетті. Қолында малы бар дәулетті байлардың ішінде көмек бергендер болды. Атап айтқанда, жергілікті бай, Алаш партиясының мүшесі Иса Көпжасарұлы Алаш милициясын жасақтауға өз дәулетінен 100 ат берсе, Салық Омарұлы 1918 жылы ақпанда Орал қазақтарының Қаратөбеде өткен 3-съезінде Алаш әскеріне өз табынынан 200 бас мініс жылқы бөліп берген.
Сондай-ақ Салық Омаров қазақ жастарының оқып, білім алуына қаржылай көмек көрсеткен. Мәселен, Алаш арыстарының бірі Жаһанша Досмұхамедовті Орал әскери-реалды училищесінде, сосын Мәскеу университетінің заң факультетінде оқуға жағдай жасаған осы Салық Омаров болатын.
ЖЫРАҚТА ЖҮРІП КӨЗ ЖҰМҒАН
Әйгілі би, шешен Сырым батырдың бетке айтар тік мінезі шөбересі Салықтың да бойында бар еді. Ұлтқа жасалған қиянатқа шыдай алмайтын. Әсіресе, 1916 жылы патша өкіметінің тыл жұмысына қазақ жігіттерін алу туралы жарлығы шыққанда қарсы тұрғандардың бірі осы Салық еді. Сондықтан қызметтен қуылу, түрмеге жабылу, тіпті жер аударылу сияқты жазалардан көз ашпады. Бұл туралы өз қолымен жазған шағым хатында ол: «Мен осы 60-қа келген шағымда екі рет (1893 және 1910 жж.) болыс управителі болып сайландым. Бірінші рет уез басшысының халыққа зиянын тигізетін бұйрықтарын орындамағаным үшін, екінші рет бір жарым жылдан кейін биліктің айтқанымен жүрмегенім үшін Орал вице-губернаторы Мордвинов жұмысымнан шығарып тастады. Мені 1916 жылы жігіттерді тыл жұмысына алуға қарсы үгіт-насихат жүргізіп жүрсің деп айыптап, өзіне шақырып алып, мойнымнан жұлқылап «асып қоямын және түрмеге қамаймын» деп қоқан-лоқы көрсетті. Сонда үш жарым жылдық үзіліспен болыс управителі болған қызметім осындай ауыр жаза – жер аударылуыма негіз бола ала ма?» – дейді.
Бұл Салық Омаровтың қартайып, ауру меңдеп, таяққа сүйеніп жүретін тұсы болатын. Және баяғы көл-көсір байлық та жоқ. Басқан ізі аңдулы. Тіпті бірде емделу үшін сатқан және ауырып өлген қойлары үшін оны түрмеге отырғызып та қойды. Сегіз айдан соң түрмеде ұстап отырудың негізсіз екеніне көзі жеткен үкімет Қазақ АКСР-ның мемлекеттік прокурорының телеграфтық бұйрығымен оны түрмеден босатады. Бірақ көп ұзамай 1920 жылы 18 сәуірде оны қайтадан бес жыл мерзімге бас бостандығынан айыру жөнінде үкім шығады. Бұл жолы да Ә.Әйтиев, С.Арғыншиевтердің араласуымен үкімнің күші жойылады. Осыдан кейін ол еш нәрсеге араласпай, өз бетінше шаруашылықпен айналысып кетеді. Осылайша 10 жыл зулап өте шығады. 1928 жылы Орал округіндегі ірі байларды тәркілеп, жер аудару науқаны басталар қарсаңында Салық Омаров Орал округі бойынша Қазақ өлкелік партия комитетінің уәкілетті өкілі Қ.Сармолдаевқа өзін тәркілеуге іліктірмеу туралы Жаһанша Досмұхамедовтің жазған хатын тапсырады. Жоғарыдағы хат осы болатын. Алайда бұл өтінішіне мойын бұрмаған үкімет оны Алаш қозғалысына белсенді қатысушы ретінде мал-мүлкін тартып алып, Орал округі бойынша тәркіге түскен 113 адамның қатарында үй ішімен Жетісу округіне жер аударып жібереді. Тағы тоғыз жылдан соң, 1937 жылы Жетісудан Челябіге 10 жылға жер аударады. Салық Омаров 1941 жылы жат жерде көз жұмады.
Мәриям ӘБСАТТАР zhasalash.kz
Пікір қалдыру