Атқа мініп қылышын оңды солды жалаңдатып “ша ша шалап” кеп (қытайша өлтіріңдер деген сөз) Қазақ ауылын қанға бөктіріп кететін қилы оқиғаларды бала күнімізден бері кітаптан оқып өсіп едік. Күншығыс Цинхай, Гансуға ауып Тибет асып Кашмир, Пакістанға ат басын тіреген Алтай мен Ұлық Еренқабырға қазақтарының қасіретті тағдыры туралы бүгінге шекім (дейін) аз айтылмады. Қаншама кітап, мақала жазылды… Оқыған сайын сай сүйегің сырқырайды… Әсіресе, Әбетай Мұқарапұлы құрастырып жинақтаған “Киелі Көш”ті оқысаңыздар (алда кирилицсияға аударылып жатса) онда қасіретті оқиғалар біршама анық жазылған, оқып жатқанда көз алдыңызға бейне кинодай елестеп отырады.

Ана жолы осы парақшамда “Қытайдағы Мұсылман Элитасының Қилы Тарихы және Оның Шығыс Түркістанға Ықпалы” атты пост жазғамын, сондағы Үштік Ма әулетінің бір дөкейі осы- Ма Буфаң. Бұл кісі әскери саясаткер, бірақ өмірі өте күрделі тұлға. Бұнымен әскери, саяси келсімшарт жасасып Шыңжаң қазағына еркіндік әпермек болған Әліптің баласы Елісқан да әскери маман болған. Қызығы сол, Ма Буфаңның тарихи ордасы бар (музей іспетті), ал Елісқанда бір түйір тасы бар ескерткіш те жоқ!

Әлқисса, сіз Цинхай өлкесінің Ци Ниң қаласына бара қалсаңыз қаладағы ең құрметті орынның бірі- Ма Буфаң Ордасы (马步芳公馆) атты тарихи музейге де бара кетуді ұмытпаңыз. Ма Буфаң десе қазақтар қатты жеккөреді. Ма Буфаңнан қазаққа келген қиянатты ешуақытта ақтай да алмайды. Қытай коммунисттері тіптен жиіркеніп қарайды. Тіпті, қытай басшысы МАО “басқасы ақиқатқа қайтса (бағынса) қабылдаймыз, өткенін қузамаймыз. Ал, Ма Буфаңды ешқашан қабылданбайды” деген. Мао-дың батыс пен батыс терістікке жұмсаған қалың қолын Ма Буфаң адам жаны түршігерлік дәрежеде қырғындап жіберген. Естуге қарағанда жетпіс мың әскер қоршаудан шыға алмай қырғынға ұшырапты, соның үш мыңы әйел әскер екен, олар ең жантүршігерлік қинаумен өлтірілген дейді. Ма Буфаң Жаң Қайшыға өзінің адалдығын дәлелдеу үшін қырғында өлген коммунист әскердің бірбөлімін шиға орап тұздап Нан Киндегі Жаң-ға сауғаға ұсынған деседі (суреттегідей). Жалпы, Маодың осы жетпіс мың қарулы қосынынан небәрі төрт жүз әскер аман қалыпты, оның ішінде бүгінгі Қытай басшысы Ши-дың әкесі және біз бала күнімізде теледидарда қойылатын 20 бөлімді “Шуиь Шаңчиян” филіміндегі сондай “парасатты” боп көрінген Шуиь Шаңчиян да бар. 
Ал, осы қатыгездігімен есте қалған Ма Буфаңда жеке тарихи мұражай бар, Қазақта ештеңе жоқ… 1980-1983 жылдары қытайда саяси күдік пен қуғынға ұшырап атылып кеткендер мен он жыл, жиырма жыл түрмеге отырғандар ақтала бастады. Өмірден озғандары қайта ұлықталып, көзі тірілерінің саяси беделі қалпына келіп, шендері тағылып жатты. Тіпті, коммунисттер өзінен бұрынғы Гоминдаң үкіметі кезіндегі кейбір әскери, саяси тұлғаларды да ақтап алып, олар туралы тың тарихи көзғарастарын ортаға қойып жатты. Осы тұста Ма Буфаңды кімдер ақтап, кімдер оның тарихи музейін қалпына келтірді деген сұрақ туады… Бұл сұрақтың жауабы, қытай коммунисттерімен жағаласып өскен мұсылман элитасының шоғырына тіке қатысты болса керек.

Осы тұста біздің қазақтан аса көп ешкім ақтала қойған жоқ. Ең өкініштісі осы! Сіз үнемі атын естіп жүретін Оспан Сіләмұлы, Қалибек Хакімұлы, Қамза Шомышбайұлы, Тәкімандардан тыс, Шыңжаң Өлкелік үкіметтің бұрынғы хатшысы Сәліс Әміреұлы, Шыңжаң Өлкелік үкіметтің қорғаныс миністірі Закария Әшенұлы (бұл кісі 1948-жылы 8-қазақ полкын құрып, қолбасшы болған, қазақ полкының лейтнанты Мадалым Байқонақұлы Түркияда), Шыңжаң Өлкелік үкіметтің қаржы миністірі Жанымқан Тілеубайұлы, хатшысы Қабимолда Манжыбайұлы (бұл кісі бертін ақталыпты деп естідім), кезінде Шыңжаң Өлкелік үкіметтің құрлыс және орман миністірі болған Баймолла Қарекеұлының хатшысы болған Әбдікерім Ынтықбайұлы (1947-жылы Шыңжаң Өлкелік жазушылар одағының алтын иегері атағын алған), Шыңжаң Өлкелік үкіметтің полицсия төрағасы Әбеу, Манас бойында Шарқи Түркістанға қарсы азаматтық соғыс жариялап Іледе көтеріліс жасап арты зор күшпен бастықтырылған Мәлікажы (баталион командиры), Шыңжаң Өлкелік үкіметтің орынбасары, кейін Қазақ автономиясының бірінші төрағасы болған Пәтіқан Сүгірбаев, тіпті көзі тірі алыс жақын шетелге барып кеп жүрген жазушы Батырқан Құсбегин де бар (бұл кісі “кешулер” атты кітабында өзінің әлі неге ақталмағанын баяндайды), т.б біз атын атап, түсін түстемеген тағы қаншама жүздеген қазақтың лауазымды тұлғалары бар. Оларды ақтау былай қалсын, атын атаудың өзі үлкен әңгіме. Сонда қытай коммунисттері дербес жүз мыңдай армиясы, дербес әскери үкіметі болған Ма Буфаңды ақтап, одан күші әлде қайда “әлсіз” қазақ зиялылары мен саяси тұлғаларын ақтай алмауы нені білдіреді? Жоқ, әлде шегаралық аймаққа шоғырлы қоныс тепкен қазақтардың “қазақ қаупі” мәселесінен әлі де алаңдауы ма?!