اتقا ءمىنىپ قىلىشىن وڭدى سولدى جالاڭداتىپ “شا شا شالاپ” كەپ (قىتايشا ولتىرىڭدەر دەگەن ءسوز) قازاق اۋىلىن قانعا بوكتىرىپ كەتەتىن قيلى وقيعالاردى بالا كۇنىمىزدەن بەرى كىتاپتان وقىپ ءوسىپ ەدىك. كۇنشىعىس تسينحاي، گانسۋعا اۋىپ تيبەت اسىپ كاشمير، پاكىستانعا ات باسىن تىرەگەن التاي مەن ۇلىق ەرەنقابىرعا قازاقتارىنىڭ قاسىرەتتى تاعدىرى تۋرالى بۇگىنگە شەكىم (دەيىن) از ايتىلمادى. قانشاما كىتاپ، ماقالا جازىلدى… وقىعان سايىن ساي سۇيەگىڭ سىرقىرايدى… اسىرەسە، ابەتاي مۇقاراپۇلى قۇراستىرىپ جيناقتاعان “كيەلى كوش”تى وقىساڭىزدار (الدا كيريليتسسياعا اۋدارىلىپ جاتسا) وندا قاسىرەتتى وقيعالار ءبىرشاما انىق جازىلعان، وقىپ جاتقاندا كوز الدىڭىزعا بەينە كينوداي ەلەستەپ وتىرادى.

انا جولى وسى پاراقشامدا “قىتايداعى مۇسىلمان ەليتاسىنىڭ قيلى تاريحى جانە ونىڭ شىعىس تۇركىستانعا ىقپالى” اتتى پوست جازعامىن، سونداعى ۇشتىك ما اۋلەتىنىڭ ءبىر دوكەيى وسى- ما بۋفاڭ. بۇل كىسى اسكەري ساياساتكەر، بىراق ءومىرى وتە كۇردەلى تۇلعا. بۇنىمەن اسكەري، ساياسي كەلسىمشارت جاساسىپ شىڭجاڭ قازاعىنا ەركىندىك اپەرمەك بولعان ءالىپتىڭ بالاسى ەلىسقان دا اسكەري مامان بولعان. قىزىعى سول، ما بۋفاڭنىڭ تاريحي ورداسى بار (مۋزەي ىسپەتتى), ال ەلىسقاندا ءبىر ءتۇيىر تاسى بار ەسكەرتكىش تە جوق!

القيسسا، ءسىز تسينحاي ولكەسىنىڭ تسي نيڭ قالاسىنا بارا قالساڭىز قالاداعى ەڭ قۇرمەتتى ورىننىڭ ءبىرى- ما بۋفاڭ ورداسى (马步芳公馆) اتتى تاريحي مۋزەيگە دە بارا كەتۋدى ۇمىتپاڭىز. ما بۋفاڭ دەسە قازاقتار قاتتى جەككورەدى. ما بۋفاڭنان قازاققا كەلگەن قياناتتى ەشۋاقىتتا اقتاي دا المايدى. قىتاي كوممۋنيستتەرى تىپتەن جيىركەنىپ قارايدى. ءتىپتى، قىتاي باسشىسى ماو “باسقاسى اقيقاتقا قايتسا (باعىنسا) قابىلدايمىز، وتكەنىن قۋزامايمىز. ال، ما بۋفاڭدى ەشقاشان قابىلدانبايدى” دەگەن. ماو-دىڭ باتىس پەن باتىس تەرىستىككە جۇمساعان قالىڭ قولىن ما بۋفاڭ ادام جانى تۇرشىگەرلىك دارەجەدە قىرعىنداپ جىبەرگەن. ەستۋگە قاراعاندا جەتپىس مىڭ اسكەر قورشاۋدان شىعا الماي قىرعىنعا ۇشىراپتى، سونىڭ ءۇش مىڭى ايەل اسكەر ەكەن، ولار ەڭ جانتۇرشىگەرلىك قيناۋمەن ولتىرىلگەن دەيدى. ما بۋفاڭ جاڭ قايشىعا ءوزىنىڭ ادالدىعىن دالەلدەۋ ءۇشىن قىرعىندا ولگەن كوممۋنيست اسكەردىڭ ءبىربولىمىن شيعا وراپ تۇزداپ نان كيندەگى جاڭ-عا ساۋعاعا ۇسىنعان دەسەدى (سۋرەتتەگىدەي). جالپى، ماودىڭ وسى جەتپىس مىڭ قارۋلى قوسىنىنان نەبارى ءتورت ءجۇز اسكەر امان قالىپتى، ونىڭ ىشىندە بۇگىنگى قىتاي باسشىسى شي-دىڭ اكەسى جانە ءبىز بالا كۇنىمىزدە تەلەديداردا قويىلاتىن 20 ءبولىمدى “شۋي شاڭچيان” فيلىمىندەگى سونداي “پاراساتتى” بوپ كورىنگەن شۋي شاڭچيان دا بار. 
ال، وسى قاتىگەزدىگىمەن ەستە قالعان ما بۋفاڭدا جەكە تاريحي مۇراجاي بار، قازاقتا ەشتەڭە جوق… 1980-1983 جىلدارى قىتايدا ساياسي كۇدىك پەن قۋعىنعا ۇشىراپ اتىلىپ كەتكەندەر مەن ون جىل، جيىرما جىل تۇرمەگە وتىرعاندار اقتالا باستادى. ومىردەن وزعاندارى قايتا ۇلىقتالىپ، كوزى تىرىلەرىنىڭ ساياسي بەدەلى قالپىنا كەلىپ، شەندەرى تاعىلىپ جاتتى. ءتىپتى، كوممۋنيستتەر وزىنەن بۇرىنعى گومينداڭ ۇكىمەتى كەزىندەگى كەيبىر اسكەري، ساياسي تۇلعالاردى دا اقتاپ الىپ، ولار تۋرالى تىڭ تاريحي كوزعاراستارىن ورتاعا قويىپ جاتتى. وسى تۇستا ما بۋفاڭدى كىمدەر اقتاپ، كىمدەر ونىڭ تاريحي مۋزەيىن قالپىنا كەلتىردى دەگەن سۇراق تۋادى… بۇل سۇراقتىڭ جاۋابى، قىتاي كوممۋنيستتەرىمەن جاعالاسىپ وسكەن مۇسىلمان ەليتاسىنىڭ شوعىرىنا تىكە قاتىستى بولسا كەرەك.

وسى تۇستا ءبىزدىڭ قازاقتان اسا كوپ ەشكىم اقتالا قويعان جوق. ەڭ وكىنىشتىسى وسى! ءسىز ۇنەمى اتىن ەستىپ جۇرەتىن وسپان ءسىلامۇلى، قاليبەك حاكىمۇلى، قامزا شومىشبايۇلى، تاكىمانداردان تىس، شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ بۇرىنعى حاتشىسى ءسالىس امىرەۇلى، شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ قورعانىس ءمينىستىرى زاكاريا اشەنۇلى (بۇل كىسى 1948-جىلى 8-قازاق پولكىن قۇرىپ، قولباسشى بولعان، قازاق پولكىنىڭ لەيتنانتى مادالىم بايقوناقۇلى تۇركيادا), شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ قارجى ءمينىستىرى جانىمقان تىلەۋبايۇلى، حاتشىسى قابيمولدا مانجىبايۇلى (بۇل كىسى بەرتىن اقتالىپتى دەپ ەستىدىم), كەزىندە شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ قۇرلىس جانە ورمان ءمينىستىرى بولعان بايموللا قارەكەۇلىنىڭ حاتشىسى بولعان ابدىكەرىم ىنتىقبايۇلى (1947-جىلى شىڭجاڭ ولكەلىك جازۋشىلار وداعىنىڭ التىن يەگەرى اتاعىن العان), شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ پوليتسسيا توراعاسى ابەۋ، ماناس بويىندا شارقي تۇركىستانعا قارسى ازاماتتىق سوعىس جاريالاپ ىلەدە كوتەرىلىس جاساپ ارتى زور كۇشپەن باستىقتىرىلعان مالىكاجى (باتاليون كومانديرى), شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ ورىنباسارى، كەيىن قازاق اۆتونومياسىنىڭ ءبىرىنشى توراعاسى بولعان پاتىقان سۇگىرباەۆ، ءتىپتى كوزى ءتىرى الىس جاقىن شەتەلگە بارىپ كەپ جۇرگەن جازۋشى باتىرقان قۇسبەگين دە بار (بۇل كىسى “كەشۋلەر” اتتى كىتابىندا ءوزىنىڭ ءالى نەگە اقتالماعانىن باياندايدى), ت.ب ءبىز اتىن اتاپ، ءتۇسىن تۇستەمەگەن تاعى قانشاما جۇزدەگەن قازاقتىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارى بار. ولاردى اقتاۋ بىلاي قالسىن، اتىن اتاۋدىڭ ءوزى ۇلكەن اڭگىمە. سوندا قىتاي كوممۋنيستتەرى دەربەس ءجۇز مىڭداي ارمياسى، دەربەس اسكەري ۇكىمەتى بولعان ما بۋفاڭدى اقتاپ، ودان كۇشى الدە قايدا ء“السىز” قازاق زيالىلارى مەن ساياسي تۇلعالارىن اقتاي الماۋى نەنى بىلدىرەدى؟ جوق، الدە شەگارالىق ايماققا شوعىرلى قونىس تەپكەن قازاقتاردىڭ “قازاق قاۋپى” ماسەلەسىنەن ءالى دە الاڭداۋى ما؟!