1912-жылға дейін Қытай территориясы екі үлкен бөліке бөлінген.

Көз қарас Тарих Қазақ хандығына 550 жыл Қазақ шежіресі

1912-жылға дейін Қытай территориясы екі үлкен бөліке бөлінген.

| Jun 30, 2018

1912-жылға дейін Қытай территориясы екі үлкен бөліке бөлінген.
Бірі, Манжур үкіметіне шын тиесілі заңды территория.
Екіншісі, Жанжур үкіметіне сырттай тиесілі баламалы территория. Заң бойынша бұл баламалы территория қалаған уақытында Манжур территориясынан шығып кете алады.

Сіз мына картадан қытайға тиесілі яғни Цин мемлекетіне шын тиесілі территорияны нобайлап болсада анық көре аласыз. Бұл картадағы Тибет, Моңғол, Ұйғыр және Қазақ территориясының Цин-ге кірмеуінің себебі неде? Себебі мынау:

Олар Цин қағанатына жылына бір рет сырттай салық төлемін өтеп тұрған, Цин үкіметі сырттай салық өтеуші елдің ішкі ісіне килікпеген, ішкі істері, ішкі мәселесі өз ырқында болған, Бірінің сыртқы-ішкі істерін Ресейдің Орынбор, Қазан, Ташкен шаһарлары шешсе, біріне Индиядағы Моғол және алыстағы Осыманлы билігі араласып отырған;

Цин жиналған салықты алып тұру үшін және салық өтеуші халықтың амандығын қорғау үшін қорған, қамал соққан; Кейін ол жерлер Қазақ хандығы және патшалық Ресеймен сауда-бизнес барыс-келістерін жандандырып алып шаһарларға айналып үлгірді.

Ондай болса “Жетісу, Зайсан менікі” дейтін қытайдың алып-қашпа сөзі қайдан шыққан деуіңіз мүмкін. Ол былай:

Абылай хан дүниеден өткен соң Алтай, Тарбағатай мен Іле-Жетісудың Шыңғыс әулетінен тараған хан-сұлтандары Пекиндегі Манжур ордасымен саяси қарым-қатынасты одан ары жеделдеткен. Цин ордасы Шыңғыс сойынан келген хан-сұлтандарға қабағат қолдау білдіріп ”бұл өңірдің Шыңғыстан қалған сіздердің (қазақтардың) заңды территорияларңыз екенін мойындаймыз, бізге жылына неше жүздеген ат-көлік салық жіберіп тарту-таралғы жолдап тұрсаңыздар болды, біз әскери қарауыл тігіп Руссияның мазаларыңызды алуынан амандық жақтан кепіл боламыз” деп қолхат берген.

Осы қолхаттан соң Алтай, Тарбағатай мен Ілеге қоныс тепкен Шыңғыс сойлы хан-сұлтандарға тағы да “Сіздердің хан әулеттеріңізге тиесілі нақты аумақтарыңыз бен түтін сандарыңызды (яғни халық санын) тұрақтандырып бізге жіберіп берсеңізлер, біз сол арқылы салық өлшемін тұрақтандырайық” дейді. Шығыс сойлы қазақ хандары (яғни Керей, Найман, Албанның хан-төрелері) “Алтайды Зайсанмен құлдилатып, Аягөз бен Балқашты бойлап Жетісудың жеті дариясын кесіп өтіп күн шығыс беті Еренқабырға мен Бәйтік-Қаптық, Боғда етегіне дейінгі ұланғайыр даланы сызып чертождап, ондағы әр хан-сұлтанға (керей, найман, қызай, Албан-суан, тб) қарасты түтін сандарын (халық санын) есептеп Цинге жөткеп береді. Цин бұл территория мен түтін санын есептеп алынатын салықтың мөлшерін нобайлап уәде-уәде деп құжатқа кіргізіп қояды. Сол құжаттағы анықтамасы бойынша бұл территория яғни Үрімжі-Боғда, Еренқабырға-Тиян Шан бөктері, Алтай-Тарбағатайдың тұтас жөңкілі, Ілені жарып ағып жатқан жеті үлкен өзеннің Балқашқа құяр сағасы дерлік уақытша Цинға лау-салық төлеп тұратын тіке қарасты емес, бірақ сырттай баламалы аймақтарға айналады. Кейін патшалық Ресей бұл іске араласып осы өңірдің жартысын Шәуешек және Петербург келсімдерімен өзіне салық-бажы төлейтін территория ғып басып алады. Екі арада қалған қазақтардың біразы біршама еркін әрі қысымы жоқ Цин жағына қарай көшеді.

1912- дылы Цин үкіметі құлаған соң уақытша билікке келген ұлтшыл қытайлар “Цин мемлекетінің бүкіл территориясына осыдан соң біз және біздің үкімет иегер (мұрагер) болады” деп Цин үкіметіне бағынбаған бірақ салық төлеп тұрған Қазақтардың Алтай, Тарбағатай мен Іледегі территориясын Жетісу, Аягөз, Зайсанымен бірге өздерінің картасына “заңды территориямыз” деп кіргізе салған. Осы турасында Алаш зиялылары Алтай мен Іле, Шәуешектегі қазақ хан-сұлтандарымен хат алысып, кісі жіберіп тез арада жер-су мәселесін оңтайлы шешуді ортақ ақылдасқан. 1912-жылы Зәкәрия төре Пекинге барғанда Қазақ жерінің қытайға қарастылығын анықтайтын бірде бір заңды құжат таппаған екен. Цин мемлекеті кезінде Қазақтар жасаған өңір “сыртқы балама территория” ретінде ғана заңдастырылып тек салық тапсырып, тарту-таралғы жөткеліп тұрған. Осы заңнама бойынша Зәкәрия төренің қытайдың жаңа респубиликасының президентіне дауыс беріп сайлауға қатысу құқы жоқ-ты, өйткені дауыс беруші депудаттар қытайдың заңды территориясынан шыққан халық уәкілдеріне (яғни депутаттарына) ғана тиесілі ішкі мәселе еді. Сол себепті Зәкәрия төренің “Қазақ” газетінде “үш ай болды, жер-су мәселесімен айналысып жатырмын” деуі әне содан.

1912-жылдан соң ұлтшыл қытай үкіметі Цин мемлекетіне сырттай бағынышты территорияларды біртіндеп қытай территориясы деп танып, кейбірін заңдастырып ала қойды. Сол пиғылдан қалған дақпырыт бүгін де қайта өршіп “қытайлар Жетісу, Зайсан, Балқашқа дейінгі жерді біздікі дейді екен” дейтін үрей тарап жүр. Біз бұның қайдан, қалай шыққанын түсіндірдік, бұған бір ғана жауап бар:

Үрімжі-Боғдаға дейінгі жердің Қазақ хандығының заңды территориясы екенін ашық айту. Мектеп оқулықтарына кіргізу;

Цин құжаттарынан Балқаштан Үрімжі-Боғдаға дейінгі территорияның Қазаққа тиесілі екенін мойындайтын қаттама-құжаттарды алу. Оларға жеке жеке сараптау жасап бұл территорияның Цин мемлекетіне тек сырттай салық төлеп тұрғанын растайтын документтермен бекіту, сонымен қатар кейін патшалық Ресейдің араласуымен осы территорияның бөліске түсіп тәртіп-ереженің бұзылғанын анықтап алу;

36465745_1115970145233238_7519838800097312768_n

Бұл карта қытайдың мектеп оқулықтарында бар. Аю- Руссияның, Бүркіт- Ағылшындардың қол салған символы. Сол кезде картаға қарап “неге Шыңжаң территориясы кірмеген” деуші едім.

Соңында айтарымыз, Қазақта “тоқал ешкі мүйіз сұраймын деп жүріп құлағынан айрылыпты” деген ғаламат сөз бар ғой, қытай ұлтшылдары Цин құжаттарын бұрмалап “Балқаш пен Зайсанға дейінгі жер біздікі” деп жүргенде “Боғда мен Үрімжіге” дейінгі территориясынан заңдық құжат жүзінде айрылып қалмаса болғаны. Сондықтан “Ойбай қытай Балқашқа дейінгі жер біздікі дейді екен, соғыс ашады екен, әйтеді екен, бүйтеді екен” дейтін далбаса қорқақтық пен үрейден аулақ болыңыздар! Оның орнына Ұлттық Капитал мен Ұлттық Буржуазияны қалыптастырып, білікті ел болудың жолына түсіңізлер.

Ал, 1912- жылдан 1951-жылға дейінгі ұлтшыл қытай билігінен коммунист қытай билігіне дейінгі аралықта бұл өңірдегі Қазақ жері қытайға қайтып бөліске түсті дейтін тарихты кейін айтайық. Сіз қытай коммунисттері 1954-жылы қытай Қазақтарының ұлттық автономиясының территориясын анықтауда (Алтай, Тарбағатай, Іле және Үрімжі) Цин мемлекетінен бергі құпия құжаттар ес қатқанын білмейтін де шығарсыз бәлкім…

1912- жылы Моңғолия мен Тибет тәуелсіздігін иғылан еткен кезде осы заңнамаға сүйенді және 1944-45 жылы Моңғол тәуелсіздігі мойындалса, Тайван үкіметі 1960-жылдары Тибет тәуелсізлігін мойындады.

Қазақ зиялылары осы заңнамаға сай 1912, 1919 және 1933-1934-1939 жылдары ұлт азаттық еркіндігін сұраған.

Қазақ этногенезінің дағдарысы һам жаңа концепция

kerey.kz

Арма ағайын! Шағын сараптама Бірінші, қазақ этногенезінің дағдарысы келе жатыр. Дағдарысқа қарсы қазақ этногенезінің жаңа концепциясының жасалмауы алаңдатады. Біз қазір 18 ғасырлардағы қазақ хан-сұлтандары қабылдаған этногенездік концепциясымен әлі өмір сүріп келе жатырмыз. Одан кейінгі үш ғасырда колонизациялық кіріптарлық этногенездік жаңа концепцияны қабылдауға һәм трансформациялауға мұрсат бермеді. Қолданыстағы қазақ шежіресін ашып қараңыз, рулар шежіресінің концепциясы 18 ғасырларда қабылданған мизамға сәйкес келеді. Тіпті шежіредегі аталық рулар сол ғасырдағы қандайда бір тарихи тұлғадан (батырдан) бастау алады немесе шежіредегі аты аталатын рулар 18- ғасырға барып тоқтайды, ары қарай үзік-үзік. Бұл 18- ғасырдағы жаугершілік заманның талабына сай сұрыпталған қазақ этногенезінің көрінісі еді. Яғни қазақ шежіресінің концепциясы қазақ этногенезінің моделін қалыптады. Екінші, саяси және мәдени шешімдердің
Саяси қуғын-сүргінге ұшыраған арғы беттің көрнекі тұлғалары мен зиялы қауым өкілдері

kerey.kz

Арма әлеумет! 31 мамыр саяси қуғын-сүргін және ашаршылық құрбандарын еске алу күні. Осыған байланысты іргелес елдерде соның ішінде Шығыс Түркістан өңірінде өмір сүріп жатқан Шыңжаң қазақтарының саяси, әлеуметтік һәм мәдени тарихын танып біліп жүргеніміз артық болмас. Алдымен суреттерге түсініктеме: Бірінші сурет: Шыңжаң өлкесінде 1934-44 жылдары өлке губернаторы болған Шэн Шицайдың (盛世才) бейнесі. Екінші сурет: Тайвань Тайпэйдегі Шэн Шицайдың мазары. 2024 жылы арнайы іздеп тауып басына барғандағы естелік. Ол туралы естелікті кейін оқисыздар. Үшінші сурет: Шыңжаң өлкесі Құмыл аймағының аймақ губернаторы болған Жолбарыс Бег-тің мазары. Тайвань Тайпэй қаласындағы мұсылмандар зиратында жерленген. 2024 жылы арнайы іздеп тауып басына барып қайттым. Төртінші сурет: 1944 жылы ұлт-азаттық көтерілісшілері Құлжа қаласын азат қылған соң қала
ҒАЛЫМ БОҚАШ. «Өзіне ар тұтқан, жаттан зар тұтады!»

kerey.kz

Екі мыңыншы жылдардың басында қазақ руханиятында ерекше басылымдар болды. Атап айтсақ, Атырау шәрінде шыққан «Алтын Орда» газеті болса, одан кейінгісі Алматы қаласында шығып тұрған «Жас қазақ», сондай-ақ «Шетел Әдебиеті» сынды газеттер еді. «Алтын Орда» газетіне Мейірхан Ақдәулетұлы, ал қалған екеуіне Талғат Ешен мен Ардақ Нұрғазы іспетті қазақтың интеллектуал азаматтары бас редактор болған еді. Бәрі де есімдері елге мәлім, ғажайып ақындар. Бәз біреулердің: «Журналист болмаса, ақын ешқашан жарытып газет шығара алмайды», – деген сыпсың сөздерінің ауызына құм құйып, әлгі әпербақан түсініктің аяғын көктен келтірген де осы талантты қаламгерлер болды. «Әдебиет порталы» «УАҚЫТ ПЕН КЕҢІСТІК…» айдарымен тек аталған осы басылымдар ғана емес, жаңа ғасырдың басында қазақ баспасөзінде жарық көрген небір жілікті жазбалар мен танымдық
Ел қорғаны – Алмат Сардар

kerey.kz

Сардар Алмат Тобабергенұлы – өз дәуірінде ел басқарған, беделді тұлғалардың бірі болған. Ол Ырғызда болыс қызметін атқарып, халық арасында сыйлы адам ретінде танылған. Алмат Тобабергенұлының ерлік пен елдік тоғысқан дара жолын кейін балалары Самырат пен Төремұратта жалғыстырды. Ал оның шөбересі Ғалымжан Әбдісаламов Еуропа мен Орта Азияға танымал қазақтан шыққан тұңғыш скрипкашы болған. ХІХ ғасырдың басында дүниеге келіп, сол ғасырдың соңғы он жылдығында өмірден өткен алмат Тобабергенұлы басындағы билігі мен беделін елінің игілігіне, жұртының тұрмыс-тіршілігіне арналған өз заманының айтулы тұлғаларының бірі еді. «Аржағы да атақты ер…» Тағы бір жүз жыл әрі жылжып, ХVІІІ ғасыр тарихын парақтасақ, ол кезеңде ел басынан өткен қайғылы оқиғалар көп болғанын көреміз, «ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама» халқымызды
Наурыз мерекесі құрметіне Панфилов көшесіндегі Сахнада «Ән қанатындағы Наурыз» атты дәстүрлі өнерде жүрген жас орындаушылардың ән кеші өтті.

kerey.kz

Бүгін Алматы қаласы әкімдігі Мәдениет басқармасының ұйымдастыруымен Панфилов көшесі бойындағы сахнада Наурыз мерекесіне арналған «Ән қанатындағы Наурыз» атты жас орындаушылардың дәстүрлі ән кеші жоғары деңгейде өтті. Алматы қаласы ХХ ғасырдың 30-жылдарынан бастап ұлт мәдениетінің ұйытқысы, ордасы қызметін атқарып келеді. Дәстүрлі өнердің ірі өкілдері, зерттеушілері осы қалада тұрып, еңбек етті. Қазір де профессионалдық типтегі дәстүрлі музыканың ең ірі ошағы – Алматы. Мұнда этномузыканың белгілі қайраткерлері, дәстүрлі домбырашы, қобызшы, сыбызғышы, әнші-термешілер әзірлейтін арнаулы орта және жоғары оқу орындары, өнер ұжымдары шоғырланған. Қазақ көне музыка аспаптарының жер бетіндегі жалғыз музейі мен еліміздегі жалғыз дәстүрлі өнер театры да осында. Соңғы уақыттары Алматы қаласында дәстүрлі өнерді насихаттап жүрген жас өнерпаздардың арнайы ән кеші өтпеп еді.