Сандық статстикаға сүйене отырып Ұйғырлардың ең көп Қашқар және Хотан аймақтарында тығыз орналасқанын білуге болады.

Аймақтар бойынша:

Қашқар аймағы: 96.2%;

Хотан аймағы: 90.6%;

Ақсу аймағы 75.9%;

Тұрпан аймағы 69%;

Іле аймағы 26.9%;

Құмыл аймағы 17.8%;

Тарбағатай аймағы 3.2%;

Алтай аймағы 1.4%;

Қалалар бойынша:

Тұмсық қ. 67.4%;

Үрімжі қ. 12.5%;

Қарамайлы қ. 11.5%ж;

Арал қ. 6.0%;

Шихэцзы қ. 2.0%;

Уцзяцюй қ. 0.2%;

Облыс бойынша:

Қызылсу обл 64.7%;

Байынғолин обл 31.8%;

Бұратала обл 13.3%;

Санжы обл 4.5%;

Шыңжаң өлкесінде демографиялық сандық мәліметтер әлі күнге дейін толық әрі ғылми жасалынбай келеді. Ұйғырлардың өлкедегі жалпы демографиялық саны барынша кемейтіліп айтылатынын ескеруіміз тиіс.

Демографиялық статистикаға қарап отырсақ, Ұйғырлардың 70%-ден жоғары аймақтары кілең оңтүстік бөлекте орналасқанын көреміз. Яғни Тәңір таудың өңтүстігіне орналасқан аймақтар. 1944 жылғы санақ нәтижесі бойынша Ұйғырлардың жалпы ұлттық саны 3 миллион 900 жүз мың (4 млн) болып өлке халқының 70%-ын құрапты. Бірақ көп адамдар (оның ішінде мамандар да бар) осы 4 млн халықтың 95%-ке жуығы оңтүстік аймақтарда орналасқанын байқай бермейді. 1946 жылы Нанкин мен Үрімжіде өткен бүкілхалықтық құрылтайларда Ұйғыр зиялылары оңтүстік аймақ тұрғындарын мемлекеттік жоба арқылы жаппай солтүстікке көшіруді ұсыныпты. Бірақ жоба солтүстікте тығыз орналасқан Қазақтардың наразылығын тап болған болса керек…

Қазіргі кезеңде Ұйғырлар ең тығыз орналасты дейтін оңтүстік аймақтардың өзінде біртіндеп азшылыққа айналып жатыр. Қытайдың “су стратегиясы”, “Бір Жол Бір Белдеу” тб кешенді мемжобалары қарқынды іске аса берсе, өңірдің ұлттық сипаты түбегейлі өзгеріске ұшырайды. Тіпті ең тығыз орналасты делінетін Хотан мен Қашқар аймақтарының өзінде азшылыққа айнала бастауы бек мүмкін.

Елдес ОРДА

22.10.2021