Орыны: Қашқар қ-сы;

Жылы: 1933 ж;

Аты-жөні: Қабыл Ахонд;

Діні: христиан;

Түсініктеме:

Бұл жігіттің кейінгі есімі Қабыл Ахонд, христиан дінін қабылдаған алғашқы ұйғыр. Кейін діни сеніміне байланысты өлтірілген. Сурет еуропадағы миссионерлік музей архивінде сақтаулы. Аталған музейде жүздеген христиан ұйғыр өкілдерінің суреті сақталған. 1930 жылдары христиан ұйғырларына тұрғылықты мұсылмандар мен әкімшілік билік тарапынан қысым көрсетіле бастаған соң бір бөлімі миссионерлерге ілесіп еуропа елдеріне “һижраға” кетті.

Алқисса

Христиан әлемінің Қашқарияға баса мән беруі әсіресе Яқұп Бек мемлекеті кезеңінде жаңа мүмкіндіктерді қолға келтірді. 1860-70 жж. Қашқарияның Цин империясына байланысты көңіл күйін жақсы пайдаланған Христиан әлемі Үндістан мен Тибет арқылы Қашқарияға мәдени ықпалын жүргізе бастады. Олардың мақсаты бұл аймақты Ресей империясынан бұрын өз ықпалына қарату еді. Бірақ жабық аймаққа кіру Англосаксонға оңай болған жоқ.

ХХ ғасырдың бастапқы кезінде Қашқарияға діни миссионерлер кешенді зерттеу жасап тұрғылықты тілде (шағатайша) христиан кітаптарын басып таратты. Кітап ұйғыр және қазақ екі тілде кеңінен тарады. Ондаған жылдың нәтижесінде Қашқарияда жүздеген діни шәкірті бар христиан ұйғыр қауымы қалыптасты. Ол уақытта христиан миссионерлерінің Қашқариядағы діни миссионерлік қызыметін тоқтатын саяси күш болмады. Миссионерлер де мына үш факторды жақсы игерді:

Біріншісі, халықтың әлеуметтік әлеуеті орта және төмен деңгейдегі аймақтар мен елдімекендерді басты нысанаға алды;

Екіншісі, Батыс медицинасын пайдалана отырып денсаулық жағдайы өте нашар елдімекендерді көбірек назарға алды және медициналық көмектер ұсына отырып діни миссионерлікпен айналысты;

Үшіншісі, әкімшілік ресурсты сәтті пайдаланды, әсіресе шоқынған қытайлық бай-шонжарларды жақсы жағалады және олардың Қашқариядағы мүдделерімен бірге бөлісті. Шын мәнінде сол кезде христиан дінін қабылдаған қытайлық басшылар да көп еді.

Ондаған жылдық миссионерлік мәдени-діни майдан нәтижесінде Қашқарияда христиан дінін қабылдаған тұрғылықты ұйғырлар мен әкімшілік билікті игерген мәнжүр-қытай өкілдері көбейе бастады. 1930 жылдарға келгенде ұйғыр тілінде жүздеген христиан дінінің кітаптары жарық көрді. Христиан ұйғыр өкілдері қоғамда ашық көріне бастады және тұрғылықты мұсылман өкілдерімен ашық дискуссияға бара бастады. Сол жылдары христиан миссионерлері Еренқабырға, Іле, Тарбағатай және Алтай өлкесін аралап қазақтарды да шоқындыруды көздеді, сонымен бірге түрлі ұсыныстар тастап ынтымақтасып бірге жұмыс жасауға шақырды.

Христиан миссионерлерінің бұл аймақтағы іс-әрекетінің белсенділігін байқаған Ресей империясы және кейінгі совет одағы татарлардың Құлжа, Шәуешек жәнеҮрімжіде мешіт медрессе ашып ислам дінінің аймақта жаңғыруына моралдық-материалдық мүмкіндіктер жасады. Сонымен 1860-1928 жж. арасында Құлжа, Шәуешек және Үрімжіде татар саудагерлері салдырған мешіт-медреселер саны күрт артты.

1934-35 жылы өлкелік билік тізгінін өз қолына монополдаған Шың Шысай аймақтағы христиан шіркеулері мен мұсылман мешіттерін қайта тіркеуден өткізді. Бір қызығы ол христиан шіркеуінің өңірдегі қызметін заңсыз деп танды да, Қашқариядағы миссионерлерді әскери тәртіпке салып құқықтық жазаға тартты. Нәтижесінде жарты ғасыр бойы еркін діни миссионерлікпен айналысып келген христиан кланы сол жылы жұмысын кілт тоқтатты. Оның үш гео-саяси себебі болды:

Бірінші, патшалық ресей және кейінгі совет одағы Батыстың аймақтағы діни миссионерлік қызыметін саяси майдан ретінде қабылдап, қытай билігі арқылы христианның миссионерлік қызметіне “соғыс” жариялады;

Екінші, Қашқарияда жер асты байлығы ұшан-теңіз мол еді. Патшалық ресей және кейінгі совет одағы үкіметі Батыс христиан күштерінің аймақта кен ашып көмір, мұнай, темір және уран сияқты қазба байлықтардың игерілуін шектеп аталған кендерді өз бақылауына алды;

Үшінші, ХХ ғасырдың 30- жылдарына келгенде өлкеде христиан қытайлықтар жаңа күшке айнала бастады. Христиан қытайлықтардың күшеюі тұрғылықты мұсылмандар мен дәстүрлі сенімдегі қытайлықтарды өте ыңғайсыздандырды. Христиан миссионерлерінің әлсіреуіне бірінші кезекте солар мүдделі болды.

1934 жылы христиан миссионерлеріне құқықтық шектеу орнаған соң олар уақытша Кашмир және Үндістанға қоныс аударып қытай билігінің ауысуын күтті. Бірақ кейінгі билік коммунистердің қолына өткен соң миссионерлік қызымет толығымен тоқтады. Тек 1980 жылдардағы жылымық кезінде қайта жанданды. Сол жылдары ұйғыр және қазақ тілінде еркін сөйлейтін миссионер азаматтар діни шоқындыру жұмыстарымен айналысты. Нәтижесінде 1990 жылдары ұйғыр, қазақ тілінде жүздеген кітап тағы да баспадан шығып таратылды.

Аталған миссиоерлік қызымет 2009-2014 жылдары түбірімен шектелді, жойылды.

Қысқартылды

Елдес ОРДА

22.03.2024