Orını: Qaşqar q-sı;

Jılı: 1933 j;

Atı-jöni: Qabıl Ahond;

Dini: hristian;

Tüsinikteme:

Bwl jigittiñ keyingi esimi Qabıl Ahond, hristian dinin qabıldağan alğaşqı wyğır. Keyin dini senimine baylanıstı öltirilgen. Suret europadağı missionerlik muzey arhivinde saqtaulı. Atalğan muzeyde jüzdegen hristian wyğır ökilderiniñ sureti saqtalğan. 1930 jıldarı hristian wyğırlarına twrğılıqtı mwsılmandar men äkimşilik bilik tarapınan qısım körsetile bastağan soñ bir bölimi missionerlerge ilesip europa elderine “hijrağa” ketti.

Alqissa

Hristian äleminiñ Qaşqariyağa basa män berui äsirese YAqwp Bek memleketi kezeñinde jaña mümkindikterdi qolğa keltirdi. 1860-70 jj. Qaşqariyanıñ Cin imperiyasına baylanıstı köñil küyin jaqsı paydalanğan Hristian älemi Ündistan men Tibet arqılı Qaşqariyağa mädeni ıqpalın jürgize bastadı. Olardıñ maqsatı bwl aymaqtı Resey imperiyasınan bwrın öz ıqpalına qaratu edi. Biraq jabıq aymaqqa kiru Anglosaksonğa oñay bolğan joq.

HH ğasırdıñ bastapqı kezinde Qaşqariyağa dini missionerler keşendi zertteu jasap twrğılıqtı tilde (şağatayşa) hristian kitaptarın basıp tarattı. Kitap wyğır jäne qazaq eki tilde keñinen taradı. Ondağan jıldıñ nätijesinde Qaşqariyada jüzdegen dini şäkirti bar hristian wyğır qauımı qalıptastı. Ol uaqıtta hristian missionerleriniñ Qaşqariyadağı dini missionerlik qızımetin toqtatın sayasi küş bolmadı. Missionerler de mına üş faktordı jaqsı igerdi:

Birinşisi, halıqtıñ äleumettik äleueti orta jäne tömen deñgeydegi aymaqtar men eldimekenderdi bastı nısanağa aldı;

Ekinşisi, Batıs medicinasın paydalana otırıp densaulıq jağdayı öte naşar eldimekenderdi köbirek nazarğa aldı jäne medicinalıq kömekter wsına otırıp dini missionerlikpen aynalıstı;

Üşinşisi, äkimşilik resurstı sätti paydalandı, äsirese şoqınğan qıtaylıq bay-şonjarlardı jaqsı jağaladı jäne olardıñ Qaşqariyadağı müddelerimen birge bölisti. Şın mäninde sol kezde hristian dinin qabıldağan qıtaylıq basşılar da köp edi.

Ondağan jıldıq missionerlik mädeni-dini maydan nätijesinde Qaşqariyada hristian dinin qabıldağan twrğılıqtı wyğırlar men äkimşilik bilikti igergen mänjür-qıtay ökilderi köbeye bastadı. 1930 jıldarğa kelgende wyğır tilinde jüzdegen hristian dininiñ kitaptarı jarıq kördi. Hristian wyğır ökilderi qoğamda aşıq körine bastadı jäne twrğılıqtı mwsılman ökilderimen aşıq diskussiyağa bara bastadı. Sol jıldarı hristian missionerleri Erenqabırğa, İle, Tarbağatay jäne Altay ölkesin aralap qazaqtardı da şoqındırudı közdedi, sonımen birge türli wsınıstar tastap ıntımaqtasıp birge jwmıs jasauğa şaqırdı.

Hristian missionerleriniñ bwl aymaqtağı is-äreketiniñ belsendiligin bayqağan Resey imperiyası jäne keyingi sovet odağı tatarlardıñ Qwlja, Şäueşek jäneÜrimjide meşit medresse aşıp islam dininiñ aymaqta jañğıruına moraldıq-materialdıq mümkindikter jasadı. Sonımen 1860-1928 jj. arasında Qwlja, Şäueşek jäne Ürimjide tatar saudagerleri saldırğan meşit-medreseler sanı kürt arttı.

1934-35 jılı ölkelik bilik tizginin öz qolına monopoldağan Şıñ Şısay aymaqtağı hristian şirkeuleri men mwsılman meşitterin qayta tirkeuden ötkizdi. Bir qızığı ol hristian şirkeuiniñ öñirdegi qızmetin zañsız dep tandı da, Qaşqariyadağı missionerlerdi äskeri tärtipke salıp qwqıqtıq jazağa tarttı. Nätijesinde jartı ğasır boyı erkin dini missionerlikpen aynalısıp kelgen hristian klanı sol jılı jwmısın kilt toqtattı. Onıñ üş geo-sayasi sebebi boldı:

Birinşi, patşalıq resey jäne keyingi sovet odağı Batıstıñ aymaqtağı dini missionerlik qızımetin sayasi maydan retinde qabıldap, qıtay biligi arqılı hristiannıñ missionerlik qızmetine “soğıs” jariyaladı;

Ekinşi, Qaşqariyada jer astı baylığı wşan-teñiz mol edi. Patşalıq resey jäne keyingi sovet odağı ükimeti Batıs hristian küşteriniñ aymaqta ken aşıp kömir, mwnay, temir jäne uran siyaqtı qazba baylıqtardıñ igeriluin şektep atalğan kenderdi öz baqılauına aldı;

Üşinşi, HH ğasırdıñ 30- jıldarına kelgende ölkede hristian qıtaylıqtar jaña küşke aynala bastadı. Hristian qıtaylıqtardıñ küşeyui twrğılıqtı mwsılmandar men dästürli senimdegi qıtaylıqtardı öte ıñğaysızdandırdı. Hristian missionerleriniñ älsireuine birinşi kezekte solar müddeli boldı.

1934 jılı hristian missionerlerine qwqıqtıq şekteu ornağan soñ olar uaqıtşa Kaşmir jäne Ündistanğa qonıs audarıp qıtay biliginiñ auısuın kütti. Biraq keyingi bilik kommunisterdiñ qolına ötken soñ missionerlik qızımet tolığımen toqtadı. Tek 1980 jıldardağı jılımıq kezinde qayta jandandı. Sol jıldarı wyğır jäne qazaq tilinde erkin söyleytin missioner azamattar dini şoqındıru jwmıstarımen aynalıstı. Nätijesinde 1990 jıldarı wyğır, qazaq tilinde jüzdegen kitap tağı da baspadan şığıp taratıldı.

Atalğan missioerlik qızımet 2009-2014 jıldarı tübirimen şekteldi, joyıldı.

Qısqartıldı

Eldes ORDA

22.03.2024