Алғашқы араб дін таратушылары 670 жылдардан бастап қазақ жеріне келе бастаған. Тарихшылар VIII ғасыр басында Орталық Азияда миссионерлік қозғалыс жанданған дейді.

Исламның түбегейлі орнығуына VIII ғасыр ортасында, яғни 751 жылы Тараз қаласының маңындағы араб әскербасы Зияд ибн Салих пен қытай қолбасшысы Гао Сяньчжи арасында бірнеше күнге созылған Атлах шайқасында арабтардың жергілікті халық – қарлұқтардың көмегімен жеңіске жетуі айтарлықтай ықпалын тигізген екен. Қытай әскері күйрей жеңіліп, Жетісу мен Шығыс Түркістан азат етіледі. Араб әскерінің бұл жеңісі Орта Азия жерінде Ислам діні мен мәдениетінің орнығып қалыптасуының бастауы болыпты.

Бастапқыда Ислам діні еліміздің оңтүстік өңірлеріне ене бастады. X ғасыр аяғына қарай Ислам Жетісу мен Сырдариядағы отырықшы халықтың басты дініне айналды. X ғасыр басында мұсылмандықты Қарахан әулеті билігінің негізін қалаушы Сатұқ қабылдайды, ал оның ұлы Боғра-хан Харұн Мұса 960 жылы Исламды мемлекеттік дін деп жариялайды.

Бұл аймақ әртүрлі діндердің тоғысқан жері болғандығына қарамастан Ислам дінін тарату бейбіт түрде жүріп жатты. Ұлы Жібек жолы көпшілік діндер, солардың ішінде христиандық-несториандық, буддизм, заростризм діндері үшін қолайлы аймақ болды. Далалы өңірде тұратын түркі халқы тәңіршілдікті ұстанды. Тұрғылықты халық арасына Ислам еш зорлық-зомбылықсыз бейбіт жолмен қазақ даласының барлық түкпіріне таралды.

Ал, арғы тарихқа бармай-ақ бергі замандарға үңілсек ислам дінінің шығыс өңірге біртіндеп тарауына жыраулар мен ақындардың, молда-қожалардың еңбегі молынан сіңді.

Абай, Шәкәрім сынды тұлғалар өз заманында қоғамға жаңаша ойлау үрдісін ұсына білді және руханият арнасында елеулі пікірлер мен көзқарастарын қалдырды, бүгінгі тілмен айтқанда ислам дінінің зайырлы ұстанымын негіздеушілер болды деп те айтуымызға болады. Ендеше, қазіргі кездегі әртүрлі жат бағыттағы діни түсініктер қоғамымызда белең алып келе жатқан шақта, олардың алдын-алу шаралары жүйелі түрде қолға алынып отырған кезеңде, жоғарыда аталған ойшылдардың байсалды ұстанымын ашып көрсетіп, оның ішкі мәнінен жетіп, зиялылар танымындағы ой сарынын салыстырмалы талдап, оны қоғам талқысына ұсыну мәселелері зерттеуге зәру бағыт.Қазіргі жаһандану заманында рухани бірлік идеясы ерекше маңызға ие болып отырған кезде, еліміздің ислам дініне қайта бетбұрыс дәуірі басталғанда, ХХ ғасыр басындағы қазақ зиялыларының діни дүниетанымын зерттеп, оның оңды, тиімді, құнды жақтарын игеру, қазіргі жас ұрпақтың рухани әлеміне баға жетпес құндылық болар еді.

Құнанбайдың қажылықтан келе жатып, Түркістан өңірінен біраз қожаларды Семей өңіріне ала келгені тарихтан мәлім. жазушы-шежіреші Сейт-Омар Саттарұлы бір сұхбатында былай дейді: «Мұхтар Әуезовтің ұлы әкесі Әуез қожа сол аулеттен. Ұлы жазушының Смағұл Сәдуақасовқа жазған хатында: «Менің тегім – Қаратаудан найманның ішіне келген қожалар. Найманның ішінен Бердіқожа бір топ ағайындарын ертіп, тобықты ішіне көшіп келді деген сөз бар. Бақшайыш пен менің атам Омарханның арасы он сегіз ата болады екен. Тым әрі сияқты» деген сөздер бар. Бұл туралы жазған хатынан өзге деректер де кездеседі. Кезінде ұлы тұлғаның тегін қазбалап бес бірдей жазушы қалам тартқаны белгілі. Біздің мақсатымыз, барша қазақтың Мұхтарын қазағынан бөлу емес, тарихи әділдік үшін іздену ғана еді. Алдыңғы зерттеулерде айтылған Омарханның атасы Саяхов көңілге күдік келтіріп, нақты шежіреден шатастырып жіберді.Кейіннен оның да жөнін білдік. 1845 жылдары Архат тауынның етегіндегі Қарасазда «түркістандық сарттармыз» деп отырған 40 шақты үй болғаны анықтадық. Соны негіз етіп, Арқатқа бардық. Жол бастаушы Бекен ағам сақалы беліне түскен ажарлы келген найманның бір шалымен таныстырды. «Өзімнің қожам екенсің ғой», деп бізді бөтенсімеген қария таудың ішіндегі белуардан келетін тас үйілген молалы қорымға алып келді. Ескі жұрттың, («күлтөкпе» деп атайды екен) жайын айтып, «осы жұрт Саяховты кейін шығарды. Оның шын аты – Әбдіқожа. Ол біздің қожамыз. Жылда бір мал сойып тасаттық береміз. Одан басқа қат болған жандар моланы іздеп келіп, қасиетті бабасына тәу етіп, зиярат етіп келіп жатады» деді».

«– Мұхтар Әуезовтің аталары Ысқақ бабтан тарайды. Мұнда Әзірет Әлінің екі әйелінің балалары бар. Біріншісі – Бибі Фатимадан тарайтындар. Оларды “сейіт қожалар” дейді. Әзірет Әлінің тағы бір ұрпағы – Мұхаммедқанафия. Бұларды Мұхаммедқанафия әулеті дейді. Сөйтіп, бұлар Әбдіжәліл баб және Ысқақ баб болып екіге бөлінеді. Ысқақтан тараған Бақшайыш өз алдына бір ата болып кетеді», – дейді Сейітомар Саттаров.

Жоғарыда келтірілген дәлелдер мен дәйектерге сүйене отырып, Шығыс өңірге ислам дінінің тарлу тарихы арыдан екенін білеміз. Міне, бертінгі жылдардағы шығыс аймақтағы ислам дінінің дамуына осы айтылған қожалардың еңбегі де зор болды.

Исламның суниттік бағытын ұстанатын қазақ елі бүгіндері 50-ден астам мұсылман мемлекетін біріктіретін Ислам Ынтымақтастығы Ұйымының мүшесі. Қазақ қоғамының мәдени және әлеуметтік өмірінде Ислам дінінің алатын орны ерекше, сондай-ақ, баба дәстүріне сай құрылған ізгі жолымен бір қалыпты дамып келеді.

baq.kz