Alğaşqı arab din taratuşıları 670 jıldardan bastap qazaq jerine kele bastağan. Tarihşılar VIII ğasır basında Ortalıq Aziyada missionerlik qozğalıs jandanğan deydi.

Islamnıñ tübegeyli ornığuına VIII ğasır ortasında, yağni 751 jılı Taraz qalasınıñ mañındağı arab äskerbası Ziyad ibn Salih pen qıtay qolbasşısı Gao Syan'çji arasında birneşe künge sozılğan Atlah şayqasında arabtardıñ jergilikti halıq – qarlwqtardıñ kömegimen jeñiske jetui aytarlıqtay ıqpalın tigizgen eken. Qıtay äskeri küyrey jeñilip, Jetisu men Şığıs Türkistan azat etiledi. Arab äskeriniñ bwl jeñisi Orta Aziya jerinde Islam dini men mädenietiniñ ornığıp qalıptasuınıñ bastauı bolıptı.

Bastapqıda Islam dini elimizdiñ oñtüstik öñirlerine ene bastadı. X ğasır ayağına qaray Islam Jetisu men Sırdariyadağı otırıqşı halıqtıñ bastı dinine aynaldı. X ğasır basında mwsılmandıqtı Qarahan äuleti biliginiñ negizin qalauşı Satwq qabıldaydı, al onıñ wlı Boğra-han Harwn Mwsa 960 jılı Islamdı memlekettik din dep jariyalaydı.

Bwl aymaq ärtürli dinderdiñ toğısqan jeri bolğandığına qaramastan Islam dinin taratu beybit türde jürip jattı. Wlı Jibek jolı köpşilik dinder, solardıñ işinde hristiandıq-nestoriandıq, buddizm, zarostrizm dinderi üşin qolaylı aymaq boldı. Dalalı öñirde twratın türki halqı täñirşildikti wstandı. Twrğılıqtı halıq arasına Islam eş zorlıq-zombılıqsız beybit jolmen qazaq dalasınıñ barlıq tükpirine taraldı.

Al, arğı tarihqa barmay-aq bergi zamandarğa üñilsek islam dininiñ şığıs öñirge birtindep tarauına jıraular men aqındardıñ, molda-qojalardıñ eñbegi molınan siñdi.

Abay, Şäkärim sındı twlğalar öz zamanında qoğamğa jañaşa oylau ürdisin wsına bildi jäne ruhaniyat arnasında eleuli pikirler men közqarastarın qaldırdı, bügingi tilmen aytqanda islam dininiñ zayırlı wstanımın negizdeuşiler boldı dep te aytuımızğa boladı. Endeşe, qazirgi kezdegi ärtürli jat bağıttağı dini tüsinikter qoğamımızda beleñ alıp kele jatqan şaqta, olardıñ aldın-alu şaraları jüyeli türde qolğa alınıp otırğan kezeñde, joğarıda atalğan oyşıldardıñ baysaldı wstanımın aşıp körsetip, onıñ işki mäninen jetip, ziyalılar tanımındağı oy sarının salıstırmalı taldap, onı qoğam talqısına wsınu mäseleleri zertteuge zäru bağıt.Qazirgi jahandanu zamanında ruhani birlik ideyası erekşe mañızğa ie bolıp otırğan kezde, elimizdiñ islam dinine qayta betbwrıs däuiri bastalğanda, HH ğasır basındağı qazaq ziyalılarınıñ dini dünietanımın zerttep, onıñ oñdı, tiimdi, qwndı jaqtarın igeru, qazirgi jas wrpaqtıñ ruhani älemine bağa jetpes qwndılıq bolar edi.

Qwnanbaydıñ qajılıqtan kele jatıp, Türkistan öñirinen biraz qojalardı Semey öñirine ala kelgeni tarihtan mälim. jazuşı-şejireşi Seyt-Omar Sattarwlı bir swhbatında bılay deydi: «Mwhtar Äuezovtiñ wlı äkesi Äuez qoja sol auletten. Wlı jazuşınıñ Smağwl Säduaqasovqa jazğan hatında: «Meniñ tegim – Qarataudan naymannıñ işine kelgen qojalar. Naymannıñ işinen Berdiqoja bir top ağayındarın ertip, tobıqtı işine köşip keldi degen söz bar. Baqşayış pen meniñ atam Omarhannıñ arası on segiz ata boladı eken. Tım äri siyaqtı» degen sözder bar. Bwl turalı jazğan hatınan özge derekter de kezdesedi. Kezinde wlı twlğanıñ tegin qazbalap bes birdey jazuşı qalam tartqanı belgili. Bizdiñ maqsatımız, barşa qazaqtıñ Mwhtarın qazağınan bölu emes, tarihi ädildik üşin izdenu ğana edi. Aldıñğı zertteulerde aytılğan Omarhannıñ atası Sayahov köñilge küdik keltirip, naqtı şejireden şatastırıp jiberdi.Keyinnen onıñ da jönin bildik. 1845 jıldarı Arhat tauınnıñ etegindegi Qarasazda «türkistandıq sarttarmız» dep otırğan 40 şaqtı üy bolğanı anıqtadıq. Sonı negiz etip, Arqatqa bardıq. Jol bastauşı Beken ağam saqalı beline tüsken ajarlı kelgen naymannıñ bir şalımen tanıstırdı. «Özimniñ qojam ekensiñ ğoy», dep bizdi bötensimegen qariya taudıñ işindegi beluardan keletin tas üyilgen molalı qorımğa alıp keldi. Eski jwrttıñ, («kültökpe» dep ataydı eken) jayın aytıp, «osı jwrt Sayahovtı keyin şığardı. Onıñ şın atı – Äbdiqoja. Ol bizdiñ qojamız. Jılda bir mal soyıp tasattıq beremiz. Odan basqa qat bolğan jandar molanı izdep kelip, qasietti babasına täu etip, ziyarat etip kelip jatadı» dedi».

«– Mwhtar Äuezovtiñ ataları Isqaq babtan taraydı. Mwnda Äziret Äliniñ eki äyeliniñ balaları bar. Birinşisi – Bibi Fatimadan taraytındar. Olardı “seyit qojalar” deydi. Äziret Äliniñ tağı bir wrpağı – Mwhammedqanafiya. Bwlardı Mwhammedqanafiya äuleti deydi. Söytip, bwlar Äbdijälil bab jäne Isqaq bab bolıp ekige bölinedi. Isqaqtan tarağan Baqşayış öz aldına bir ata bolıp ketedi», – deydi Seyitomar Sattarov.

Joğarıda keltirilgen dälelder men däyekterge süyene otırıp, Şığıs öñirge islam dininiñ tarlu tarihı arıdan ekenin bilemiz. Mine, bertingi jıldardağı şığıs aymaqtağı islam dininiñ damuına osı aytılğan qojalardıñ eñbegi de zor boldı.

Islamnıñ sunittik bağıtın wstanatın qazaq eli büginderi 50-den astam mwsılman memleketin biriktiretin Islam Intımaqtastığı Wyımınıñ müşesi. Qazaq qoğamınıñ mädeni jäne äleumettik ömirinde Islam dininiñ alatın ornı erekşe, sonday-aq, baba dästürine say qwrılğan izgi jolımen bir qalıptı damıp keledi.

baq.kz