«АЛАШ ОРДА» МЕН ХАЛИФА АЛТАЙҒА 100 ЖЫЛ

«ALAŞ ORDA» MEN HALIFA ALTAYĞA 100 JIL

| Jul 10, 2017

Elimizdiñ täuelsizdik alıp, örkendep damumen birge tamırlı tarihımız qayta jañğırıp, egemendigimizdiñ eñsesi biik, irgesi bekem. Wlı dala Köş basşısı Nwrswltan Nazarbaevtiñ 2017 jılğı halıqqa joldauı men 12 Säuir küngi «Bolaşaqqa bağıdar: ruhani jañğıru» taqırıbındağı maqalasına saykes, el tarihında attarı altın ärippen jazılğan, keyingi wrpaqqa öşpes önege bolğan Alaş arıstarın eske alıu, olardıñ wlı eñbekterin wrpaq sanasına siñiru nıqtap qolğa alındı.

Osığan oray, ğwlama-ğalım, jazuşı, din tanuşı, aqın Halifa Altay Ğaqıpwlınıñ tuılğanna ğasır toluına baylanıstı onıñ eñbekteri men ömir keşirmelerin, otanşıldıq ruhın näsihattau jäne ruhına arnap as berip, qwran bağıştau maqsatında 2017 jılı 29 mausım küni «Halifa Altay» halqaralıq qayırımdılıq qorı, Halifawlı Abdırayım Altay, Qaynola Zeynollawlı, Barlıbay Baurjan Äbdimanatwlı, Däuletjan Şaymwranwlı, Almas Bekjanwlı, Nwrbaqıt Atanwlı, Aybek Asqabılwlı, Sayranbek Äbdimälikwlı, Adalbek Qatıranwlı, Gülnwr Orazbayqızı jäne ğılımi konferenciyanıñ wyımdastıruına jauaptı Jarqınbek Jwmadil qatarlı azamattardıñ atsalısumen Taldıqorğan qalasında «Alaş» partiyası men körnekti qayratker, ağartuşı-ğalım Halifa Altaydıñ 100 jıldığına oray «Wlttıq sana jäne ruhani jañğırudağı tektilik fenomeni» attı respublikalıq ğılımi-täjiribelik konferenciya jäne alaş arıstarı men Halifa Altaydıñ ruhına arnalğan as ötkizildi.

Igilikti şaranıñ qwrmetti qonaqtarı retinde, igi jaqsılar jäne öner tarlandarı men elimizge tanımal sport sañlaqtarı qatıstı. Aytalıq jazuşılardan Dulat Isabekov, Baqıt Bedelhan, Qanat Tileuhan bastağan top asta boy körsetti. Sportşılardan Qanat Islam, Jaswlan Qıdırbayev. Öner adamdarınıñ işinde änşi Ramazan Stamğaziev, Ömirqwl Äyniyazov, Jwbanış Jeksenwlı, Talğat Jorabaevtı atauğa boladı.

Halifa Altaydıñ wrpaqtarıda is-şaranıñ basında boldı. Olardı ataytın bolsaq: Bibätiş Altay Jünis qızı – Halifa Altaydıñ jwbayı (Almatı qalası), Äbdiraqiım Altay – Halifa Altaydıñ Halqaralıq qayrımdılıq qorı törağası (Almatı, qalası), Äbdulsämet Altay - Halifa Altaydıñ ülken wlı (Franciya, Parij), Şakira Altay – Halifa Altaydıñ qızı (Türkiya, Istambwl), Şeküre Altay – Halifa Altaydıñ qızı (Türkiya, Istambwl), Meşküre Altay – Halifa Altaydıñ qızı (Türkiya, Istambwl), Aysen Altay – Halifa Altaydıñ qızı (Türkiya, Istambwl), YAsemin Altay – Halifa Altaydıñ nemeresi (Türkiya, Istambwl), Selim Altan – Halifa Altaydıñ nemeresi (Türkiya, Istambwl), Aynalqan Altan – Halifa Altaydıñ kelini (Türkiya, Istambwl).

Halifa Altaydıñ küyeu balaları : Nehmet Ovali (Türkiya, Istambwl), Başri Sönmäz (Türkiya, Istambwl).

Bwl aytulı is-şarağa igi jaqsılar jinaldı. As berildi, Halifa Altaydıñ äruağına arnap qwran oqıldı, ğılımi konferenciyada Dulat Isabekov bastağan igi jaqsılar bayandama oqıdı.

Olardıñ qatarında: Islam Jemeney, filologiya ğılımdardıñ doktorı, professor, QR mädeniet qayratkeri, Halıqaralıq türki mädenietiniñ qorı Strategiyalıq zertteuler komitetiniñ törağası (Almatı qalası), «Halifa Altay – qazaq ruhaniyatınıñ oyşıl qayratkeri». Erimbetova Qwndızay, Memleket tarihı institutınıñ jetekşi ğılımi qızmetkeri, tarih ğılımdarınıñ kandidatı (Astana qalası), «Qazaqtıñ tektilik fenomeni ( Halifa Altay mısalında)». Amanqos Mektep-tegi Qwltanwlı, Filologiya ğılımdarınıñ kandidatı, docent(Almatı qalası), «Azattıq üşin azaptı ğwmır keşken». Öteniyazov Samat Köşenwlı, tarih ğılımdarınıñ kandidatı, Madrid universitetiniñ professorı(Almatı qalası), «Halifa Altay ädebi mwrasınıñ tarihi mañızı». Aşamaylı Siezhan Däulethanwlı, jazuşı – zertteuşi (Öskemen qalası), «Şığıs Qazaqstandağı Şaqabay batır esimimen baylanıstı toponimdik ataular». Dosan Baymolda, PhD doktorı, Abay atındağı Qazaq Wlttıq pedagogikalıq universitetiniñ professorı (Almatı qalası), «Halifa Altay jäne şeteldegi qazaqtar». Qwdaybergenova Ayjamal Ibragimqızı, tarih ğılımdarınıñ doktorı, docent, Bilim jäne ğılım ministrligi Ğılım Komiteti Şoqan Uälihanov atındağı Tarih jäne etnologiya institutınıñ bas ğılımi qızmetkeri (Almatı qalası),«Qazaq diasporasınıñ islamğa qayta bet bwruı: Halifa Altaydıñ qosqan ülesi».

Halifa Altay halıqaralıq qayırımdılıq qorı as pen ğılımi konferenciyağa at salısqandardıñ barlığına diplomdar men hattar tapsırdı.

Jarqın Janaltay

Tags Alaş orda Halifa Altay

Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin
14 naurız – Matematikter küni

kerey.kz

Kafedra professorı Matematikter künine arnalğan «Tañğı Studio» tañğı şouında 15 naurız, 2025 14 naurız – Matematikter künine oray «Tañğı Studio» tañğı şouınıñ qonağı belgili ğalımdar: fizika-matematika ğılımdarınıñ doktorı, professor Qangujin Baltabek Esmatwlı men PhD-doktor Jwmabay Mädibaywlı boldı. Efirde olar matematikanıñ mañızdılığın, merekeniñ tarihın, qazaq matematikteriniñ ğılımnıñ damuına qosqan ülesin talqıladı. Professor Baltabek Esmatwlı matematikanıñ ğılımdardıñ patşayımı sanalatındığına toqtaldı. Ol bir jağınan ğılımi bilimniñ şıñında twrsa, ekinşi jağınan basqa pänderdiñ damuına negiz bolatın kömekşi ğılım ekenin atap körsetti. Ğalım şeksizdik pen matematikalıq esepteulerdiñ däldigin bildiretin π sanınıñ şığu tarihına da toqtaldı. Doktor Jwmabay Mädibaywlı bwl künniñ 1988 jıldan bastap «π sanı küni» (π – irracional san, şamamen 3,14142… teñ) retinde toylana
Konstituciyada qazaq tilin memlekettik äri resmi til etsek, basqa tilderdiñ qwqı şektele me?

kerey.kz

Bwğan naqtı jauap – joq, bwl şeşimnen eşbir tildiñ, sonıñ işinde, orıs tiliniñ de qwqı şektelmeydi. Nege? Öytkeni konstituciyadağı memlekettik til märtebesi biliktiñ jwmıs tilin ğana retteydi. Ol normanıñ qarapayım adamdardıñ qatınas tiline qatısı joq. YAğni, memlekettik til – memlekettik organdar men jergilikti özin-özi basqaru wyımdarı jwmıs isteytin til degen söz. Bwl şeşim orısşa söyleytinderdiñ qwqığın şektemeydi, orısşa söyleuge tıyım salmaydı. Qarapayım adamdar üyinde, qoğamdıq orındarda, bizneste, media men mädeniet oşaqtarında qalağan tilinde söyley de, jwmıs istey de aladı. Bwğan konstituciyanıñ basqa baptarı naqtı kepil bolıp otır. Al jaña konstituciyada 9-baptıñ 2-tarmağı qazirgi küyinde qalsa, bwl – qazaq tiliniñ qwqığın şekteydi. Sebebi memlekettik organdar qwjattardı özderi üyrengendey aldımen orısşa jazıp,
Qazirgi biliktiñ eñ ülken qorqınışı…

kerey.kz

Zhalgas Yertay Konstituciyadan orıs tilin alıp tastasaq, Resey bizge soğıs aşa ma? Bilik osılay qorqıta bastadı. Biraq ol swraqqa qısqa jauap – joq. Sebebi, Reseyge qarsı Äzirbayjan da, Armeniya da neşe türli äreketke bardı, barıp ta jatır, biraq olarğa qazir soğıs qaupi tönip twrğan joq. Bwl ädisti sayasi manipulyaciya deydi, şın mäninde, bwnı qazirgi status-kvo jağdayın saqtap qalğısı keletin jüyeniñ asığıs oylap tapqan argumenti deuge boladı. Oylap köriñizşi, Reseyge bizdiñ memlekettik organdar qay tilde is-qağaz jürgizetini emes, loyal bolğanımız kerek. Endeşe, Resey bizdiñ loyaldığımızdı saqtap qalğısı kelse, konstituciyadağı til mäselesine qarsı bolmauı kerek. Sebebi bwl işki twraqtılıq mäselesi. Deni sau eldiñ biligi öz körşisine osınday qarsı argument aytar edi. Endi
Tek tilge baylanıstı…

kerey.kz

Qazaq Respublikasında bir ğana memlekettik til bar. Ol- qazaq tili. Qazaq tilinen basqa eşbir ekinşi tilge memlekettik märtebe berilmeui kerek! Otız jıldan astam uaqıttan beri geosayasi ahualdı sıltauratıp keldik. Endi bizdiñ de minezimizdi häm mısımızdı körsetetin uaqıt keldi. QR-nıñ azamatı häm salıq tapsıruşı qatardağı twrğını retinde talap etemin! Aldağı bes jılda Qazaq Respublikasında eleuli demografiyalıq özgerister boladı. Atap aytqanda 2030 jılınan keyin qazaqtardıñ respublikadağı jalpı ülesi 80-85% ke deyin artadı. Slavyan halıqtarınıñ ösimi azayıp 10%-ğa deyin tüsedi. Esesine eldegi türkitildes özbek, tatar, wyğırlardıñ ösimi eselep ösip tipti 10-15 jılda orıstardıñ ornın basıp ozuı mümkin. Sol kezde Qazaq Respublikasındağı jalpı türkitildes halıqtardıñ üles salmağı 85-90% ke jetedi. Nätijesinde qazaq mektepteriniñ sanı,