Jaña twjırımdama turalı Putin qazannıñ 31-i küni Mäskeude ötken Otandastardıñ 6-düniejüzilik kongresinde mälimdedi.

Putinniñ aytuınşa, bwl twjırımdama «jüyedegi byurokratiyanı joyuğa» arnalğan, qonıs audaru bağdarlaması boyınşa qolaylı jağday jasaudıñ, elge kelu, jwmısqa ornalasu jäne Resey azamattığın aludıñ naqtı erejelerin wsınadı.

Putinniñ aytuınşa, özge elderde (mısal retinde Ukraina men Baltıq elderin keltirdi) orıstarğa qatıstı «rusofobiya, wltşıldıq, eskertkiştermen jäne orıs tilimen küres, separatizm boyınşa ayıptau men qwqığın belden basu» belgileri bayqaladı.

Resey prezidenti Mäskeudiñ bükil älemdegi «otandastarınıñ» qwqığı men müddesin «şeşimtal türde qorğauğa» dayın ekenin atap ötti.

«…Sizder – reseylikter degen alıp qauımnıñ ökilisizder. Birtwtas, ülken orıs äleminiñ ökilisizder. Bwl älem wltı men dinine qarap payda bola salğan joq. Orıs älemi Reseymen ruhani birge adamdardı, orıs tilin, mädenietin, tarihın qorğauşılardı äri qoldanuşılardı biriktirdi» dedi Putin.

Bwl twjırımdama bwrın, 2012 jılı qabıldanğan, 2025 jılğa deyingi aralıqtı qamtitın twjırımdama ayaqtalmay jatıp qabıldanıp otır. Jaña twjırımdamanıñ “Reseyge erikti türde keletinderdiñ (bwl ketip, qayta kelemin degenderge de qatıstı) jağımdı äleumettik baylanısqa qosılıp, Resey qoğamınıñ tolıqqandı müşesi boluına qolaylı rejim jasauğa” bağıttalatını aytılğan.

«BWL – BİZDİÑ OTANIMIZ»

Qazaqstanda orıstar sanı jağınan ekinşi orın aladı. Statistika boyınşa, 2018 jıldıñ basında orıstar eldegi twrğındardıñ 20 payızın (3,6 million) qwrağan.

SSSR tarağan soñ elden ketken orıstardıñ sanı 1,2 milliondı şamalaydı. Onıñ deni Reseyge ketti.

Solardıñ arasında 1999 jılğa deyin Batıs Qazaqstan oblısınıñ Aqtau attı şağın auılında (Oraldan 100 km qaşıqtıqta) twrğan Kurbanovtar otbası bar. Keter kezde Kurbanovtar auıldağı jalğız orıs otbası edi.

Reseyge ketuge on birinşi sınıpta oqitın wldarı Romanı wrılardıñ atıp öltirgeni sebep boladı, jasöspirim olardı siır wrlap jatqan jerinen wstaydı. Otbası Reseydiñ Orlov oblısına köşedi, biraq ol jaqta wzaq twrmaydı. Bir-eki aydan soñ Kurbanovtar qaytadan Qazaqstanğa oraladı.

- Ol jaqta jwmaq ornağan deuge kelmeydi. Jergilikti twrğındarmen sözge kelmedik, biraq jwmıs tabılmadı. Azamattıq aluda köp mäsele tuındadı. Jaña jüyege beyimdele almağan şığarmız. Qısqası, olardıñ twrmıs-saltın qabılday almay, keri qayttıq. Qazaqstanğa üyrenip qalıppız. Bizdiñ mentalitet basqa, – deydi otağası Valeriy Kurbanov.

Qazir olar Oralda twradı. Valeriy ekskavatorşı bolıp isteydi, Qazaqstanda «özderine eşkimniñ qısım jasamaytının», qazir egde tartqan jasında «eşqayda ketudi oylamaytının» aytadı.

- Bwl – bizdiñ otanımız. Qarttardı osında jerledik. Özim, äyelim jäne qızım qazaqşa söyley alamız. Alpısqa kelgen jasımda basqa kimge kerekpin?, – deydi ol.

QOŞ BOL, QAZAQSTAN!

1990 jıldarı bastalğan orıstardıñ Qazaqstannan ketu procesi äli de jalğasıp keledi.

34 jastağı YUriy Zuev 2008 jılı Reseyge ketti. Ol ata-anasımen birge tuıp-ösken jeri Oraldan körşi Orınbor oblısına köşip ketti.

- Ketkenim üşin ökinbeymin. Oralda qalıp qoysam, işimdikke salınıp keter edim. Onday qalada basqa isteytin eşteñe joq bolatın, – deydi ol.

YUriy Qazaqstanda wltşıldıq belgilerin körgenin aytadı.

- Twrmıstıq deñgeydegi wltşıldıq ärkez bolatın şığar. Biraq keyde şekten şığıp ketedi. Mäseleniñ tamırına üñilu kerek, al mınau – äleumettik mäsele, – deydi ol.

Putinniñ «Orıs älemi» turalı migraciyalıq sayasatın Zuev Resey prezidentiniñ «reytingti köteru» äreketi dep sanaydı.

- Zeynetaqı jasın ösiru, qosımşa qwn salığı men bağanıñ ösuine qaray onıñ reytingi tömendedi. Qarapayım halıqtıñ jağdayı jaqsı emes. Soğan qaramay Siriyanı qalpına keltirmek. Al auıldarda fel'dşerlik bölimşelerdi jauıp jatır. Bwl öte jaman, – deydi Zuev.

«Lad» respublikalıq slavyan qozğalısı törağasınıñ orınbasarı Petr Kuz'menko Qazaqstandağı orıstardıñ jağdayın «alañdatarlıq» dep sanaydı.

- Qazaqstannıñ tek qazaqtar üşin monoetnikalıq memleket jasap jatqanın sezemiz. Ol aldımen til sayasatınan bayqaladı. Biraz uaqıt ötken soñ orıs tili tükke jaramay qaladı. Memlekettik mekemege tek qazaq tilin biletinderdi aladı, – deydi ol.

Kuz'menkonıñ aytuınşa, olardıñ wyımınıñ qoğamdıq qabıldauına Reseyge köşu mäselesin swrap «öte köp adam» keledi. Olardıñ ketu sebebi köbine biliktiñ til jäne kadr sayasatımen baylanıstı eken.

Kuz'menkonıñ pikirinşe, orıs tildi twrğındar tipti jergilikti bilik deñgeyinde eldiñ sayasi ömirinen tıs qalğan. Onıñ deregi boyınşa, soñğı eki-üş jılda jıl sayın Qazaqstannan Reseyge şamamen 10 mıñğa juıq adam qonıs audaradı.

Alayda Kuz'menko Putinniñ sözi «Orıs älemine, sonıñ işinde Qazaqstanğa eş ıqpalı joq» dep sanaydı.

- Biz tek özdigimizden kün körip jatırmız. Reseyden eş kömek joq, soğan renjimiz. Materialdıq twrğıda jağdayımız jaqsı, 50 jılda eşkim qwqığımdı şektegen joq. Biraq orıs mektebi jabılğandıqtan eñbekke qabiletti adamdar auıl-qalalardan ketip jatır. Reseyde bizdi eşkim muzıkamen gül wstap qarsı alayın dep twrğan joq. Biraq baram degender balaları üşin ketedi, – deydi Kuz'menko.

«Lad» belsendisiniñ aytuınşa, Reseydegi eñ ülken problema – azamattıq alu.

- Bwl – öte kürdeli byurokratiyalıq procedura. Iä, qonıs audaru bağdarlaması da, otandastar turalı zañ da bar, biraq reseylik şeneunikter Qazaqstandağı siyaqtı eşkimge bağınbaydı. Bizdikiler azamattıq alu üşin Reseyde kem degende bes jıl twruları kerek. Azamattığıñ bolmasa eş qwqığıñ joq «gastarbaytersiñ», – deydi ol.

Keybir elden ketuge tırısqan orıstardıñ aytuınşa, köşudiñ eñ bastı satısında qiındıqtar tuındaydı. Aleksey Martınov (öz ötinişi boyınşa atı-jöni özgertildi-red.) Reseymen şektesetin Aqtöbede twradı. Üş jıl bwrın jas jigit qonıs audaru bağdarlaması boyınşa körşi elge ketudi wyğardı.

- Mwndağınıñ bärinen mezi boldım! Sol jaqta bağımdı sınap köreyin dedim, – dep tüsindiredi Aleksey.

Ol bir ay boyı qonıs audaru bağdarlamasına qajetti qwjattardı jinap, Reseydiñ Oraldağı konsuldığına ötkizbek boladı (Qazaqstan batısındağı tört aymaq – Batıs Qazaqstan, Aqtöbe, Mañğıstau jäne Atırau oblıstarına bir konsuldıq qızmet körsetedi).

- Konsuldıqqa qwjattarımdı ötkize almadım. Özimdi qabıldamadı, qabıldauğa sayt arqılı jazılu kerek boldı, ol jwmıs istemey twrdı. Konsuldıq qızmetkerlerine onı jetkizeyin dedim, eş payda bolmaydı. Bir ay äurelengen soñ oyımnan aynıdım. Bağdarlamanı eppen qwrtu üşin ädeyi osınday qiındıqtar jasap qoyğan ba, ol jağın bilmeymin, – deydi Aleksey.

Qazir ol köşu turalı sirek oylaydı. Qazaq tilin üyrenip alğan ol bir mezgilde birneşe jerde jwmıs isteydi.

BAQILAUŞILAR NE DEYDİ?

Almatılıq jurnalist Sergey Duvanov orıstardıñ soñğı köşi Ukrainadağı jağdaydan soñ bastaldı dep sanaydı.

- Reseylik BAQ arqılı jürgizilgen Putinniñ ügit-nasihatı orıstar men basqalarğa reseylik «renessans» däuiri keldi degendi siñirdi, yağni Resey «ayağınan tik twrdı», odan basqalardıñ bäri qorqatın zaman oraldı dep sendirdi. Biraq onıñ nätijesi ayanıştı bolıp şıqtı, – deydi ol.

Duvanovtıñ pikirinşe, «Qazaqstan azamattarına imperiyalıq ambiciyanı siñiru adamdardı ideologiyalıq jikke bölip qana qoymay, Qazaqstan qoğamına wltaralıq şielenis äkeldi».

- Bir jağınan, Qazaqstandağı orıstardıñ birqatarı özderin «uaqıtşa twrğın» sezinip, qazirgi jağdaylarına basqaşa qaray bastadı. Ekinşiden, qazaq wltşıldığı küşeydi, Putin men onıñ imperiyalıq ambiciyasın qoldaytındarğa separatist retinde qarau bastaldı. Nätijesinde, adamdar tağı da Reseyge köşe bastadı, – dep tüsindiredi jurnalist.

Qoğamğa paydalı adamdardıñ ketuiniñ keri saldarın moyınday otırıp Duvanov «reseyşil orıstardıñ ketui Qazaqstandağı ideologiyalıq şielenisti basadı» deydi.

- Kete bersin. <…> Özderi biledi. Özin böten sanap twrğan adam qanday payda äkelmek? Qazaqstandıqtar arasında Reseyge telmirgender azayğan sayın Qazaqstan qoğamında birlik küşeye beredi. Böten sanaytın adamnan öziñe jaqsı qarım-qatınas jasaudı talap ete almaysıñ. Olar da solay, – deydi jurnalist.

Oppoziciyalıq sayasatker Ämirjan Qosanov Putinniñ qazirgi bastamasın «elektoraldıq sipatqa ie» dep sanaydı jäne Reseydegi demografiyalıq problemalarmen baylanıstıradı. (Rosstat deregi boyınşa, 2018 jıldıñ qañtarınan şildesine deyin Resey twrğındarı sanı 91 900 adamğa azayğan).

​«Memleketke jwmıs küşi kerek. Ekinşiden, Qırımdı anneksiya jasağan soñ sankciya küşeygendikten Resey men özge örkenietti älem arasındağı qarım-qatınas naşarladı, halıqtıñ köñilin sodan basqağa audaru kerek» deydi Qosanov. Üşinşi sebep retinde sayasatker «Kreml'diñ bwrınğı Sovet odağın jañğırtudı közdeytinin, sol keñistikte ıqpalın saqtap qaluğa wmtılatının» aytadı.

- Jaña twjırımdamada Reseyden tıs twratın otandastardı qoldau turalı köp aytılğanı beker emes, – deydi Qosanov.

Ol Kreml'diñ mälimdemesi Reseyden tısqarı twrıp jatqan orıstardıñ, sonıñ işinde qazaqstandıq orıstardıñ sanasına ıqpal etetinine senimdi, biraq Putinniñ sözi bärin şeşedi dep sanamaydı.

Qosanov Reseydiñ qonıs audaruşılardıñ ülken ağının qabılday alatınına da kümändanadı.

- Sıñarjaq äri oligarhtarğa beyimdelgen ekonomikalıq sayasat jürgizip otırğan jäne halıqaralıq oqşaulauğa wşırağan Reseydiñ özinde mäsele bastan asadı. Juıq arada «wlı orıs köşin» qabıldauğa äzir dep oylamaymın, – deydi ol.