|  |  | 

Суреттер сөйлейді Тарих

Шарқи Түркістан уақытша респубиликасының бірбөлім әскери адамдары

 

 

46089055_1235689256594659_4159898215287619584_n

 

Шарқи Түркістан уақытша респубиликасының бірбөлім әскери адамдары.

 

Нүсіпқан Көнбай, Зунун Тайпов, Фотий Иваонвич Лескин, Сопаxун Сувров, Маргуп Исқақов, Бәделқан Сүгірбаев, тағы кімдерді таныдыңыз? Екі әскери адамның қол ишараты не мағына білдіреді?

46012985_1235691879927730_1355543123735871488_nШарқи Түркістан уақытша үкіметінің Құлжа қаласындағы кезекті құрылтайы.

Құрылтайға Алтай (төменгі Алтай), Тарбағатай уалаятының делегаттары да келіп қатысқан.

Тариxи суретте А.Қасми, Әкімбек Қожа, Дәлелқан Сүгірбаев, Басбай Бапин, Ысқақбек Мононов, Әбілқайыр Төре, Шәмси Мәмиұлы, Әнуар Жакулин, тағы басқа кімдерді таныдыңыздар?

46405199_1237375823092669_1398678588391161856_n 46409600_1237375769759341_5021203964620701696_nГенерал Дәлелқан Сүгірбаев туралы сирек құжаттардың (куәлік) бірі.
Куәлікте “Шыңжаң” деп жазылған (1948). Шарқи үкіметі мен Нан Кин үкіметі келіссөз өткізген соң Шарқи Түркістан атауы орнына Шыңжаң атауы қайта жаңғыртылды. Алтай, Тарбағатай, Іле уалаятында құрылған уақытша Шарқи Түркістан үкіметі күшін жойып орнына “Үш Аймақ Үкіметі” орнады және Үрімжімен коалецсиялық келсімге келді. Сол уақытта шыққан құжат.

Шарқи Түркістан Жұмғұриты Бірінчі Деулет Харби Зайомы, 1945 46426393_1237319806431604_2383929448845017088_n

Шарқи Түркістан Респубиликасы Бірінші Мемлекет(тік) Әскери Зайомы, 194546381731_1237313413098910_9046024234383441920_n

Сонымен қатар Мұңғолша жазуы да бар. Зайом қағазына Іле уалаятындағы қазақ ұлт-азаттық төңкерісін бейнелейтін символды көріністі басқан.

Екінші сурет, Баж Маркысы (салық маркасы)

46275246_1237334349763483_1959370157813923840_n

Жаң Жыжұң-ның (张治中) Құлжаға келуі атты сурет. 1946-жылы тамыз айында келген. Жаң-ның алдында әскери сәлем беріп тұрған жауынгер Іле уалаяты қазақ төңкерісшілері екені ап-анық (бас киімінен танисыз).

Жаң сексенге келіп 69-жылы Пекинде қайтыс болған. Бұл тұлғаның “шарқи түркістан мәселесіне” қатысты стратегиялық тактикасын жақсы зерттемей тұрып Шарқи Түркістан үкіметінің қытайдағы ақиқатын ашам деу өте қиын. Жалпы, білікті саясаткер, стратег болған. Мәскеудің Шыңжаңдағы саяси ойынына қарсы қытай мүддесі тұрғысынан сауатты ойыншы болды. Оның Пекинге (北京), Мәскеуге, Нан Кин (南京) мен Чун Чиньге (重庆) жолдаған жеделxаттары, естеліктері және саяси стратегиялық тактикалары 40-жылдардағы Шыңжаң тариxы үшін тың көзғарас орнатуға түрткі болары анық.

46145209_1235681226595462_1844343662247411712_n

Шамамен 1950-жылдар, Үрімжі не Қолжада түсірілген.

Нүсіпқан Көнбай, Зунун Тайпов, Фотий Иванович Лескин және Маргуп Исқақов, тағы басқа кімдерді таныдыңыздар?

Тарбағатай уалаяты Шәуешек қаласындағы Дубек Шалғынбаевті суға тұншықтырып өлтіру оқиғасынан соң (әдебиеттерде бұны айтпайды) Тарбағатай уалаяты атынан Сейфутдин Әзезидің саясаттағы тасы бірден өрге домалады. Әсіресе, А.Қасми, Д.Сүгірбаев, Ә.Аббасовтардың “ұшақ оқиғасынан” соң ол Шыңжаң өлкелік үкіметі, Үш Аймақ үкіметі атынан Пекинмен тіке сөйлесетін санаулы адамның бірі болды. А.Қасми, Д.Сүгірбаев, Ә.Аббасов Пекинге бара алмай қалған соң орнына осы барды. Пекинде “шыңжаңның негізгі мәселелері” осы кісінің аузынан тыңдалды. А.Қасми, Д.Сүгірбаев, Ә.Аббасовтардың “ұшақ опатын” өлкелік үкіметтен бұрын совет агенті арқылы күні бұртын біліп қойғанына қарағанда оңай адам емес. Оқыған өлкесі Ташкендегі Орталық Азия университеті. Пекиндегі Мао Зейдуң-ның “Сейфутдин Әзез мырза тұрғанда ешқашан Шыңжаң мәселесінен алаңдамаймын” деуінің себебі бар. Бұл кісі, Шарқи Түркістанның ішкі азаматтық соғысын бастықтырған тұлғаның бірі (Манас, Іле оқиғасы, тб); Шарқи Түркістанның А.Қасми, Д.Сүгірбаев, Ә.Аббасовтан кейінгі кадр алмасуларында советтік факторды Пекинге барынша жуасытып берді; Қазақтардың жеке автономия болып бөлініп шығуына тосқауыл болды; Қазақ автономиясының тұтас түстікте құру жоспарын болдырмады; Советшіл қазақ ұлтшылдарын жаныштады (көбі, 55-62 жж совет асты); тб46299385_1237488029748115_2230271977308815360_n

Арғы тегі Атұштық болғандықтан қытай стратегтері билік басына Атұштық вариянтты қою арқылы Қашқар, Хотан, Ақсу және Құлжа бақталастығын бастықтырды. Шыңжаңдағы Ұйғыр зиялыларын шаршалауда қытайдың оң жамбасына келді. Дейтұрғанымен де Сейфутдин мен Шыңжаңдағы қазақ-ұйғыр зиялылары бірлесе алған тұстары да көрініс беріп жатты. Сол арқылы орталық биліктің Шыңжаңға жіберген қытай кадрларына бағынбайтын, сөзін тыңдамайтын дәуір кезеңі болды. Бірақ, ұзаққа бармады…

Related Articles

  • Ясин Құмарұлы: Ежелгі Түркі тайпаларындағы төтемдік аң – құстардың аңыздық негіздері

    Анотация  Мақалада грифон, көкбөрі (Құсбөрі) тәңір ұғымдары мен атаулары төңірегіндегі сондай-ақ Сақ, Ғұн, Үйсін, Түркілердің бөрі төтемділігі және аттарының да бөріге байланыстылығы зерттеледі. Грифон және көкбөрі Грифон (griffon) қазірге дейінгі анықтамаға сай жартылай арыстан, жартылай құмай немесе басы, қанаты құс, денесі арыстан аңыздық мақұлық (狮鹫). Біреулер оны жауыздықтың символына баласа енді біреулер ізгіліктің (тіпті Христостың)нышаны деп біледі. «Этимология» атты  еңбекте: «Христос – арыстан, өйткені онда теңдессіз парасат және қүш-қуат бар, Христос әрі құзғын, өйткені ол қайта тірілген соң аспанға көтеріліп, жұмаққа шығады», – деп жазылған. Грифон көбіне грек аңыздарында жолығады. Оның арғы және кейінгі заманғы мәдениет, этнос, т.б. танудағы орны маңызды. Ол қиыр шығыстың айдаһары сияқты бір дәуір мәдениетінің символы. Десе де, грифон грек аңыздарында ғана сақталып қалмастан,  басқа  аймақтарда да  кеңінен  таралғандығы  байқалады.  Әсіресе оның археологиялық дерегі Орталық Азия өңірінен көп байқалады. Байырғы Еламдықтар оны архитектурада кеңінен пайдаланған. Геродоттың «Тарих» атты ұлы еңбегінде griffon  бірнеше  жерде  жолығады,  барлығы  сақтарға  байланысты.  Геродот  және сақтар  жерінде  грифонның  әйгілі  болғандығын  да  жазады.  (IV.79)  Тарихи деректерге,  аңыздарға  негізделгенде  грифон  Украинадан  Орта  Азияға  дейінге скиф даласында болған деп қаралады. Сақтардың грифон әсем өнері туралы: сақ молаларында бар. Берелде, Пазырықта, Есікте, Алагуде, тіпті ғұндардың көші және жойқын жорығымен бірге Қиыр Шығыс жеріне дейін жеткендігі байқалады. Геродоттың  айтуынша,  исседондардың  жоғарғы  жағында  аримаспы,  яғни жалғыз  көзділер  тұрады.  Ал  олар  тұрған  жерде  алтынды  қорып  жатқан  грифон болады  десе,  ол  тағы,  исседондардың  аримаспы  жағынан  ығыстырылып,  одан скифтер исседондар жағынан ығыстырылғандығын жазады [1]. Геродот:  «Бұл  арадан  шалғайдағы  жағдайлар  туралы  мәліметтерді  тек исседондардың айтқандарынан ғана білеміз. Олар жалғыз көзділер мен алтын қорып жатқан грифон туралы әңгімелейді. Скифтер бұл әңгімелерді исседондардан естиді. Одан скифтер оны гректерге жеткізеді. Сонымен біз оларды жалғыз көзділер деп атадық. Скифтер Arimaspi  дейді. «Arima» бір дегенді, «spu» көз дегенді білдіреді», – дейді [2].

  • Тарихыңды тани біл (яғыни Абақ Керейдің 12 руының ноқтағасы Ителі руы жайында)

    Байахмет Жұмабайұлы Тарих – әсте кешегіні аңсау емес, керісінше еске алу. Яғыни бабалар ізіне үңілу, бүгінгі бейбіт елдің кешегі тарихына көз жүгірту. Ендеше мынау бейбіт заман өткенімізге орай жаратып бергін абзалдылығына шынайы рахымет айтамыз. Біз ұлттар ара, рулар ара берекеге мән бере отырып, Қазақ тарихының ұсақ деталы болған рулық шежірені зерттеп анықтау, осы арқылы, ұлт, отан тіпті дүние тарихына өз есемізді қосу деген мақсатты алдыға ұстаймыз. Айырықша ескертеріміз: «зерттеуіміздің жеткен жері осы» дегендік емес, бұлар тек көзқарас. Әр дәуірдегі жазылым, айтылымдардан алған дәлелдер ғана. Енді бір рудан озу, биіктеу деген ойдан аулақпыз. Әрбір ру өзінің тарихына осылайша үңілер болса, мүмкін, ұлт тарихының негізі қаланар дегенді ескере кетпекпіз. Материялдық деректер Кеңесті

  • Тұрардың Қытайға құпия сапары

    ХХ ғасыр басында қазақ зиялыларының халқы үшін атқарған еңбегі ұшан-теңіз. Олардың ерен істерін әлі толық зерттеп-зерделеп үлгермей жатырмыз. Сондай тұлғаның бірі – Тұрар Рысқұлов. Бұл адамның қайраткерлік қабілеті Кеңес Одағы деңгейінен асып, Коминтерн өкілі ретінде әлемдік масштабтағы саяси істерге араласуына ықпал етті. Соның бір парасы – Азия құрлығындағы көшпенді жұрт Моңғолияның конституциясын жасап, елдің саяси-экономикалық дамуын социалистік бағытқа бұрып беруі. Істі тиянақтау үшін қайраткер аталмыш мемлекетке 1924 жылдың қазан айында барып, 1925 жылдың шілдесіне дейін 9 ай қызмет етті. Т.Рысқұловтың Моңғолияда атқарған еңбегі жайлы «Егемен Қазақстан» газетінің жылашар санында «Тұрардың Күредегі күндері» атты көлемді мақала жарияланған еді. Осы жазбада қайраткердің ол жақта атқарған жұмысы жайлы баяндалған болатын. Дейтұрғанмен Т.Рысқұлов осы

  • Қазақ патриот құрылысшысы

    11 тамыз күні, бұрынғы Кеңес Одағының аумағында құрылысшылардың кәсіби мерекесі атап өтілді. Еріксіз, менің досым Александр Владимирович Рязановты (1958-2009) еске алдым. Иә, биылғы тамыздың басында Одесса қаласына қысқа сапар шектім. Осы аймақта өмір сүретін Алекеңнің туысқандарымен қауыштым: бөле ағасы Александр Браилов, бөле қарындасы Оксана Позняк, бөле інісі Андрей Барбакар. Одесса аймағының құрамасындағы Измаил қаласында тұратын оның досы, журналис Александр Ободовскиймен сөйлестім. Зымырап өтетін уақыттың қарқыны соншама: биыл А.В. Рязановтың мезгілсіз қазасына дардай он жыл толды. Қайран Александр Владимирович әйгілі американдық эстрадалық әнші Майкл Джексондей (1958-2009) жарқыраған жұлдыздай өтті. Еліміздің құрылыс саласында Алекең де біртуар жұлдыз емей немене? Алайда, кең-байтақ мемлекетімізде күні бүгінгі дейін оның құрметіне бірде-бір көше, алаң, даңғыл аталмады.

  • Шыңғыс хан және оның заманы Мұхтар Мағауин екінші кітап ұйысқан үлыс

    бірінші бөлім бүліңғір і т а р а у тауарихтың бәсі алқисса, қят бартан-бахадұрдың ұлы есугеи онан өзенін бойлап, құс салып жүр екен. кенет, атан түйе жегілген, найқала жылжып, жақындап қалған қарағұт күймені көзі шалады. атты қосшысы бар. бұл – жәуінгер меркіт тайпасының жетекші әулетінен шыққан еке-чіледу болатын. қалың қоңыраттың олқұнұт руынан қыз алып келе жатқан. жаңа түскен келіншегінің есімі – өгелін еді. иенде кездескен екеу дала рәсімімен сәлемдесті ме, жөн сұрасты ма – белгісіз. анығы – есугеидің көзі қалбағай асты, күн тимес көлеңкеде отырған өгелінге түседі. жас қыз, шындығында беті жаңа ашылған келіншек ғәжәйіп сұлу екен. өркеуде жігіттің жүрегі шым етіп, өне бойын өзгеше сезім құрсағаны күмәнсіз. бірден-ақ, «мұндай

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: