|  |  | 

Суреттер сөйлейді Тарих

Шарқи Түркістан уақытша респубиликасының бірбөлім әскери адамдары

 

 

46089055_1235689256594659_4159898215287619584_n

 

Шарқи Түркістан уақытша респубиликасының бірбөлім әскери адамдары.

 

Нүсіпқан Көнбай, Зунун Тайпов, Фотий Иваонвич Лескин, Сопаxун Сувров, Маргуп Исқақов, Бәделқан Сүгірбаев, тағы кімдерді таныдыңыз? Екі әскери адамның қол ишараты не мағына білдіреді?

46012985_1235691879927730_1355543123735871488_nШарқи Түркістан уақытша үкіметінің Құлжа қаласындағы кезекті құрылтайы.

Құрылтайға Алтай (төменгі Алтай), Тарбағатай уалаятының делегаттары да келіп қатысқан.

Тариxи суретте А.Қасми, Әкімбек Қожа, Дәлелқан Сүгірбаев, Басбай Бапин, Ысқақбек Мононов, Әбілқайыр Төре, Шәмси Мәмиұлы, Әнуар Жакулин, тағы басқа кімдерді таныдыңыздар?

46405199_1237375823092669_1398678588391161856_n 46409600_1237375769759341_5021203964620701696_nГенерал Дәлелқан Сүгірбаев туралы сирек құжаттардың (куәлік) бірі.
Куәлікте “Шыңжаң” деп жазылған (1948). Шарқи үкіметі мен Нан Кин үкіметі келіссөз өткізген соң Шарқи Түркістан атауы орнына Шыңжаң атауы қайта жаңғыртылды. Алтай, Тарбағатай, Іле уалаятында құрылған уақытша Шарқи Түркістан үкіметі күшін жойып орнына “Үш Аймақ Үкіметі” орнады және Үрімжімен коалецсиялық келсімге келді. Сол уақытта шыққан құжат.

Шарқи Түркістан Жұмғұриты Бірінчі Деулет Харби Зайомы, 1945 46426393_1237319806431604_2383929448845017088_n

Шарқи Түркістан Респубиликасы Бірінші Мемлекет(тік) Әскери Зайомы, 194546381731_1237313413098910_9046024234383441920_n

Сонымен қатар Мұңғолша жазуы да бар. Зайом қағазына Іле уалаятындағы қазақ ұлт-азаттық төңкерісін бейнелейтін символды көріністі басқан.

Екінші сурет, Баж Маркысы (салық маркасы)

46275246_1237334349763483_1959370157813923840_n

Жаң Жыжұң-ның (张治中) Құлжаға келуі атты сурет. 1946-жылы тамыз айында келген. Жаң-ның алдында әскери сәлем беріп тұрған жауынгер Іле уалаяты қазақ төңкерісшілері екені ап-анық (бас киімінен танисыз).

Жаң сексенге келіп 69-жылы Пекинде қайтыс болған. Бұл тұлғаның “шарқи түркістан мәселесіне” қатысты стратегиялық тактикасын жақсы зерттемей тұрып Шарқи Түркістан үкіметінің қытайдағы ақиқатын ашам деу өте қиын. Жалпы, білікті саясаткер, стратег болған. Мәскеудің Шыңжаңдағы саяси ойынына қарсы қытай мүддесі тұрғысынан сауатты ойыншы болды. Оның Пекинге (北京), Мәскеуге, Нан Кин (南京) мен Чун Чиньге (重庆) жолдаған жеделxаттары, естеліктері және саяси стратегиялық тактикалары 40-жылдардағы Шыңжаң тариxы үшін тың көзғарас орнатуға түрткі болары анық.

46145209_1235681226595462_1844343662247411712_n

Шамамен 1950-жылдар, Үрімжі не Қолжада түсірілген.

Нүсіпқан Көнбай, Зунун Тайпов, Фотий Иванович Лескин және Маргуп Исқақов, тағы басқа кімдерді таныдыңыздар?

Тарбағатай уалаяты Шәуешек қаласындағы Дубек Шалғынбаевті суға тұншықтырып өлтіру оқиғасынан соң (әдебиеттерде бұны айтпайды) Тарбағатай уалаяты атынан Сейфутдин Әзезидің саясаттағы тасы бірден өрге домалады. Әсіресе, А.Қасми, Д.Сүгірбаев, Ә.Аббасовтардың “ұшақ оқиғасынан” соң ол Шыңжаң өлкелік үкіметі, Үш Аймақ үкіметі атынан Пекинмен тіке сөйлесетін санаулы адамның бірі болды. А.Қасми, Д.Сүгірбаев, Ә.Аббасов Пекинге бара алмай қалған соң орнына осы барды. Пекинде “шыңжаңның негізгі мәселелері” осы кісінің аузынан тыңдалды. А.Қасми, Д.Сүгірбаев, Ә.Аббасовтардың “ұшақ опатын” өлкелік үкіметтен бұрын совет агенті арқылы күні бұртын біліп қойғанына қарағанда оңай адам емес. Оқыған өлкесі Ташкендегі Орталық Азия университеті. Пекиндегі Мао Зейдуң-ның “Сейфутдин Әзез мырза тұрғанда ешқашан Шыңжаң мәселесінен алаңдамаймын” деуінің себебі бар. Бұл кісі, Шарқи Түркістанның ішкі азаматтық соғысын бастықтырған тұлғаның бірі (Манас, Іле оқиғасы, тб); Шарқи Түркістанның А.Қасми, Д.Сүгірбаев, Ә.Аббасовтан кейінгі кадр алмасуларында советтік факторды Пекинге барынша жуасытып берді; Қазақтардың жеке автономия болып бөлініп шығуына тосқауыл болды; Қазақ автономиясының тұтас түстікте құру жоспарын болдырмады; Советшіл қазақ ұлтшылдарын жаныштады (көбі, 55-62 жж совет асты); тб46299385_1237488029748115_2230271977308815360_n

Арғы тегі Атұштық болғандықтан қытай стратегтері билік басына Атұштық вариянтты қою арқылы Қашқар, Хотан, Ақсу және Құлжа бақталастығын бастықтырды. Шыңжаңдағы Ұйғыр зиялыларын шаршалауда қытайдың оң жамбасына келді. Дейтұрғанымен де Сейфутдин мен Шыңжаңдағы қазақ-ұйғыр зиялылары бірлесе алған тұстары да көрініс беріп жатты. Сол арқылы орталық биліктің Шыңжаңға жіберген қытай кадрларына бағынбайтын, сөзін тыңдамайтын дәуір кезеңі болды. Бірақ, ұзаққа бармады…

Related Articles

  • Алаш және ататек

    Байахымет Жұмабайұлы жазушы, этнограф Ататек жайында сөз қозғар болсақ «Алаш» аты шықпай қоймайды. Ал «Алаш» туралы кеңестің соңы ата текке ұласары шындық. Бұл халқымыздың тек пен тарихты бір тұтас ұғым ретінде қарауының негізі болмақ. Ендеше кеңесті «Алаштан» басталық. Халқымыздың сөз тіркестерінде «Алаштың азаматы», «Алаш – Алаш болғанда», «Алты Алаш» деген сияқты ұғымдар кездеседі. Ол олма біздің осы «Алаш» сөзіміз туысқан ұлттар арасында да өз – өздерінің тілдік қорында әксентіне қарай: Сақалар — дъиэ, Құмыттар — уъй. Түріктер — алачуг, Қырғыздар — Алаччк. Орыстар — лачуг, Ноғайлар — Алаш. Тұнғұстар — алан…[1] т. б. Дейді. Міне бұлар «Алаштың» олардың тарихымен қатыстылығы дегендік емес. «Алаш» созының таралу аясының қаншалықты кеңдігін дәлелдеу. Зерттеушілер

  • Арқадан Алтайға ауған елдің ізі (Яғни Арқадан Алтайға ауған Абақ Керейдің керуен көші жәйінда)

    Байахмет Жұмабайұлы  Кіндік сөз: Керей тайпасының ежелгі мекендері Арқадан Алтай бетіне іргелі елдің қақпайынан ауғаны распа?». «Абақ Керей елді Арқадан Алтайға «Ақмырзаның өліміне себепші болып көшкені» рас па? «Бұқар жырау Абылай ханның бұйрыуымен Керей көшін тоқтатуға алдынан шығып жотасын көрсеткені распа?» т. б. Сұрақтар төңірегінде тарихшы болмасамда ызденістің натижесінде өз әлімше көзғарас білдіруді жөн көрдім. Артық – кемін кешірммен қарарсыздыр. Шыны керек, осы тақырыпқа қатысты жазба деректер аз болғандықтан, дәлелсіз сөздің дәрмені шамалы болар деген оймен, тартыншақтап келген едім. Жуықтан бергі әлеуметтік желілерде бұл тақырып төңірегінде талас-тартыстар малыға бастағанын көріп қолыма қалам алып, осыдан бір қанша жыл бұрын «Қазақтың қысқаша тарихы» деген еңбегімен екі миллярд қытайға ғана емес, шет елдердегі

  • «Отан тарихындағы тұлғалардың рөлі» атты ғылыми-теориялық конференция өтеді.

    Тәуелсіздік мерекесіне орай Ақмола облысы, Көкшетау қаласы, “Достар” мәдениет сарайында, «Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың «Ұлы даланың жеті қыры» мақаласын жүзеге асыру аясында Отан тарихындағы тұлғалардың рөлі» атты ғылыми-теориялық конференция өтеді. Шыңғысхан және одан кейінгі қазақ хандары дәуірінің қалыптасуына ықпал еткен тұғырлы тұлға Тұғырылханның өмір жолы мен ерлік іздері моңғол, парсы, түрік, қытай, орыс, жапон жазбаларында кезігіп қана қалмай, Марко Поло, А.Андреев, Н.А.Аристов, Г.Ф.Миллер, т.б. еңбектері арқылы да әлемге әйгілі. Тарихи тұлға – Тұғырылхан есімін көтеру Ел басының «Болашаққа бағдар: Рухани Жаңғыру», «Ұлы даланың жеті қыры» мақаласы мен президентіміз Қ.Тоқаевтың «Алтын орданың 750 жылдығын мерекелеу» аясындағы үндеуіне сай қолға алынып отыр. Ұлы дала тұлғаларын көтеруде ҚР Білім және Ғылым минстрлігі Ш.Ш.Уәлиханов атындағы тарих

  • Шұбартаудан ауған “Бес қасқа”. 

    Сламбек Жумагали Қазақтың көрмеген қорлығы, тартпаған азабы бар ма? Бұндай тауқымет кешегі Кеңес дәурінде де тиылған жоқ. Абақ Керейдің ішіндегі Жастабан ұрпақтары Семей өңіріндегі Шұбартау ауданын өз ата қоныстары сайлайды. Тарихшылардың айтуына қарағанда Алтайдан Жобалай би азШахантай батыр Ер Жәнібекпен зөңгілес дос болған соң, осы Бақанас өзенінің бойын жайлай қоныстаныпты. Оның ішінде Жастабан ұрпақтары Бегімбет атанып, Бекназар-Қосай болып екі тармаққа бөлінеді. Осы маңды қоныстанған осы екі атаның баласы, бірінің ұпаны Шақантай, екіншісінікі Жобалай. Яғни,” Жондағы Жобалай елі”атанған. Шақантай батыр осы екі атаның Бас қолбасшысы болса, Жобалай би ақылман, әрі төбе биі болған. Жобалайдың әкксі Байсейітте тегін адам болмапты. Елдің айтысына қарағанда ол кісі де би, әрі батыр болған және елді

  • Керей мемлекетінің билеушісі Тоғрыл ханның Шыңғыс ханды тарих сахнасына көтеруі туралы тарихи мағлұматтар

    Тоғрыл зан Шыңғыс ханның әкесі Есугеймен анда болған Керей мемлекетінің ұлы билеушісі. Марқұз Бұйрық ханның бес ұлының бірі. Шамамен 1130 -1203 жылдар аралығында өмір сүрген. Хандық билік құрған жылдары 1168 – 1203 ж.ж. Тоғрыл хан билік құрған жылдары Керей мемлекеті ұлы Монғол үстіртіндегі сайын далада өзіндің саяси бағыт бағдар ұстанған және Еуразия құрлығына аты жайылған іргелі елге айналды. Орта ғвсырлардағы тарихшыларының жазба деректері бойынша сол кезде Керей мемлекетінің халық саны оған бағынышты рулар мен тайпаларды қосқанда тоғыз жүз мыңға дейін жеткен. Енді бір тарихи құжаттарда екі жүз мың жан болған деп жазылады. Олар ақылды хандарының арқасында алтын шатыр тіктіріп, алтын кеседен су ішкені жайында тамсана жазды. Сол заманда өте қуатты

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: