|  |  |  | 

Саясат Сұхбаттар Тарих

Алғашқы теңгеге Назарбаев бейнесі қалай түспей қалды?


Серікболсын Әбділдин.

Серікболсын Әбділдин. 

1993 жылы қарашаның 15-інде Қазақстан өзінің ұлттық валютасы – теңгені айналымға шығарды. Сол кезде елдің Жоғарғы кеңесін басқарған Серікболсын Әбділдин теңгенің қалай басылғаны жайлы, дизайны қалай дайындалғаны туралы айтып берді.

Теңге айналымға шықпас бұрын Қазақстан соңғы сәтке дейін Ресейдің рубль аймағында қалуға тырысты. Қазақстан президенті Нұрсұлтан Назарбаев “Ғасырлар тоғысында” атты кітабында рубльді сақтап қалуға деген ұмтылысын “рубль аймағының бұзылуы (ортақ валюта – ред.) ТМД елдерінен алшақтауды тездетер еді. Ал Қазақстан бұған дайын емес еді” деп түсіндіреді. Кітапта Назарбаев “1992 жылы Ресейде барлық баға босатылды. Сол кезде іске кірістік. Мен Қазақстан валютасын шығаруды бастау туралы құпия жарлыққа қол қойдым” деп жазды. Алайда Азаттық тілшісімен сұқбаттасқан Жоғарғы кеңестің сол кездегі төрағасы Серікболсын Әбділдин теңге шығару ісінде айтарлықтай құпия болмағанын айтады.

Қазақстандық теңге
ОҚИ ОТЫРЫҢЫЗ

Кешіккен теңгенің ширек ғасырлық жолы

Азаттық: - “Теңге өте құпия жағдайда дайындалды” деген сөздер бар. 1993 жылы қыркүйекте ресейлік “Российская газетаға” берген сұхбатыңызды оқыдым. Сұхбатта Қазақстан өз ақшасын шығаруға дайындалып жатқаны жайлы ашық айтыпсыз. Теңге құпия түрде дайындалды ма?

Серікболсын Әбділдин: - Құпия деген мәлімет өтірік. Себебі ол кезде теңгені дайындау Жоғарғы кеңестің құзіретіне кіретін. Өйткені Ұлттық банк төрағасы мен министрлердің бәрін Жоғарғы кеңес бекітетін. Теңгені дайындау жұмысын Жоғарғы кеңес өз бетінше, ешкім айтпай-ақ бастады. Депутат Тимур Сүлейменов дизайнын жасады. Сауық Тәкежановтың (депутат – ред.) Жоғарғы кеңестегі экономикалық реформалармен шұғылданатын комитетіне ақша дайындауды жүктедік. Комитеттің жұмысы өз арамызда ашық жүрді. Төралқада қаралған теңгенің жұмысы жұртқа да тарайды ғой. Ал кейінірек теңге дайындау жұмысы туралы президентке баяндадым. Нұрсұлтан Назарбаевтың сондағы реакциясы осы күнге дейін есімде сақталыпты. “Ойбай, оны Ельцин біліп қойса қайтеміз” деді. Себебі ол Борис Ельцинмен (1991-99 жылғы Ресей президенті – ред.) “рубль аймағында боламыз” деген әңгімені бастап жүрген еді. Ал біз мемлекет болғаннан кейін өз валютасы болуы керектігін ескеріп, ешкімнен жасырмай-ақ [жұмыс] істегенбіз. Ол кезде Ресей Орталық банкінің төрағасы Виктор Геращенконы өте жақсы танитын едім. Ол Қазақстан сұраған ақшаны беріп тұрды. Бір жолы “Серик Абдилдаевич, өз ақшаларыңыз қашан болады?” деп қалжыңдады. Мен “жұмыс істер жатырмыз” дедім. Ал “құпия” деп жүргендерінің де бір себебі бар.

Бір күні Нұрсұлтан Әбішұлы “теңгеге қандай белгі қоямыз?” деп сұрады. “дизайнның бәрін көріңіз” дедім. Ол “президенттің суретін салайық деген де ұсыныс бар екен ғой” деп күлді. “Осы заманда тірі патшаның суретін салатын мемлекет көргенім жоқ” деп мен де күлдім. Арада біраз уақыт өткен соң “теңгенің дизайнын Ерік Асанбаев (Қазақстанның сол кездегі вице-президенті – ред.) қарасын, саған қарағанда бос қой” деген соң келістім. Асанбаев пен Тәкежанов бірігіп, теңгенің суреттерін жасаған бір уақыт болды. Сол уақытты кімнің суретінің шығатыны құпия болды. Жұрт “теңге құпия жасалды” деп соны айтып жүрген болар.

Азаттық: - Теңгеге президенттің суреті басылмай қалды ма?

Серікболсын Әбділдин: - Кейін бір әңгімелескенде “мыналар менің суретімді ұсынып отыр” деп тағы да айтты. “Не дедіңіз?” деп сұрадым. Президент “әлі ерте” деп күліп жауап беріпті.

Жоғарғы кеңес төрағасы Серікболсын Әбділдин (оң жақта) мен вице-президент Ерік Асанбаев (сол жақта) Жоғарғы кеңес төралқасында отыр. Мінберде - Қазақстан президенті Нұрсұлтан Назарбаев. 1992-93 жылдары түсірілген фото.

Жоғарғы кеңес төрағасы Серікболсын Әбділдин (оң жақта) мен вице-президент Ерік Асанбаев (сол жақта) Жоғарғы кеңес төралқасында отыр. Мінберде – Қазақстан президенті Нұрсұлтан Назарбаев. 1992-93 жылдары түсірілген фото.

Азаттық: - Теңге 1993 жылдың көктемінде дайын болған екен. Бірақ соған қарамастан Қазақстан қыркүйекте Ресей рублінің аймағында қалу жөнінде келісім жасасауға ұмтылды. Бірақ көп ұзамай теңге айналымға шықты. Осы аралықта не болды?

Серікболсын Әбділдин: - “Рубль аймағында боламыз” деген – Қазақстан президентінің идеясы. Ал Жоғарғы кеңес “төл ақшамыз болуы керек” деген ұстанымда болды. Аз-маз кешігіп шыққаны да содан болар. Жұрт “валюта жасау үшін Англияға төлейтін ақшамыз болмады” деп те айтып жүр. Ол кезде ақша бар еді. Шетел валютасы аз болды. Бірақ Ресей үкіметі де, Ресей банкі де сұраған ақшамызды беріп отырды. Жалпы, Ресей “тәуелсіздік алсаңдар біржола кетіңдер” деген саясат ұстанды. “Ортақ ақшамен жұмыс істейік” деген, менің ойымша, анығын кесіп айта алмаймын, біздің президенттің идеясы.

Азаттық: - 1993 жылы қыркүйекте Қазақстан Ресеймен ортақ валюта туралы келісім жасасуға ұмтылып жүргенде, Өзбекстан өз валютасын шығарды. Қазақстанның басқа да көршілері өз валютасын айналымға енгізді. Бұл елдерде айналымнан шығып қалған, керексіз “сабан ақшаның” бәрі Қазақстанға келді ғой?

Серікболсын Әбділдин: - Ресей де ақшасын өзгертті. 1993 жылға дейінгі шыққан ақшаны пайдаланудан бас тартып, “ол ақшаны алғысы келгендер ала берсін” деді. Сабан ақшаның көпшілігі Қазақстанға келді. Сондықтан бізге жұмыс істеу өте қиын болды. Ақша бар, құны жоқ. Сол себепті 1993 жылдың аяғында Жоғарғы кеңес заң қабылдап, сол заң бойынша ұлттық теңгемізді жарияладық.

Азаттық: - Қарашаның 15-і күні теңге қолыңызға тигенде қандай әсерде болдыңыз?

Серікболсын Әбділдин: - Теңгені одан бұрын да қолыма ұстадым. Өйткені теңгені жасаған фабрика президентке, Жоғарғы кеңес төрағасына – маған және премьер-министрге деп үш-төрт альбом жасап беріпті. Ол альбом менде осы күнге дейін бар. Жақсы шыққанына қуандық. Теңгенің айналымға шығуы қиын болған жоқ.

Азаттық: - Сұхбатыңызға рақмет!

Азат Еуропа / Азаттық радиосы

Related Articles

  • ҚАРЖАУБАЙ САРТҚОЖАҰЛЫ: ХАЛЫҚТЫҢ ӨЗІ ЖАСАП КЕТКЕН ТАРИХЫН ӨЗІНЕ ҚАЙТАРУЫМЫЗ КЕРЕК

    Өткен аптада Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың «Ұлы даланың жеті қыры» атты мақаласы жарық көргені көпке аян. Тарихи тақырыпты қозғаған мақалаға қатысты белгілі түрколог, филология ғылымдарының докторы Қаржаубай Сартқожаұлымен әңгімелескен едік. Мархабат! – Қаржаубай аға, әңгімемізді кеше ғана жарық көрген Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың «Ұлы даланың жеті қыры» атты мақаласынан бастасақ. Тарихи тұжырымдама турасында қазір қоғамда қызу талқы жүріп жатыр. Қалай ойлайсыз, ел басшысының бұл жолғы бастамасын рухани-мәдени дербестігіміздің алғышарты, күрделі кезеңде халықтың санасын оятып, серпіліс беретін үндеу деп қабылдай аламыз ба? – Елбасының «Ұлы даланың жеті қыры» атты мақаласы жарық көргеннен бергі бір жұманың ішінде қоғамда үлкен сең қозғалғандай болды. Ұлтын ұлықтаған, лайықты бағасы берілген көптеген мақалалар жарияланды. Сол дуалы ауыздардан шыққан дұғалы сөздерді, айтылған

  • Лукашенко Ресейдің Қазақстанға мұнай тасымалдауға рұқсат бермей отырғанын айтты

    Беларусь президенті Александр Лукашенко. Беларусь президенті Александр Лукашенко 21 қаңтарда Минск қаласында мұнай тасымалдау мәселесіне арналған жиында “Ресей Қазақстанға Беларусьқа мұнай сатуға рұқсат бермей отырғанын” айтты. “Қазір расымен Ресей мұнайын толық алмастыратын басқа көз жоқ. Мұнайды жан-жақтан алу керекпіз. Бәрібір мұнайдың 30-40 пайызын Ресейден сатып аламыз. Қалғанын30 пайызын Балтық елдерінен, 30 пайызын Украинадан алуымыз қажет. Егер Ресей келіссе, Қазақстан да бізге мұнай жеткізіп бере алады. Біздің бір одақтасымыз екінші одақтасымызға мұнай тасымалдауға келісім бермей отырғаны таң қалдырады” деді Лукашенко. 2020 жылдың 1 қаңтарынан бастап Ресей Беларусь еліне мұнай тасымалдауды тоқтатқан. Осыдан соң Беларусь елінде мұнай тапшылығы басталды. Лукашенко мен Ресей мұнай тасымалдау туралы бірнеше рет келіссөз жүргізгенімен нәтиже шықпады. Азат

  • Қастер мен Мұрагер Қытайға қайтарылмайды

    Сот Зайсан ауданы арқылы (ШҚО -авт.) «шекараны заңсыз кесіп өтті» деп айыпталған Қастер Мұсаханұлы мен Мұрагер Әлімұлына қатысты үкім шығарды. Үкім оқылар алдында «Бостандық» деп айқайлаған Қастер мен Мұрагердің жақтастары сот залына басып кірді, деп хабарлайды Azattyq Rýhyтілшісі. Қазақстанның түкпір-түкпірінен жиналған белсенділер сот отырысы үшін кеңірек зал беруді талап етті. Сот процесіне кірмек болған адамдарды полиция тоқтатпақшы болғанмен, олар ескертуге құлақ аспады. Тіпті, айғайға басқан азаматтар тәртіп сақтауды талап еткен полиция қызметкерлерін итеріп, сыртқа шығарып тастады. Түске дейін болған сот отырысында прокурор Ержан Әзімбаев Қастер Мұсаханұлы мен Мұрагер Әлімұлын бір жылға бас бостандығынан айырып, Қытайға депортацияламауды сұраған. Адвокат Ләззат Ахатованың айтуынша, прокурордың жеңіл жаза сұрауына екі жігіттің тергеумен ашық жұмыс істегендері, әрі кәмелеттік жасқа толмаған жас балаларының

  • Алаш және ататек

    Байахымет Жұмабайұлы жазушы, этнограф Ататек жайында сөз қозғар болсақ «Алаш» аты шықпай қоймайды. Ал «Алаш» туралы кеңестің соңы ата текке ұласары шындық. Бұл халқымыздың тек пен тарихты бір тұтас ұғым ретінде қарауының негізі болмақ. Ендеше кеңесті «Алаштан» басталық. Халқымыздың сөз тіркестерінде «Алаштың азаматы», «Алаш – Алаш болғанда», «Алты Алаш» деген сияқты ұғымдар кездеседі. Ол олма біздің осы «Алаш» сөзіміз туысқан ұлттар арасында да өз – өздерінің тілдік қорында әксентіне қарай: Сақалар — дъиэ, Құмыттар — уъй. Түріктер — алачуг, Қырғыздар — Алаччк. Орыстар — лачуг, Ноғайлар — Алаш. Тұнғұстар — алан…[1] т. б. Дейді. Міне бұлар «Алаштың» олардың тарихымен қатыстылығы дегендік емес. «Алаш» созының таралу аясының қаншалықты кеңдігін дәлелдеу. Зерттеушілер

  • Арқадан Алтайға ауған елдің ізі (Яғни Арқадан Алтайға ауған Абақ Керейдің керуен көші жәйінда)

    Байахмет Жұмабайұлы  Кіндік сөз: Керей тайпасының ежелгі мекендері Арқадан Алтай бетіне іргелі елдің қақпайынан ауғаны распа?». «Абақ Керей елді Арқадан Алтайға «Ақмырзаның өліміне себепші болып көшкені» рас па? «Бұқар жырау Абылай ханның бұйрыуымен Керей көшін тоқтатуға алдынан шығып жотасын көрсеткені распа?» т. б. Сұрақтар төңірегінде тарихшы болмасамда ызденістің натижесінде өз әлімше көзғарас білдіруді жөн көрдім. Артық – кемін кешірммен қарарсыздыр. Шыны керек, осы тақырыпқа қатысты жазба деректер аз болғандықтан, дәлелсіз сөздің дәрмені шамалы болар деген оймен, тартыншақтап келген едім. Жуықтан бергі әлеуметтік желілерде бұл тақырып төңірегінде талас-тартыстар малыға бастағанын көріп қолыма қалам алып, осыдан бір қанша жыл бұрын «Қазақтың қысқаша тарихы» деген еңбегімен екі миллярд қытайға ғана емес, шет елдердегі

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: