WLTTIQ QWNDILIQTARDI ESKİRDİ DEP KİM AYTTI?
kerey.kz
Almatı qalası Din isteri jönindegi basqarmasınıñ qoldauımen "Din
men dästür" jobası ayasında "Adırna" wlttıq-etnografiyalıq birlestigi
halqımızdıñ ruhani qwndılıqtarın nasixattauda birşama is şaralar
ötkizdi.
Jaqında änşi-küyşi, kompozitor, tarixşı-etnograf, önertanuşı,
jazuşı, kinoger scenarist Erlan Töleutaymen Saparğali Begalin
atındağı memlekettik balalar kitaphanasında tamaşa bir kezdesu ötken edi.
Wltımızdıñ maqtanarlıq ruhani qwndılıqtarı köp. Solardıñ biri
de biregeyi qazaqtıñ salt-dästürleri. Bwl kezdesu qazaq wltınıñ salttarı
turalı taqırıp ayasında örbidi. Qazaqta salt-dästürler köptep sanaladı.
Ärqaysısınıñ mañızı men ornı da erekşe. Mısalı: «şildehana», «twsau
kesu», «arızdasu», «asatu», «aşamayğa otırğızu», «at-ton ayıp töleu»,
«äulie aralau», «besikke salu», «besikti alastau», «jeti atanı bilu»,
«moyınğa bwrşaq salu», «müşel jas», «sauın aytu», «süyek jañğırtu»,
«jılu jinau», «sıñsu», «balağa esim beru», «itköylek kigizu», «bal aşu»,
«bala asırap alu», «bädik aytu», «bäsire», «bauırğa salu», «qız köru», «qwda
tüsu», «jasau dayındau», «betaşar», «wrın baru», «ayttıru», «bata beru»,
«toybastar aytu», «toytarqar aytu», «tasattıq», «enşi beru», «estirtu»,
«joqtau aytu», «toqtau aytu», «köñil aytu», «körimdik beru», «süyinşi
swrau», «jambı atu», «ämeñgerlik», «jesir dauı», «jılu jinau», «köterme»,
«qwn talap etu», «qonaq kütu», «balanı qırqınan şığaru», «oramal tastau»,
«tamır bolu», «şapan jabu», «qalıñ mal beru», «toqım qağar», «qwyrıq
maylau», «tırnaq aldı», tağısın tağılar. Qazaqtıñ salt dästüriniñ sanı
naqtı qanşa ekeni belgisiz. Mısalı tek toylardıñ türleri qanşama
deseñizşi! Mısalı «qwyrıq botqa», «bauır ayaq», «tırnaq aldı» t.b.
Erlan Töleutay qazaq salt-dästürleri turalı köptegen qızıq
äñgimeler ayttı. Ğalım naqtı derekter keltire otırıp söz söyledi.
Mısalı dedi ol, jazuşı Säbit Mwqanwlı «Ömir mektebi» şığarmasında
toydıñ «Besikke salar» degen türi turalı bılay dep jazğan: «Besikke salar»
atalatın toyğa arnaulı qoy soyıldı da, Sibanğa qarağan üş auıldıñ
qatın-qalaşı tügel şaqırıladı. Besikke böler aldında balağa «itköylek»
atalatın, arqa jağı jırıq köylek kigizedi de, (ol – bala «it», «rahitta»
atalatın auruğa şaldıqpasın degen ırım) balanı jeti kempirdiñ
taqımınan ötkizip ap, sodan keyin, tuğan balaları twraqtı bolğan kempir
ğana bileydi… Odan keyin, «etine jara tüsse tez jazıladı» dep, qırıq kün
twzdı sumen ğana şomıldıradı eken, «denesi tığız jäne oñtaylı bop
ösedi» dep, qırıq künge deyin, besikten şeşilgen sayın «sılau may»
atalatın, tortasınan ayırılğan maymen denesin tügel sılap, «ös, ös!..» dep,
qırıq künge deyin besiktiñ qasına şam jağıp qoyadı eken.
Qırıq kün tolğanda, balanıñ «it köylegin» şeşip aladı da,
ittiñ moynına kigizip, auıldı jağalay quadı da, sodan keyin köylekti
it moynınan alıp, örtep jiberedi, balanı odan keyin bölerde qırıq
qasıq sumen şomıldırıp, ol sudı qırıq qatınğa tükirtip, adamnıñ
ayağı baspaytın jerge töktiredi eken…»
«Süyinşiden köñil aytuğa deyin» attı kitapta «Twsaukeser» saltı
turalı jazılğan: «Keyde ata-ana jas büldirşini qaz-qaz twra bastağanda:
Ala jipti eseyin,
Twsau qılıp keseyin.
Käneki jürşi böpeşim,
Täy-täy böpem,
Täy böpem…
dep «Täy-täy» (Twsaukeser) jırın aytatın sätter de boladı».
Ğalım dästürlerdiñ bayırğı zamannan kele jatqandarı turalı
oslayşa naqtı derekter turalı ayta otırıp jwrtşılıqqa qızğılıqtı
türde bayandadı. «Enşi alu» saltınıñ bayırğı ruhani qwndılıq ekenin
«Qobılandı batır» jırınan üzindi oqıp däleldedi:
Qobılandı bala keledi,
Köktimge sälem beredi:
«Enşisin bölip Qwrtqağa,
Bärin de berip jatırsıñ,
Bergeniñ mağan ne?» – dedi.
Bwl üzindiden biz nşi beru saltı «Qobılandı batır» jırınıñ bayırğı
zamanda payda bolğanın jäne türli-türli bolğanın bäle alamız dedi ğalım:
Köktim aymaq atası:
«Şırağım balam kel! – deydi.
Bergenim sağan bil, deydi,
Töbeñde twrğan tört bwlıt
Enşiñ balam, sol, – deydi.
Jaz bolsa, şığar kün jaqtan,
Qıs bolsa, şığar jel jaqtan
Şırağım, balam, sen, – deydi,
Tapsırdım seni soğan – dep,
Endi atıña min», – deydi.
Ğalımnıñ aytuı boyınşa osınday salt-dästürler qazaqta barşılıq.
Ğalım Erlan Töleutay äñgimesin arı qaray türli salttar turalı ayta kelip
tağı da tağı da keremet mısaldar keltire otırıp örbitti. Aruaqqa sıyınu,
turalı da ayttı. Basqa da saltar men jhn-joralar turalı aytudı da
wmıtpadı. At baptau, at twldau, ämeñgerlik, sauın aytu, sıbağa taratu,
sälemdeme joldau, jarıs qazan, kindik şeşe, til-közden saqtanu, t.b.
salttar turalı keremet sözder ayttı.
Ğalım qazaq salttarı turalı şeteldik ğalımdardıñ esteligin de
qızıqtı da naqtı oqiğalar negizinde däleldep berdi.Mısalı: Qarapayım
qazaqtar han, töre-swltandarmen amandasqanda olardı «Aldiyar» dep atap,
eki qolın keudesine, nemese tizerlep twrğanda oq qolın oñ tizesine qoyuı
şart bolğan. Töremen jol üstinde kezdesip qalğan jağdayda qarapayım qazaq
atınan tüsip bir tizesin bügip amandasuı kerek bolğan. Al töre oñ qolın
onıñ iığına qoyıp: «Aman ba?» dep jauap beretin.
Handar elşilerdiñ iığına da qolın qoyğan. 1756 jılı Kişi jüzdiñ
hanı Äbilhayırdıñ ordasında bolğan elşi Djon Kestl' bılay dep estelik
qaldırğan: «Tez ötken üş sağattay uaqıt alğan qabıldau barısında han
meniñ iığıma qolın qoydı. Keyin biluimşe bwl adamdı silaudıñ eñ ülken
körinisi eken».
«Toqtau aytu» saltı turalı ğalım mınaday bir qızıq mälimetpen
bölisti: Ğalım Şoqannıñ atası Uäli han qaytıs bolğanda Baydalı şeşen
joqtau aytpaq bolğan Ayğanım hanşağa: Siz joqtau aytpaqsız, al men sizge
toqtau aytayın dep öleñmen bılay deydi::
– Qayrat degen qıran bar,
Qayğığa tizgin bermeytin.
Qayğı degen jılan bar,
Özekti şağıp örteytin.
Ümit, senim tilek bar,
Quantıp, quat aldırar.
Jılau degen azap bar,
Quartıp otqa aldırar.
Men qayğıñdı qozğağalı kelgem joq,
Qayratıñdı qoldağalı keldim.
Bwnday sözderdi estigen Ayğanım hanşa şeşenge hannıñ Köksırğanaq degen
atın sıyğa tartqan.
Osınday qızıqtı da mazmwnı tereñ äñgimelerdi jinalğan köpşilik
wyıp tıñdadı. Ğalımnıñ auzınan estigen äñgimelegen ğalınıñ mına
mälimetteri kimdi de bolsa bey-jay qaldırmağanı anıq. Erlan Töleutay
«Bata beru» saltı turalı da qızıqtı etip bayanday bildi. Ataqtı Añıraqay
şayqasında erligimen atı şıqqan Qoygeldi batırğa Töle bi bılay dep bata
bergen eken:
Atalı wldıñ sözi bayan-dı,
Atasız wldıñ sözi şayan-dı.
Atalı wl Qoygeldim,
El üşin neden ayandı?!
Jelkesin üzdi swm jaudıñ,
Degende qater tayandı.
Olja äpergen eriñe
Sayalat elim sayañdı!
Qoygeldim, jay qolıñdı,
Alla oñğarsın jolıñdı!…
Ata jolın quğan wl
Alaşqa ämse pana bol!
Wldarına ağa bol!
Qızdarına pana bol!
Qoygeldim ämse qıran bol,
El-jwrtıña wran bol!
Joñğarlarğa qarsı jorıqqa attanbaq bolğan Rayımbekke anasınıñ
bergen batasın da ğalımnan estigen köpşilik dän riza boldı:
Qolıñdı jay qwlınım,
Järdem bolsın qwdayım.
Medet tilep pirlerden,
Jaratqanğa jılayın.
Ğayıp eren, qırıq şilten,
Adassa jolğa salıp jür,
Sırtıñnan qorğap bağıp jür…
Jauğa attanıp barasıñ,
Anañnıñ qwrttıñ şarasın.
Qalmaqtan kekti aldırıp,
Jazğaysıñ köñil jarasın.
Seskenbey jür şırağım,
Ataña jetip barasıñ.
Jaratqan ie qoldasın,
Jolbarıs bolsın joldasıñ!
Erlan Töleutaydıñ aytuınşa qazaq basqa halıq ökilderine de, tipti
qaraqşılarğa da bata beretin bolğan. Mısalı Domalaq Ana äulie atanğan
Nwrila Maqtımağzamqızı öz auılına kele jatqan qaraqşılardı körip
kempirdiñ kiimin kiip otıra qaladı. Jön swrağan qaraqşılarğa jılqığa da
jılqışılarğa da timeuin eskertedi. Biraq olar Domalaq Ananıñ aytqanın
tıñdamay jılqını quıp ketedi de tasıp jatqan Boralday özeniniñ tayazdau
jerinen ötpek bolğanda suğa ketip qala jazdap äreñ degende jağağa şığadı.
Sodan soñ Domalaq ananıñ tegin adam emestigin sezip qaytıp barıp keşirim
swraydı. Sonda Domalaq ana:
– Endeşe qoldarıñdı jayıñdar!
Qwday oñdasın, aruaq qoldasın!
Adal jürip, adal twrıñdar
Aldarıñnan jarılqasın! –
dep bata beripti.
Ğalımnıñ bilgirligine tañ qalğan köpşilik onıñ din mäseleri turalı
atyqanına da ülken köñil qoyıp tıñdadı. Endi äñgime …..taqırıbına
oyıstı. Qazaq halqınıñ salt-dästürleri qoğamnıñ şırqı bwzılmas üşin
kerekti kündelikti twrmısta ärqaşan bağıt-bağdar körsetip otırğan bğdar
şam ispetti bolğan. Al, endi älemde orın alıp jatqan bügingi kürdeli
jağdayda halqımızdıñ wlttıq ruhani qwndılıqtarı ruhani jañğıruğa
öziniñ oñ septigin tigizetini anıq.
Berdalı Ospam
kerey.kz
Pikir qaldıru