2-Jahan Soğısına Qatısqan Qıtay Qazaqtarı Turalı
kerey.kz
Bireu bilse bireu bilmes, 2- jahan soğısına qatısqa qıtay qazaqtarı da bolğan. Soğısqa qatısuınıñ tarixi sebebi bılay boldı. 1933-jılı Şıñjañ ölkelik ükimet basına Şıñ Şısay keldi. Şıñ bilikke kele salısımen Sovet-Şıñjañ qarım-qatınasın jaña deñgeyge köterdi. Sovettiñ äue küşter qorğanıs armiya bazası şığıs Şıñjañnıñ Qwmıl qalasına ornalasıp işki qıtaymen resmi baylanıs üzilgendi. Tağı Sovetten eki jüzge tarta är salanıñ mamandarı Ürimji, Altay, Qwmıl, Qwlja, Şäueşek tb qalalarğa kelip qızmet jasadı. 1934-35 jıldan bastap Mäskeu, Taşken, Almatı, Qazan qalalarına art-artınan üş dürkin oquşı jiberdi. 1934-1939 jıldar arasında Sovetter odağında oqıp bilim alğan Şıñjañdıq oquşılardıñ sanı 300′den astı. Mwnıñ deni qazaqtar edi. 1939-jılı 2-jahan soğısı twtanıp Şıñjañ ölkelik ükimeti sol jılı Sovetke jibermekşi bolğan oquşılardıñ oqu bağdarlamasın küşinen qaldıradı. Esteriñizde bolsa tarixşı, ğalım Nığımet Mıñjan öz biografiyasında aytqanınday däl osı jılı “Sovetke şığıp oqu orayınan ayrılıp qalğan” edi. Şıñjañ ölkelik ükimeti oqu bağdarlamasın toqtatıp qana qoymay sol jılı Sovette bilim alıp jatqan oquşılardı jappay Şıñjañğa keri qaytarıp aladı. Bwl Sovet-Şıñjañ qarım-qatınastarınıñ uşıqqan twsı edi. Däl sol kezde birbölim Almatı, Mäskeu jäne Taşkende bilim alıp jatqan Şıñjañ qazaqtarı Şıñ Şısaydıñ “elge qaytaru” nauqanına moyınswnbay bäri Almatı qalasında jinalıp öz erikterimen soğıs maydanına tizimdelip Qazaq SSSR-dıñ äsker qatarına alınğan eken. Tayauda sol turalı derekter tauıp aldım. Soğıs maydanında Şıñjañ qazaqtarınan silanıp äskeri şen-şekpen alğandarı da, jaralanıp emdelgenderi de bolğan eken. Bir qızıq derek, 1944-jılı soğıs ayaqtalar twsta olardı Mäskeu Almatığa jinap “Şarqi Tüikistan” proektisine salıptı. Olar Almatıda “Altay, Tarbağatay, İle men Ürimdi, Erenqabırğa, Täñirtaudıñ geografiyalıq, etnikalıq jäne sayasi erekşeligi” turalı däris bergenge wqsaydı. Mäskeu Europa soğıs maydanınan qaytqan qazaqtar men “Türkistan Legionınan” qaytqan qazaq äskerlerin Almatığa jinap “Şarqi Türkistan” proektisine qatıstırıptı. Qazaqstandıq maydangerdiñ naqtı qanşası “Şarqi Türkistan Respubilikası” üşin Altay, Tarbağatay men İlede soğısqanın qazirşe anıqtay almaymız. Bwl taqırıpqa arnayı post jazamın, sol kezde tıñ oylardı aytayın.
Qım-quıt dünie! Europa soğıs maydanınan oralğan qıtay qazaqtarın “Şarqi Türkistan üşin küres” maydanı kütip twrdı. Mäskeu, sonday-aq Altay, Şäueşek, Qwljadan astırtın adam äkep ötkizip Almatıda, Taşkende üş aylıq, altı aylıq strategiyalıq kurstarğa dayındadı. Sol twlğanıñ biri General Dälelqan Sügirbaev edi.
2-jahan soğısına qatısqan qıtay qazaqtarı turalı derek Şıñjañda nege aytılmadı dep swrauıñız mümkin. Onıñ bastı sebebi, 1950′diñ soñı 1989′dıñ basına deyin Qıtay-Sovet qatınastarı öte tömengi deñgeyge tüsti. Sol sebepti sovet qwramında jürip Europa maydanında qan keşip soğısu- qıtay üşin tompaq edi. Taptıq küreske alınıp auır jazağa wşıraytın.
Al, kelesi kezekte biz qıtaydıñ äskeri oqu ornında oqıp keyin Qıtay-Japon soğısına qatısqan qıtay qazaqtarı bolğan ba nemese Nan Kin, Gansu ham Ürimjidegi äskeri joğarı oqu ornın tauısqan qıtay qazaqtarınıñ 40-jıldardağı tağdırı ne boldı, olar ne üşin Europa men Aqş-qa äskeri bilim aluğa şığa almadı degen swraqqa jauap izdeymiz. Bwl tağı “Şarqi Türkistan men Çin Türkistan ayqasına” aparayın dep twr. Qoş, nekerek, qazirşe osı!
kerey.kz
Pikir qaldıru