2-جاھان سوعىسىنا قاتىسقان قىتاي قازاقتارى تۋرالى
kerey.kz
بىرەۋ بىلسە بىرەۋ بىلمەس، 2- جاھان سوعىسىنا قاتىسقا قىتاي قازاقتارى دا بولعان. سوعىسقا قاتىسۋىنىڭ تاريxي سەبەبى بىلاي بولدى. 1933-جىلى شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەت باسىنا شىڭ شىساي كەلدى. شىڭ بيلىككە كەلە سالىسىمەن سوۆەت-شىڭجاڭ قارىم-قاتىناسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەردى. سوۆەتتىڭ اۋە كۇشتەر قورعانىس ارميا بازاسى شىعىس شىڭجاڭنىڭ قۇمىل قالاسىنا ورنالاسىپ ىشكى قىتايمەن رەسمي بايلانىس ۇزىلگەندى. تاعى سوۆەتتەن ەكى جۇزگە تارتا ءار سالانىڭ ماماندارى ءۇرىمجى، التاي، قۇمىل، قۇلجا، شاۋەشەك تب قالالارعا كەلىپ قىزمەت جاسادى. 1934-35 جىلدان باستاپ ماسكەۋ، تاشكەن، الماتى، قازان قالالارىنا ارت-ارتىنان ءۇش دۇركىن وقۋشى جىبەردى. 1934-1939 جىلدار اراسىندا سوۆەتتەر وداعىندا وقىپ ءبىلىم العان شىڭجاڭدىق وقۋشىلاردىڭ سانى 300′دەن استى. مۇنىڭ دەنى قازاقتار ەدى. 1939-جىلى 2-جاھان سوعىسى تۇتانىپ شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتى سول جىلى سوۆەتكە جىبەرمەكشى بولعان وقۋشىلاردىڭ وقۋ باعدارلاماسىن كۇشىنەن قالدىرادى. ەستەرىڭىزدە بولسا تاريxشى، عالىم نىعىمەت مىڭجان ءوز بيوگرافياسىندا ايتقانىنداي ءدال وسى جىلى “سوۆەتكە شىعىپ وقۋ ورايىنان ايرىلىپ قالعان” ەدى. شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتى وقۋ باعدارلاماسىن توقتاتىپ قانا قويماي سول جىلى سوۆەتتە ءبىلىم الىپ جاتقان وقۋشىلاردى جاپپاي شىڭجاڭعا كەرى قايتارىپ الادى. بۇل سوۆەت-شىڭجاڭ قارىم-قاتىناستارىنىڭ ۋشىققان تۇسى ەدى. ءدال سول كەزدە ءبىربولىم الماتى، ماسكەۋ جانە تاشكەندە ءبىلىم الىپ جاتقان شىڭجاڭ قازاقتارى شىڭ شىسايدىڭ “ەلگە قايتارۋ” ناۋقانىنا مويىنسۇنباي ءبارى الماتى قالاسىندا جينالىپ ءوز ەرىكتەرىمەن سوعىس مايدانىنا تىزىمدەلىپ قازاق سسسر-دىڭ اسكەر قاتارىنا الىنعان ەكەن. تاياۋدا سول تۋرالى دەرەكتەر تاۋىپ الدىم. سوعىس مايدانىندا شىڭجاڭ قازاقتارىنان سيلانىپ اسكەري شەن-شەكپەن العاندارى دا، جارالانىپ ەمدەلگەندەرى دە بولعان ەكەن. ءبىر قىزىق دەرەك، 1944-جىلى سوعىس اياقتالار تۇستا ولاردى ماسكەۋ الماتىعا جيناپ “شارقي تۇيكىستان” پروەكتىسىنە سالىپتى. ولار الماتىدا “التاي، تارباعاتاي، ىلە مەن ءۇرىمدى، ەرەنقابىرعا، ءتاڭىرتاۋدىڭ گەوگرافيالىق، ەتنيكالىق جانە ساياسي ەرەكشەلىگى” تۋرالى ءدارىس بەرگەنگە ۇقسايدى. ماسكەۋ ەۋروپا سوعىس مايدانىنان قايتقان قازاقتار مەن “تۇركىستان لەگيونىنان” قايتقان قازاق اسكەرلەرىن الماتىعا جيناپ “شارقي تۇركىستان” پروەكتىسىنە قاتىستىرىپتى. قازاقستاندىق مايدانگەردىڭ ناقتى قانشاسى “شارقي تۇركىستان رەسپۋبيليكاسى” ءۇشىن التاي، تارباعاتاي مەن ىلەدە سوعىسقانىن قازىرشە انىقتاي المايمىز. بۇل تاقىرىپقا ارنايى پوست جازامىن، سول كەزدە تىڭ ويلاردى ايتايىن.
قىم-قۋىت دۇنيە! ەۋروپا سوعىس مايدانىنان ورالعان قىتاي قازاقتارىن “شارقي تۇركىستان ءۇشىن كۇرەس” مايدانى كۇتىپ تۇردى. ماسكەۋ، سونداي-اق التاي، شاۋەشەك، قۇلجادان استىرتىن ادام اكەپ وتكىزىپ الماتىدا، تاشكەندە ءۇش ايلىق، التى ايلىق ستراتەگيالىق كۋرستارعا دايىندادى. سول تۇلعانىڭ ءبىرى گەنەرال دالەلقان سۇگىرباەۆ ەدى.
2-جاھان سوعىسىنا قاتىسقان قىتاي قازاقتارى تۋرالى دەرەك شىڭجاڭدا نەگە ايتىلمادى دەپ سۇراۋىڭىز مۇمكىن. ونىڭ باستى سەبەبى، ء1950′دىڭ سوڭى 1989′دىڭ باسىنا دەيىن قىتاي-سوۆەت قاتىناستارى وتە تومەنگى دەڭگەيگە ءتۇستى. سول سەبەپتى سوۆەت قۇرامىندا ءجۇرىپ ەۋروپا مايدانىندا قان كەشىپ سوعىسۋ- قىتاي ءۇشىن تومپاق ەدى. تاپتىق كۇرەسكە الىنىپ اۋىر جازاعا ۇشىرايتىن.
ال، كەلەسى كەزەكتە ءبىز قىتايدىڭ اسكەري وقۋ ورنىندا وقىپ كەيىن قىتاي-جاپون سوعىسىنا قاتىسقان قىتاي قازاقتارى بولعان با نەمەسە نان كين، گانسۋ ھام ۇرىمجىدەگى اسكەري جوعارى وقۋ ورنىن تاۋىسقان قىتاي قازاقتارىنىڭ 40-جىلدارداعى تاعدىرى نە بولدى، ولار نە ءۇشىن ەۋروپا مەن اقش-قا اسكەري ءبىلىم الۋعا شىعا المادى دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەيمىز. بۇل تاعى “شارقي تۇركىستان مەن چين تۇركىستان ايقاسىنا” اپارايىن دەپ تۇر. قوش، نەكەرەك، قازىرشە وسى!
kerey.kz
پىكىر قالدىرۋ