2-Жаһан Соғысына Қатысқан Қытай Қазақтары Туралы

2-جاھان سوعىسىنا قاتىسقان قىتاي قازاقتارى تۋرالى

| Apr 22, 2019

بىرەۋ بىلسە بىرەۋ بىلمەس، 2- جاھان سوعىسىنا قاتىسقا قىتاي قازاقتارى دا بولعان. سوعىسقا قاتىسۋىنىڭ تاريxي سەبەبى بىلاي بولدى. 1933-جىلى شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەت باسىنا شىڭ شىساي كەلدى. شىڭ بيلىككە كەلە سالىسىمەن سوۆەت-شىڭجاڭ قارىم-قاتىناسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەردى. سوۆەتتىڭ اۋە كۇشتەر قورعانىس ارميا بازاسى شىعىس شىڭجاڭنىڭ قۇمىل قالاسىنا ورنالاسىپ ىشكى قىتايمەن رەسمي بايلانىس ۇزىلگەندى. تاعى سوۆەتتەن ەكى جۇزگە تارتا ءار سالانىڭ ماماندارى ءۇرىمجى، التاي، قۇمىل، قۇلجا، شاۋەشەك تب قالالارعا كەلىپ قىزمەت جاسادى. 1934-35 جىلدان باستاپ ماسكەۋ، تاشكەن، الماتى، قازان قالالارىنا ارت-ارتىنان ءۇش دۇركىن وقۋشى جىبەردى. 1934-1939 جىلدار اراسىندا سوۆەتتەر وداعىندا وقىپ ءبىلىم العان شىڭجاڭدىق وقۋشىلاردىڭ سانى 300′دەن استى. مۇنىڭ دەنى قازاقتار ەدى. 1939-جىلى 2-جاھان سوعىسى تۇتانىپ شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتى سول جىلى سوۆەتكە جىبەرمەكشى بولعان وقۋشىلاردىڭ وقۋ باعدارلاماسىن كۇشىنەن قالدىرادى. ەستەرىڭىزدە بولسا تاريxشى، عالىم نىعىمەت مىڭجان ءوز بيوگرافياسىندا ايتقانىنداي ءدال وسى جىلى “سوۆەتكە شىعىپ وقۋ ورايىنان ايرىلىپ قالعان” ەدى. شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتى وقۋ باعدارلاماسىن توقتاتىپ قانا قويماي سول جىلى سوۆەتتە ءبىلىم الىپ جاتقان وقۋشىلاردى جاپپاي شىڭجاڭعا كەرى قايتارىپ الادى. بۇل سوۆەت-شىڭجاڭ قارىم-قاتىناستارىنىڭ ۋشىققان تۇسى ەدى. ءدال سول كەزدە ءبىربولىم الماتى، ماسكەۋ جانە تاشكەندە ءبىلىم الىپ جاتقان شىڭجاڭ قازاقتارى شىڭ شىسايدىڭ “ەلگە قايتارۋ” ناۋقانىنا مويىنسۇنباي ءبارى الماتى قالاسىندا جينالىپ ءوز ەرىكتەرىمەن سوعىس مايدانىنا تىزىمدەلىپ قازاق سسسر-دىڭ اسكەر قاتارىنا الىنعان ەكەن. تاياۋدا سول تۋرالى دەرەكتەر تاۋىپ الدىم. سوعىس مايدانىندا شىڭجاڭ قازاقتارىنان سيلانىپ اسكەري شەن-شەكپەن العاندارى دا، جارالانىپ ەمدەلگەندەرى دە بولعان ەكەن. ءبىر قىزىق دەرەك، 1944-جىلى سوعىس اياقتالار تۇستا ولاردى ماسكەۋ الماتىعا جيناپ “شارقي تۇيكىستان” پروەكتىسىنە سالىپتى. ولار الماتىدا “التاي، تارباعاتاي، ىلە مەن ءۇرىمدى، ەرەنقابىرعا، ءتاڭىرتاۋدىڭ گەوگرافيالىق، ەتنيكالىق جانە ساياسي ەرەكشەلىگى” تۋرالى ءدارىس بەرگەنگە ۇقسايدى. ماسكەۋ ەۋروپا سوعىس مايدانىنان قايتقان قازاقتار مەن “تۇركىستان لەگيونىنان” قايتقان قازاق اسكەرلەرىن الماتىعا جيناپ “شارقي تۇركىستان” پروەكتىسىنە قاتىستىرىپتى. قازاقستاندىق مايدانگەردىڭ ناقتى قانشاسى “شارقي تۇركىستان رەسپۋبيليكاسى” ءۇشىن التاي، تارباعاتاي مەن ىلەدە سوعىسقانىن قازىرشە انىقتاي المايمىز. بۇل تاقىرىپقا ارنايى پوست جازامىن، سول كەزدە تىڭ ويلاردى ايتايىن.

قىم-قۋىت دۇنيە! ەۋروپا سوعىس مايدانىنان ورالعان قىتاي قازاقتارىن “شارقي تۇركىستان ءۇشىن كۇرەس” مايدانى كۇتىپ تۇردى. ماسكەۋ، سونداي-اق التاي، شاۋەشەك، قۇلجادان استىرتىن ادام اكەپ وتكىزىپ الماتىدا، تاشكەندە ءۇش ايلىق، التى ايلىق ستراتەگيالىق كۋرستارعا دايىندادى. سول تۇلعانىڭ ءبىرى گەنەرال دالەلقان سۇگىرباەۆ ەدى.

2-جاھان سوعىسىنا قاتىسقان قىتاي قازاقتارى تۋرالى دەرەك شىڭجاڭدا نەگە ايتىلمادى دەپ سۇراۋىڭىز مۇمكىن. ونىڭ باستى سەبەبى، ء1950′دىڭ سوڭى 1989′دىڭ باسىنا دەيىن قىتاي-سوۆەت قاتىناستارى وتە تومەنگى دەڭگەيگە ءتۇستى. سول سەبەپتى سوۆەت قۇرامىندا ءجۇرىپ ەۋروپا مايدانىندا قان كەشىپ سوعىسۋ- قىتاي ءۇشىن تومپاق ەدى. تاپتىق كۇرەسكە الىنىپ اۋىر جازاعا ۇشىرايتىن.

ال، كەلەسى كەزەكتە ءبىز قىتايدىڭ اسكەري وقۋ ورنىندا وقىپ كەيىن قىتاي-جاپون سوعىسىنا قاتىسقان قىتاي قازاقتارى بولعان با نەمەسە نان كين، گانسۋ ھام ۇرىمجىدەگى اسكەري جوعارى وقۋ ورنىن تاۋىسقان قىتاي قازاقتارىنىڭ 40-جىلدارداعى تاعدىرى نە بولدى، ولار نە ءۇشىن ەۋروپا مەن اقش-قا اسكەري ءبىلىم الۋعا شىعا المادى دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەيمىز. بۇل تاعى “شارقي تۇركىستان مەن چين تۇركىستان ايقاسىنا” اپارايىن دەپ تۇر. قوش، نەكەرەك، قازىرشە وسى!

Eldes Orda

kerey.kz

اتتىعا جول، اۋىزدىعا ءسوز بەرمەگەن تۇرىم باتىر

kerey.kz

ءار داۋىردە حالىقتىڭ پانا تۇتار، قورمال سانار قۇرمەتتى ازاماتتارى بولادى، سولاردىڭ ءبىرى زامانى اتتىعا جول، اۋىزدىعا ءسوز بەرمەيتىن، باتىرلىعىمەن حالقى جاقتا تۇرىپ، مىناۋ ورتاسى مەن مەكەنىن قورعاۋ جولىندا سىرت جاۋعا سەس بولىپ كەلگەن تۇرىم باتىردى تۋعان حالقى ماڭگى ۇماتپايدى. تۇرىم بالا كۇنىنەن بالۋاندىعىمەن، قامشىگەرلىگىمەن اتى شىققان، ەسەيىپ ات جالىن تارتىپ مىنە كوز الارتقان جاۋلارىنىڭ بەتىن قايتارىپ كوزگە تۇسكەندىكتەن «بۇل وڭىردە تۇرىم بار» دەپ سىرت جاۋلار اتتاپ باسپايتىن بولعان. تۇرىم ءومىرىنىڭ سوڭىندا زيراتىن قازىپ، قابىرىن تۇرعىزىپ قويىپ قاجىلىق ساپارعا اتتانىپ، قايتارىندا بۇگىنگى سەمەي ءوڭىرى ماڭىنا كەلگەندە تۇيىقسىز دۇنيە سالىپ، جول جولداستارى سۇيەكتە بۇزباي سارتەرەكتەگى ءوزى ازىرلەپ كەتكەن قابىرعا جەتكىزىپ، ەل، جۇرتىنا تابىس ەتىدى. يتەلى رۋىنىڭ ءبىر مۇنشا اتاسى اجى گۇڭ بولىپ
«سەن ەسىركە، تىنىش ۇيىقتات، باق سوزىمە!» /اباي/

kerey.kz

ءبىزدىڭ قازاقتا «مالعا دوستىڭ مالدان باسقا مۇڭى جوق» – «مالدان بوعى عانا بوتەن» تالاي جارىمەس ابايدىڭ اتىنا نەشە ءتۇرلى ءسوز ايتقان. ونىڭ ىشىندە ساۋداگەر عانا ەمەس، ءوزىن ء“سوز ۇستاعان”، “ەل ۇستاعان” سانايتىندار دا بولدى. بۇلارعا ابايدىڭ ءوزى جاۋاپ بەرىپ كەتكەن: «تىنىش ۇيىقتات، سەن ەسىركە، باق سوزىمە!». ال، اناۋ جىگىت «مالدىڭ بۋىمەن» نەگىزگى ويىن دۇرىس جەتكىزە الماعان سياقتى. ول، «قۇنەكەڭ مالىن شىعىنداپ، ابايدى وقىتىپ، جاعداي جاساماعاندا قالاي بولار ەدى… ءبىز دە سول قۇنەكەڭ سياقتىمىز…» دەگەندى ايتپاقشى بولدى – اۋ دەيمىن… قۇنەكەڭ قايدا، سەن قايدا… «قۋاتى كۇشتى نۇرلى ءسوز، قۋاتىن بىلگەن ابايلار…» – دەيدى اباي. ءسوزدىڭ قۋاتىن بىلمەگەن وتە قيىن، كۇيىپ قالۋىڭ مۇمكىن… وسى ارادا بريتانيانىڭ پرەمەر – ءمينيسترى بولعان بەندجامين ديزراەليدىڭ
تيبەت اسقان كوش نە سەبەپتى باستالدى؟

kerey.kz

1883-جىلى التايدان جامىسباي باستاعان قازاقتار العاش رەت باركول جەرىنە كوشىپ باردى، 1887-1891-1895 جىلدارى تاعىدا كوشىپ كەلگەندەر بولدى. ونان كەيىندە كوشىپ كەلگەندەر بولدى، مىسالى 1912-1913 جىلدارى، 1920 جىلدارى، 1924-1929 جىلى كەلگەنلەر بولدى، ولاردىڭ دەنى التايدان بولاتىن. 1912 جىلدان كەيىن مانجۋ بيلىگى قۇلاپ قىتاي بيلىگى ورنادى، 1928 جىلى بيلىككە كەلگەن جين شۋرىن التاي تورەسى قاسىمقان ۇلى شارىپقاندى، تارباعاتاي تورەسىنىڭ ۇلى قىزىردى، باركول قازاق ۇكىردايى ءالىپتىڭ ۇلى ەلىسقاندى ۇرىمجىدە وقىتتى، ەلىسقان زاماناۋي اسكەري ءبىلىم الدى، قىتاي ءتىلىن ۇيرەندى. ونى 200 ادامدىق قارۋلى قازاققا باسشى ەتىپ ونى «شىعىس شىڭجاڭ شەگارا قورعانىس وتريادى» دەپ اتادى. 1931 جىلى قۇمىل ۇيعىرلارى قوجانيازدىڭ باستاۋىندا كوتەرىلىس جاسادى. وقيعا ءبىر قىتاي اسكەر باسىنىڭ ءبىر ۇيعىر قىزدى زورلىقپەن ايەل ەتىپ الماق
مىرجاقىپ دۋلاتوۆ تۇرمەدە جاتقاندا جازعان ولەڭى

kerey.kz

جەكە ارحيۆىمنەن تابىلعان قۇندى مۇراعات «مىرجاقىپ دۋلاتوۆ تۇرمەدە جاتقاندا جازعان ولەڭى) بۇل ولەڭدى 1980 – جىلى ءور التايدىڭ كوكتوعاي اۋدانىنا قاراستى دۇرە اۋىلىندا 61 جاستاعى قاۋان ورىنباسارۇلى دەگەن اقساقال ايتقانىنان جەكە ارحيۆىمدە ساقتالىپ قالعانىنان تاۋىپ وقىرمانمەن ءبولىسىپ وتىرمىن. اي، قۇداي – اۋ، اققا جاق، ءوزىڭى ايان مەن ناقاق. اقيقات دەگەن جولىڭنىن، ابىرويىڭدى اشپا حاق. اياتبەنەن قادىسقا، اللا نيەت اق ىسكە. جان الماسام جوق ەدى-اۋ، جازا تارتسىن دەگەن باق. مەنى سوتتاپ بايلاتىپ، زىعىرداندى قايناتىپ. ماسايراسىن ءماز بولىپ، قيناعاندى ءوزىڭ تاپ جاقىن جەردەن جاۋ شىعىپ، ماقۇل ىستەن داۋ شىعىپ. دۇشپان ءۇستاپ قولىمنان، يتتەر تىستەپ تونىمنان. جامان توسۋ بولعان شاق، تۇتقىن بولىپ تارىعىپ، جالعىز جاتىپ زارىعىپ، اشۋ قىسىپ ويدى الىپ، دەرت ءجايىلىپ بويدى
عالىم بوقاش مەرەيلى 50 جاستا

kerey.kz

Altyn Magauina بۇگىن اتامىزدىڭ ەڭ جاقىن شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى، ءبىزدىڭ باۋىرىمىز، قازاقتىڭ ماقتان تۇتاتىن جاستارىنىڭ ءبىرى عالىم بوقاش مەرەيلى 50 جاسقا تولىپ وتىر. ءبىز ءۇشىن بۇل كۇن – جاي عانا عالىمنىڭ تۋعان كۇن ەمەس، بۇل – ونىڭ جارتى عاسىرلىق ونەگەلى ءومىر جولىنىڭ، ادال ەڭبەگىنىڭ، بيىك پاراسات پەن ادامگەرشىلىگىنىڭ مەرەكەسى. ءبىز عالىمدى تەك تەرەڭ ءبىلىمى ءۇشىن ەمەس، ۇلكەن جۇرەگى ءۇشىن قادىرلەيمىز. عالىمنىڭ الەمنىڭ ەڭ بەدەلدى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى – وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم الىپ، “ازاتتىق راديوسىندا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ، بۇگىندە امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتىندە ابىرويلى جۇمىس اتقارىپ جۇرگەنى ونىڭ تاباندىلىعىنىڭ، بىلىمگە قۇشتارلىعىنىڭ جانە ەڭبەكقورلىعىنىڭ ايقىن كورىنىسى. الايدا ادامنىڭ شىنايى باعاسى ونىڭ قىزمەتىمەن نەمەسە جەتكەن جەتىستىكتەرىمەن عانا ولشەنبەسە كەرەك. ادامنىڭ قادىرى ونىڭ جۇرەگىندە،