Eskendir Zwlqarnayın, Lwqpan Hakim jäne Äplätön
kerey.kz
Platon meniñ dosım –
biraq şındıq bärinen qımbat
Aristotel'
Eskendir Zwlqarnayınnıñ (Aleksandr Makedonskiy) zamanında ömir sürgen eki oyşıl-ğwlama Äplätön (Platon) men Lwqpan Hakim (Aristotel') turalı añız äñgimelerdi bala kezimizde auılımızdıñ köne köz aqsaqaldarınan estuşi edik. Batıs pen Şığıstıñ köneden kele jatqan añız-äñgimelerin auıl-aymağımızdıñ ardaqtı aqsaqalı, «jien ağamız» Omar Sansızbaywlı Äbil molda Quanışwlı men Saduaqas Twrabaywlınıñ auzınan bala kezinde köp estigenin aytıp otıruşı edi. Belgili memleket jäne qoğam qayratkeri Smağwl Saduaqasov alğaş eskişe bilim alıp, aldın körgen Äbil moldadan wl bala bolğan joq, Hadişa esimdi jalğız qızı ğana boldı. Soğıstan keyingi jıldarı Ombı oblısınıñ Lyubin audanında Omar atamızben birge şaruanıñ malın bağısıp qasında bolğan jäne añız-äñgimelerin tıñdap, köptegen ğibrattı sözderin esinde saqtağan Zeynolla Ospanwlı ağamızdıñ da özimiz estigen şejire-añızdarın qwlaqqa qwyıp, jadımızğa tüydik. Endi köneköz qariyalarımızdan özimiz estip, bilgen bağzı zamannıñ darındı wlı qolbasşısı, äri aqıldı bileuşisi bolğan Eskendir Zwlqarnayın men eki wlı ğwlamanıñ arasındağı köneden kele jatqan bir oqiğanı söz eteyik.
…Eskendir Zwlqarnayın äkesiniñ tağına otırğan alğaşqı jıldarı Künbatıs pen Künşığıstıñ arasındağı törtkül dünieni özine qaratu üşin jön siltep, dwrıs aqıl beretin jäne qaramağındağı özi bilegen jwrtınıñ hal-ahualınan naqtı habardar bolu üşin ärdayım şındıqtı jasırmay betke ayta biletin oqımıstı ğwlamalardı mañayına jinay bastaptı. Eskendirdiñ sözine qwlaq asıp, el bileu isine paydalı aqıl-keñes bergen ğwlamalardıñ biregeyi Lwqpan Hakim eken. Biraq onıñ dosı, äri wstazı Äplätön jañadan taqqa otırğan jas patşa Eskendirdiñ aqılı men oqığan oquın, bilimin özinen köş tömen sanaydı da qızmet etuden mülde bas tartadı. Bolaşaq jihanger oğan qanşama kisi jiberip aldınan ötip, jalınsa da Äplätön tilegin qabıl almaptı. Amalı tausılğan Eskendir öneri jwrttan asqan, düniege äygili ğwlamanıñ aqıl-keñesi men bilimine ıntıqqanı sonşalıq, aqır ayağında keñesşisi, köpti körgen köregen Lwqpan Hakimnen onı özine qızmetşi qılu üşin qanday ayla-şarğı qoldanu kerektigi jayında aqıl swraydı.
… Sonımen Lwqpan Hakimniñ keñesin qwp körgen jäne äkesinen mwrağa qalğan şağın patşalıqtıñ bar biligin qolına mığımdap wstağan Eskendir Zwlqarnayın birneşe nökerlerin jiberip bir esebin keltirip ğalımdı wstap äkeluge ämir beredi. Ğalamnıñ barlıq ğılımın meñgergen Äplätöndi retin tauıp qolğa tüsiredi de adam balası şığa almaytın sañılauı joq tereñ zındanğa qamap tastaydı da küni-tüni baqılap otıruğa küzetşilerin qoyadı. Jan-jağı tas qamal zındanğa tüsirilgen Äplätönniñ qasına özi künde körip jürgen biraq el işinde bedeli joq sarıuayımşıl, ömir boyı qara basınıñ qamın küytteuden aspağan, äjeptäuir şirigen däuleti bar şaldı da birge qamaydı. Şaldıñ özimen birge bir bwqa men bir tekeni de zındanğa tüsirip, suı men jem-şöpterin aldına üyip qoyadı. Erkin oy men bostandıqtıñ bağasın qadirley biletin ğalımdı tar zındannıñ işi zeriktirgeni sonşalıq, til qatısıp söylesetin, köñil şerin tarqatısatın bir pendege zar boladı. Dünieniñ neşe türli ğılımın üyrengen Äplätön özimen zındanğa birge qamalğan qasındağı adamdı sözge tartıp uaqıt ötkizu üşin oy bölisip sırlaspaq boladı. Esimi elge mäşhür ğalımnıñ jüreginen jarıp şıqqan ğibrattı sözderi men oy-tolğamdarına nadan şal selt etpeydi. Qasında özin tıñdaytın jan balası joq, adam balasımen til qatısudı äbden añsağan ğalım nede bolsa şaldıñ köñilin köterip sözge tartu üşin san qilı amal-aylalar jasap zındannıñ işin oyın-sauıqqa aynaldırıp bwrın adam balasına bildirmey kelgen neşe türli keremet sıyqırlı önerlerin körsete beredi. Şal bayğws sonda da Äplätönniñ tamaşaları men ğajayıptarın kerek te qılmay közinen aqqan sorası saqalına deyin tamşılağan qalpı kün demey, tün demey jılay beredi.
Şaldıñ ärbir qimılın şalt jibermey baqılap, köz qiığın almağan Äplätön onıñ ne üşin jılaudan köz aşpaytının bilmek boladı.
- Qariya, osı tar zındanğa ekeumizdiñ qamalıp jatqanımızğa aydıñ jüzi
boldı, işkeniñ aldıñda, işpegeniñ artıñda. Sizdiñ köñiliñizdi köterip, sergitu üşin bwrın eşbir adam balasına körsetpegen önerimdi de körsetip otırmın. Bwl qalay? Sizge ne jetispeydi, sonıñ sırın aytıñızşı? Äldeneşe kün boldı. Kün wzaqqa kemseñdep jılaysız da otırasız. Sirä, meniñ önerimnen bir kemşilik kördiñiz be? – dep swraydı.
Bayğws şal janındağı bwqa men tekege bir qarap kürsinip aladı da,
Äplätönge oqtı közimen qarap dürse qoya beredi.
- Sen degen aqımaq ediñ. Mına ırdu-dırdu qiyali önerleriñ men üşin,
ana jerde közderi möliip twrğan meniñ bwqam men tekem üşin qwnı kök tiın. Sauıq-sayranıñ öziñe. Seniñ kesiriñnen ekeui aldındağı jem-şöbin de ottamay qoydı. Kün ötken sayın qoñdarı ketip arıqtap baradı. Bwqanıñ közin qaraşı. Meniñ üydegi til almaytın sotqar balamnıñ közinen bir aumaydı. Öziñdi tura süzetindey betiñe bajırayıp qaraydı da twradı. Al, ana tekeniñ saqalı ömir boyı osılardı bağıp-kütken beyşara äkemdi esime tüsirip otır. Meniñ janımdı mazalap otırğan mına teke men bwqanıñ müşkil halı. Osılardıñ tar qapastağı jağdayın körip twrğan men jılamağanda kim jılaydı. Bir mezgil dalağa şığıp, boyların jazıp şapqılap keluleri de jayına qaldı. – dep sol mezette saqal-şaşın jwlıp, odan sayın oybaylap ökire jöneledi.
Ömir boyı jwrttıñ qoşemetine bölenip, mınaday öresiz, tüysigi joq adamğa birinşi kezdesken Äplätön zındannıñ qaqpağın bar küşimen qağıp – Küzetşiler qaydasıñdar! Meni tez arada Eskendirge aparıñdar! Mına körsoqırlıq pen nadandıq jaylağan swmpayı zındannan jıldam alıp şığıñdar! Şıdamım jetetin emes Eskendir patşa! Ämiriñe qwldıq! Sen ne bwyırsañ da soğan könuge äzirmin – dep ayğay saladı.
Küzetşiler ğwlamanıñ jan ışqındırğan dauısın estidi de, zındannan dereu alıp şığıp Eskendir patşanıñ aldına äkeledi. Altın taqta otırğan Eskendirdi, onıñ qasında otırğan bir kezdegi şäkirti Lwqpan Hakimdi köredi de bosağadan attay bere özi täkäpparlıqpen mensinbegen patşanıñ aldına bas wrıp jığıladı.
- Jer jahandı bileuge qwştar bolğan asa qwdiretti Eskendir patşa!
Bwrın aqıl-keñes beretin bas uäzirim bol dep ötinip ediñ. Ol söziñe qwlaq aspağan meniki ülken qatelik bolıptı. Sol üşin keşirim swraymın. Endi bwdan bılay ayağıña jığılatın qwlıñ bolıp ötuge de barmın. Biraq qarañğı, nadan adamdarmen birge qamap, altın uaqıtımdı bosqa ötkizbe. Öziñ de mañayıña onday naqwrıs swmıraylardı jinama. Ärine! Meni qolğa tüsiruge seniñ aqılıñ jetpeytinin biletin edim. Biraq sağan osınday aqıldı üyretken mına qasıñdağı soqır ğoy! – dep zamandası, äri dosı Lwqpan Hakimniñ de qolın alıp, onıñ aldında bas iipti. Wlı ğalım patşanıñ qasında oyğa şomğan kezinde közin jwmıp otıradı eken. Eline sıylı ğwlamalar men parasattı ğalımdardı aynalasına toptastırğan aqıldı patşa osıdan keyin jer jahandı bağındıru üşin wlı jorıqqa attanıptı desedi.
… Halıq arasında Lwqpan Hakimdi mıñ jıl jasağan adam eken deydi.
Zamandastarı – Osı jwrt sizdi nege mıñ jıl ömir sürgen dep aytadı sonıñ mağınasın bizge tüsindiriñizşi – degen swraqtarına mınaday jauap beripti.
- Men osı uaqıtqa deyin de mıñ jıl ömir sürdim, äli de mıñ jıldıq
ğwmırım bar dep oylaymın. Öytkeni, meniñ oyşıl ğalımdarmen, el-jwrtı sıylağan jaqsı-jaysañdarmen birge mäjilis qwrıp, swhbattasqan ärbir sätimniñ özi bir jılğa tatidı – dep aytqan eken.
- Hannıñ qırıq uäziri bolğanımen, qırıq kisilik aqılı bar. Al, qırıq
taypadan qwralğan eldi bilegen patşanıñ ärbir uäzirinde qırıq kisiniñ aqılı boluı şart. Bwl bwrınğı ötken ata-babalarımızdan kele jatqan qasietti wğım – deytin edi köpti körgen köneköz qariyalarımız.
Şalqarbek Şaykenwlı Käribaev
Qarağandı qalası.
Pikir qaldıru