ەسكەندىر زۇلقارنايىن، لۇقپان حاكىم جانە ءاپلاتون
kerey.kz
پلاتون مەنىڭ دوسىم –
بىراق شىندىق بارىنەن قىمبات
اريستوتەل
ەسكەندىر زۇلقارنايىننىڭ (الەكساندر ماكەدونسكي) زامانىندا ءومىر سۇرگەن ەكى ويشىل-عۇلاما ءاپلاتون (پلاتون) مەن لۇقپان حاكىم (اريستوتەل) تۋرالى اڭىز اڭگىمەلەردى بالا كەزىمىزدە اۋىلىمىزدىڭ كونە كوز اقساقالدارىنان ەستۋشى ەدىك. باتىس پەن شىعىستىڭ كونەدەن كەلە جاتقان اڭىز-اڭگىمەلەرىن اۋىل-ايماعىمىزدىڭ ارداقتى اقساقالى، «جيەن اعامىز» ومار سانسىزبايۇلى ءابىل مولدا قۋانىشۇلى مەن سادۋاقاس تۇرابايۇلىنىڭ اۋزىنان بالا كەزىندە كوپ ەستىگەنىن ايتىپ وتىرۋشى ەدى. بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى سماعۇل سادۋاقاسوۆ العاش ەسكىشە ءبىلىم الىپ، الدىن كورگەن ءابىل مولدادان ۇل بالا بولعان جوق، حاديشا ەسىمدى جالعىز قىزى عانا بولدى. سوعىستان كەيىنگى جىلدارى ومبى وبلىسىنىڭ ليۋبين اۋدانىندا ومار اتامىزبەن بىرگە شارۋانىڭ مالىن باعىسىپ قاسىندا بولعان جانە اڭىز-اڭگىمەلەرىن تىڭداپ، كوپتەگەن عيبراتتى سوزدەرىن ەسىندە ساقتاعان زەينوللا وسپانۇلى اعامىزدىڭ دا ءوزىمىز ەستىگەن شەجىرە-اڭىزدارىن قۇلاققا قۇيىپ، جادىمىزعا تۇيدىك. ەندى كونەكوز قاريالارىمىزدان ءوزىمىز ەستىپ، بىلگەن باعزى زاماننىڭ دارىندى ۇلى قولباسشىسى، ءارى اقىلدى بيلەۋشىسى بولعان ەسكەندىر زۇلقارنايىن مەن ەكى ۇلى عۇلامانىڭ اراسىنداعى كونەدەن كەلە جاتقان ءبىر وقيعانى ءسوز ەتەيىك.
…ەسكەندىر زۇلقارنايىن اكەسىنىڭ تاعىنا وتىرعان العاشقى جىلدارى كۇنباتىس پەن كۇنشىعىستىڭ اراسىنداعى تورتكۇل دۇنيەنى وزىنە قاراتۋ ءۇشىن ءجون سىلتەپ، دۇرىس اقىل بەرەتىن جانە قاراماعىنداعى ءوزى بيلەگەن جۇرتىنىڭ حال-احۋالىنان ناقتى حاباردار بولۋ ءۇشىن ءاردايىم شىندىقتى جاسىرماي بەتكە ايتا بىلەتىن وقىمىستى عۇلامالاردى ماڭايىنا جيناي باستاپتى. ەسكەندىردىڭ سوزىنە قۇلاق اسىپ، ەل بيلەۋ ىسىنە پايدالى اقىل-كەڭەس بەرگەن عۇلامالاردىڭ بىرەگەيى لۇقپان حاكىم ەكەن. بىراق ونىڭ دوسى، ءارى ۇستازى ءاپلاتون جاڭادان تاققا وتىرعان جاس پاتشا ەسكەندىردىڭ اقىلى مەن وقىعان وقۋىن، ءبىلىمىن وزىنەن كوش تومەن سانايدى دا قىزمەت ەتۋدەن مۇلدە باس تارتادى. بولاشاق جيھانگەر وعان قانشاما كىسى جىبەرىپ الدىنان ءوتىپ، جالىنسا دا ءاپلاتون تىلەگىن قابىل الماپتى. امالى تاۋسىلعان ەسكەندىر ونەرى جۇرتتان اسقان، دۇنيەگە ايگىلى عۇلامانىڭ اقىل-كەڭەسى مەن بىلىمىنە ىنتىققانى سونشالىق، اقىر اياعىندا كەڭەسشىسى، كوپتى كورگەن كورەگەن لۇقپان حاكىمنەن ونى وزىنە قىزمەتشى قىلۋ ءۇشىن قانداي ايلا-شارعى قولدانۋ كەرەكتىگى جايىندا اقىل سۇرايدى.
… سونىمەن لۇقپان حاكىمنىڭ كەڭەسىن قۇپ كورگەن جانە اكەسىنەن مۇراعا قالعان شاعىن پاتشالىقتىڭ بار بيلىگىن قولىنا مىعىمداپ ۇستاعان ەسكەندىر زۇلقارنايىن بىرنەشە نوكەرلەرىن جىبەرىپ ءبىر ەسەبىن كەلتىرىپ عالىمدى ۇستاپ اكەلۋگە ءامىر بەرەدى. عالامنىڭ بارلىق عىلىمىن مەڭگەرگەن ءاپلاتوندى رەتىن تاۋىپ قولعا تۇسىرەدى دە ادام بالاسى شىعا المايتىن ساڭىلاۋى جوق تەرەڭ زىندانعا قاماپ تاستايدى دا كۇنى-ءتۇنى باقىلاپ وتىرۋعا كۇزەتشىلەرىن قويادى. جان-جاعى تاس قامال زىندانعا تۇسىرىلگەن ءاپلاتوننىڭ قاسىنا ءوزى كۇندە كورىپ جۇرگەن بىراق ەل ىشىندە بەدەلى جوق سارىۋايىمشىل، ءومىر بويى قارا باسىنىڭ قامىن كۇيتتەۋدەن اسپاعان، اجەپتاۋىر شىرىگەن داۋلەتى بار شالدى دا بىرگە قامايدى. شالدىڭ وزىمەن بىرگە ءبىر بۇقا مەن ءبىر تەكەنى دە زىندانعا ءتۇسىرىپ، سۋى مەن جەم-شوپتەرىن الدىنا ءۇيىپ قويادى. ەركىن وي مەن بوستاندىقتىڭ باعاسىن قادىرلەي بىلەتىن عالىمدى تار زىنداننىڭ ءىشى زەرىكتىرگەنى سونشالىق، ءتىل قاتىسىپ سويلەسەتىن، كوڭىل شەرىن تارقاتىساتىن ءبىر پەندەگە زار بولادى. دۇنيەنىڭ نەشە ءتۇرلى عىلىمىن ۇيرەنگەن ءاپلاتون وزىمەن زىندانعا بىرگە قامالعان قاسىنداعى ادامدى سوزگە تارتىپ ۋاقىت وتكىزۋ ءۇشىن وي ءبولىسىپ سىرلاسپاق بولادى. ەسىمى ەلگە ءماشھۇر عالىمنىڭ جۇرەگىنەن جارىپ شىققان عيبراتتى سوزدەرى مەن وي-تولعامدارىنا نادان شال سەلت ەتپەيدى. قاسىندا ءوزىن تىڭدايتىن جان بالاسى جوق، ادام بالاسىمەن ءتىل قاتىسۋدى ابدەن اڭساعان عالىم نەدە بولسا شالدىڭ كوڭىلىن كوتەرىپ سوزگە تارتۋ ءۇشىن سان قيلى امال-ايلالار جاساپ زىنداننىڭ ءىشىن ويىن-ساۋىققا اينالدىرىپ بۇرىن ادام بالاسىنا بىلدىرمەي كەلگەن نەشە ءتۇرلى كەرەمەت سىيقىرلى ونەرلەرىن كورسەتە بەرەدى. شال بايعۇس سوندا دا ءاپلاتوننىڭ تاماشالارى مەن عاجايىپتارىن كەرەك تە قىلماي كوزىنەن اققان سوراسى ساقالىنا دەيىن تامشىلاعان قالپى كۇن دەمەي، ءتۇن دەمەي جىلاي بەرەدى.
شالدىڭ ءاربىر قيمىلىن شالت جىبەرمەي باقىلاپ، كوز قيىعىن الماعان ءاپلاتون ونىڭ نە ءۇشىن جىلاۋدان كوز اشپايتىنىن بىلمەك بولادى.
- قاريا، وسى تار زىندانعا ەكەۋمىزدىڭ قامالىپ جاتقانىمىزعا ايدىڭ ءجۇزى
بولدى، ىشكەنىڭ الدىڭدا، ىشپەگەنىڭ ارتىڭدا. ءسىزدىڭ كوڭىلىڭىزدى كوتەرىپ، سەرگىتۋ ءۇشىن بۇرىن ەشبىر ادام بالاسىنا كورسەتپەگەن ونەرىمدى دە كورسەتىپ وتىرمىن. بۇل قالاي؟ سىزگە نە جەتىسپەيدى، سونىڭ سىرىن ايتىڭىزشى؟ الدەنەشە كۇن بولدى. كۇن ۇزاققا كەمسەڭدەپ جىلايسىز دا وتىراسىز. ءسىرا، مەنىڭ ونەرىمنەن ءبىر كەمشىلىك كوردىڭىز بە؟ – دەپ سۇرايدى.
بايعۇس شال جانىنداعى بۇقا مەن تەكەگە ءبىر قاراپ كۇرسىنىپ الادى دا،
اپلاتونگە وقتى كوزىمەن قاراپ دۇرسە قويا بەرەدى.
- سەن دەگەن اقىماق ەدىڭ. مىنا ىردۋ-دىردۋ قيالي ونەرلەرىڭ مەن ءۇشىن،
انا جەردە كوزدەرى ءموليىپ تۇرعان مەنىڭ بۇقام مەن تەكەم ءۇشىن قۇنى كوك تيىن. ساۋىق-سايرانىڭ وزىڭە. سەنىڭ كەسىرىڭنەن ەكەۋى الدىنداعى جەم-ءشوبىن دە وتتاماي قويدى. كۇن وتكەن سايىن قوڭدارى كەتىپ ارىقتاپ بارادى. بۇقانىڭ كوزىن قاراشى. مەنىڭ ۇيدەگى ءتىل المايتىن سوتقار بالامنىڭ كوزىنەن ءبىر اۋمايدى. ءوزىڭدى تۋرا سۇزەتىندەي بەتىڭە باجىرايىپ قارايدى دا تۇرادى. ال، انا تەكەنىڭ ساقالى ءومىر بويى وسىلاردى باعىپ-كۇتكەن بەيشارا اكەمدى ەسىمە ءتۇسىرىپ وتىر. مەنىڭ جانىمدى مازالاپ وتىرعان مىنا تەكە مەن بۇقانىڭ مۇشكىل حالى. وسىلاردىڭ تار قاپاستاعى جاعدايىن كورىپ تۇرعان مەن جىلاماعاندا كىم جىلايدى. ءبىر مەزگىل دالاعا شىعىپ، بويلارىن جازىپ شاپقىلاپ كەلۋلەرى دە جايىنا قالدى. – دەپ سول مەزەتتە ساقال-شاشىن جۇلىپ، ودان سايىن ويبايلاپ وكىرە جونەلەدى.
ءومىر بويى جۇرتتىڭ قوشەمەتىنە بولەنىپ، مىناداي ورەسىز، تۇيسىگى جوق ادامعا ءبىرىنشى كەزدەسكەن ءاپلاتون زىنداننىڭ قاقپاعىن بار كۇشىمەن قاعىپ – كۇزەتشىلەر قايداسىڭدار! مەنى تەز ارادا ەسكەندىرگە اپارىڭدار! مىنا كورسوقىرلىق پەن ناداندىق جايلاعان سۇمپايى زىنداننان جىلدام الىپ شىعىڭدار! شىدامىم جەتەتىن ەمەس ەسكەندىر پاتشا! امىرىڭە قۇلدىق! سەن نە بۇيىرساڭ دا سوعان كونۋگە ءازىرمىن – دەپ ايعاي سالادى.
كۇزەتشىلەر عۇلامانىڭ جان ىشقىندىرعان داۋىسىن ەستيدى دە، زىنداننان دەرەۋ الىپ شىعىپ ەسكەندىر پاتشانىڭ الدىنا اكەلەدى. التىن تاقتا وتىرعان ەسكەندىردى، ونىڭ قاسىندا وتىرعان ءبىر كەزدەگى شاكىرتى لۇقپان حاكىمدى كورەدى دە بوساعادان اتتاي بەرە ءوزى تاكاپپارلىقپەن مەنسىنبەگەن پاتشانىڭ الدىنا باس ۇرىپ جىعىلادى.
- جەر جاھاندى بيلەۋگە قۇشتار بولعان اسا قۇدىرەتتى ەسكەندىر پاتشا!
بۇرىن اقىل-كەڭەس بەرەتىن باس ءۋازىرىم بول دەپ ءوتىنىپ ەدىڭ. ول سوزىڭە قۇلاق اسپاعان مەنىكى ۇلكەن قاتەلىك بولىپتى. سول ءۇشىن كەشىرىم سۇرايمىن. ەندى بۇدان بىلاي اياعىڭا جىعىلاتىن قۇلىڭ بولىپ وتۋگە دە بارمىن. بىراق قاراڭعى، نادان ادامدارمەن بىرگە قاماپ، التىن ۋاقىتىمدى بوسقا وتكىزبە. ءوزىڭ دە ماڭايىڭا ونداي ناقۇرىس سۇمىرايلاردى جيناما. ارينە! مەنى قولعا تۇسىرۋگە سەنىڭ اقىلىڭ جەتپەيتىنىن بىلەتىن ەدىم. بىراق ساعان وسىنداي اقىلدى ۇيرەتكەن مىنا قاسىڭداعى سوقىر عوي! – دەپ زامانداسى، ءارى دوسى لۇقپان حاكىمنىڭ دە قولىن الىپ، ونىڭ الدىندا باس ءيىپتى. ۇلى عالىم پاتشانىڭ قاسىندا ويعا شومعان كەزىندە كوزىن جۇمىپ وتىرادى ەكەن. ەلىنە سىيلى عۇلامالار مەن پاراساتتى عالىمداردى اينالاسىنا توپتاستىرعان اقىلدى پاتشا وسىدان كەيىن جەر جاھاندى باعىندىرۋ ءۇشىن ۇلى جورىققا اتتانىپتى دەسەدى.
… حالىق اراسىندا لۇقپان حاكىمدى مىڭ جىل جاساعان ادام ەكەن دەيدى.
زامانداستارى – وسى جۇرت ءسىزدى نەگە مىڭ جىل ءومىر سۇرگەن دەپ ايتادى سونىڭ ماعىناسىن بىزگە ءتۇسىندىرىڭىزشى – دەگەن سۇراقتارىنا مىناداي جاۋاپ بەرىپتى.
- مەن وسى ۋاقىتقا دەيىن دە مىڭ جىل ءومىر ءسۇردىم، ءالى دە مىڭ جىلدىق
عۇمىرىم بار دەپ ويلايمىن. ويتكەنى، مەنىڭ ويشىل عالىمدارمەن، ەل-جۇرتى سىيلاعان جاقسى-جايساڭدارمەن بىرگە ءماجىلىس قۇرىپ، سۇحباتتاسقان ءاربىر ءساتىمنىڭ ءوزى ءبىر جىلعا تاتيدى – دەپ ايتقان ەكەن.
- حاننىڭ قىرىق ءۋازىرى بولعانىمەن، قىرىق كىسىلىك اقىلى بار. ال، قىرىق
تايپادان قۇرالعان ەلدى بيلەگەن پاتشانىڭ ءاربىر ۋازىرىندە قىرىق كىسىنىڭ اقىلى بولۋى شارت. بۇل بۇرىنعى وتكەن اتا-بابالارىمىزدان كەلە جاتقان قاسيەتتى ۇعىم – دەيتىن ەدى كوپتى كورگەن كونەكوز قاريالارىمىز.
شالقاربەك شايكەنۇلى كارىباەۆ
قاراعاندى قالاسى.
پىكىر قالدىرۋ