Boztöbe nemese Ombıdağı Qarjas auıldarınıñ tarihı
kerey.kz
Boztöbe – bwl on toğızınşı ğasırdıñ 40 jıldarında Ertis özeniniñ soltüstik jağalauınan orın tepken, qazirgi Ombı qalasınıñ promzona aumağına kiretin şağın ğana ormandı alañqayı bar döñesti jer osılay atalatın. Ombı qalası äli irgesin jaya qoymağan däuirde Boztöbe osı öñirdi ğasırlar boyı ata-qonıs etken qalıñ kerey işindegi Qwrman ruınıñ bayı Teljannıñ ağayındarımen birge köşip-qonatın jaylauı boldı. Qazirgi Ombı qalasınıñ ornalasqan aumağı bağızı zamanda Sibir jwrtına On hannıñ wrpaqtarı ielik etken Taybwğa-Tayşıq äuletteri twsında «Köşebe şiligi» atalatın edi desetin köneköz qariyalar. Mal jayılımına qolaylı, şöbi şüygin bwl jer sol kezde jergilikti patşı wlıqtarınıñ köz qwrtına aynala bastadı. Köktemde Ertis tasığanda Boztöbeniñ at şaptırım aynalasın su ala qoymaytın. Teljan bay auıl-aymağımen sol aymaqtağı Köközekti de jaylaytın. On toğızınşı ğasırdıñ ayağında bwl jerge Kulemzino temir jol stanciyası salındı. Kenesarı şamamen XIX ğasırdıñ 23-24 jıldarı osı Köközekte Aq boz auız attıñ üstinde twrıp Ertistiñ ekinşi jağalauındağı orıstıñ şirkeuin sadaqtıñ jebesimen däl közdep atıp krestiñ däl ortasındağı qañıltırdan ötkizip qadağan eken. Sibir qazaqtarınıñ arasında sol zamanda «qazaqta Kenesarıdan asqan mergen joq, jalğız özi jortıp kele jatqanda bir qosın qol kele jatqanday äser qaldıratın Ağıbaydan asqan aruaqtı batır joq» degen pikir qalıptasqan. Şirkeudiñ kresine qadalğan sadaqtıñ jebesi azamat soğısınan keyingi jıldarı da sonadaydan közge körinip twratın edi deytin qariyalar. Tarihta Bayanauıl okruginiñ ağa swltanı, odan bwrın 1851 jılğa deyin Batıs Sibir guberniyasınıñ ekinşi kazaçiy korpusında horunjiy bolıp qızmet atqarğan qazaqtan şıqqan märtebeli twlğalardıñ biri Mwsa Şormanovtıñ Ombıdağı kadet korpusında oqığanı belgili. Mwsa mırzanıñ äkesi Şorman Küşikwlı kadet korpusında oqıp jürgen balasınıñ hal-ahualın biluge kelgende Boztöbedegi Teljan baydıñ auılına toqtaydı eken. Teljan öz zamanında «Tölke – Kürsarı kerey» eliniñ bolısı bolğan kisi. Şormannıñ äkesi Küşiktiñ nağaşıları Kürsarı kerey eli. Qwrman ruı osı Kürsarı kereydiñ bir tarmağına jatadı. Ata – babaları XVII ğasırdıñ ortasında ejelden mekendegen Ombı oblısınıñ soltüstik öñirinen ığıstırılıp, XVIII ğasırdıñ basında ağayındarı bas biriktirip osı jerge qalanıñ irgesi qalanbastan bwrın jayğasqanın biletin Teljan bay zamannıñ ağımı qay bağıtqa bet alğanın boljap biletin jäne sol kezdegi dala şonjarlarına qarağanda közi aşıq adam bolatın. Ağa swltan lauazımın töre twqımınan şıqqan adamdarğa beruge tiisti patşanıñ jarlığınıñ dästürine qaramastan Edigewlı Şoñ bimen, Estemestiñ Eseneyimen tize qosıp olarğa bilikti bermey qara qazaqtıñ arasınan şıqqan el ağalarına ağa swltan lauazımın saylauğa sebepker bolğandardıñ biri Şorman bi de jay adam emes edi. Şormannıñ äkesi Küşik Tölke kerey işindegi Baysügir atasınan taraytın Es degen kisiniñ tuğan jieni. Onıñ şın esimi Estibay öz zamanında aynalasındağı oqiğalar men qwbılıstarğa sın közimen qarap ädil bağasın däl beretin turaşıldığı üşin el işinde «Es ağa» atanğan eken. Küşik Sätiwlı (azan şaqırıp qoyğan esimi Jwmabay) bala kezinen nağaşısı Estiñ tärbiesinde bolğan. Estiñ osınday qasietin biletin Säti balası Jwmabaydı sınau üşin kişkentay kezinde bergen eken.
Jwmabay jöninde el arasında mınaday äñgime bar. Nağaşısı Estiñ üyinde jürgende 4-5 jasar kezi eken. Bir küni auıldan jıraqta ösken şidiñ tübinde bir qolına külşe nanın wstap ülken däret sındırıp otırğan balanıñ üstinen qasında jolauşılap kele jatqan nağaşısı Espen birge bir top adam janınan ötedi. Balanıñ auıldan jıraqta nelikten yuwlay otırğanın bilgisi kelgen nağaşısı – Jien-au! Astıñ atası qwrmeti qwrannan da zor nan emes pe. Nan men näjisti aralastırıp auqattanıp otırğanıñ qalay, bwl künä emes pe – dep sınaydı.
Sol arada bala Jwmabay – Astıñ atası nan bolsa sonı qajetine jaratsın dep alla tağala adamğa eki tesik bergen. Qolımdağı rizığımdı bir tesikten, kirgizip, ekinşi tesikten şığarıp jatırmın. Osı swraqtı qoydıñız. Allanıñ aldında künäli bolu künähar bolatın jastan asqan sizge sın ba? Künähar bolatın jasqa äli jete qoymağan mağan sınba? – dep jauap qaytarıptı.
Jieniniñ mına jauabına riza bolğan nağaşısı – Äy! jienjan ay! Sen küşik keziñde osılay tauıp söyleysiñ, senen tuğan balalarıñ da küşiginde azulığa esesin jibere qoymas – dep rizaşılığın bildiripti. Osıdan keyin bala Jwmabayğa Küşik degen laqap esim jalğasıptı deytin şejireşi qariyalar. Küşik biden tuğan Şorman da on üş jasında bilik aytıp «bala Şorman – bi Şorman» atanğan desetin.
Batır hontayşınıñ tuğan qarındası Tölke Qarağwlqızınıñ Şegirekten taraytın wrpağı Baysügir äuletine jatatın Es sınşıdan Sağınay, odan pañ Nwrmağambet tuadı. Aqan seriniñ Qwlageri mert bolatın osı Sağınaydıñ asında atığay-qarauıl elimen birge twlpardıñ ölimine sebepşi bolğan ağayındı Batıraş-Qotıraş aynalasına tize batırudı qalıñ kerey jwrtımen birigudi qwp körgen pañ Nwrmağambetke – nağaşı jwrtım bir tilegimdı qwp köredi, jienniñ swrağanın beredi – dep bitispes daudıñ basın toqtatqan Şormanwlı Mwsa mırza ekendigin de bilgenimiz jön. Osı jağınan alğanda el men eldiñ birligi men tatulığın oylağan Mwsa mırzanıñ qazaq tarihında aşılmağan öreli de, parasattı isteri äli de tereñ zertteudi qajet etedi. Halqımızdıñ eki birdey tekti äuletinen tuğan Sätiwlı Küşiktiñ (Jwmabay) wrpaqtarı qazaq tarihında özindik qoltañbaların qaldırdı.
1822 it jılı Aqpatşanıñ «Sibir qazaqtarın bileu turalı» Jarlığı şıqtı. Osı Jarlıq küşine engennen keyin Reseydiñ ortalıq aymaqtarınan auqattı toptar men şirkeu qızmetkerleri jergilikti otarlauşı Ükimet pen kazak-orıstardıñ quattı äskeri küşine süyengendikten Sibir ölkesine qaray şwraylı jer ielenip qalu üşin bwrınğıdan da mol ağıldı. Bwlar jergilikti qazaqtar arasında «qaraşekpender» degen atauğa ie boldı. Kelimsekterdiñ Sibir ölkesine kelip orın tepkeni, jergilikti halıqtıñ jerin tartıp alıp ata qonısınan ığıstıruı saharanı emin-erkin jaylağan qazaq şonjarlarına oy saldı. Bwğan deyin Sibirde Tümen, Berezovsk (Qayıñtwra), Tarsk (Tarışı), Mar'yanovka (Mırzağwl), Kainsk (Qayıñbası, qazirgi Novosibirsk oblısınıñ qalası) jäne tağı basqa äskeri qamaldar salınğan bolatın.
Şorman bidiñ oyı Mwsa mırza patşanıñ äskeri qızmetinde wzaq jıldar jürip qalatın bolsa, el arasındağı abıroyın paydalanıp osı Ombı qalasınıñ mañayınan jaylı qonıs ielenip qalu edi. Bwl oyın balasına da aytqan bolatın. Mwsa mırza bolaşaqta osınday josparı bar ekenin, qajet bolsa mwnday jerdi satıp aluğa da nieti bar ekendigin gubernatordıñ özine, onıñ keñsesindegi bedeldi wlıqtarğa jetkizedi. Gubernator keñsesindegiler Şorman bi Ombığa kelgende ayaldap jürgen Boztöbeni nwsqaydı. Ol üşin 250 som sölkebaydı üş künniñ işinde qazınağa tölep, wnağan jerdi tez arada zañdastırıp alu kerek. Biraq, Boztöbe äzirşe özimen de, äkesi Şorman bimen de ejelden nietteri tüzu, aralas-qwralas bolğan Teljan baydıñ ieligine jatatın. Ol kezde eki jüz elu sölkebay taza kümis aqşanı taban astında tabu da oñay emes. Jaqsı eki attıñ qwnı bir somdıq taza kümis sölkebay. Birge tuğan bauırları Isa, Aujan men Mwstafanıñ mıñğırğan jılqıları bolğanımen, olardı qalalı jerdiñ bazarına äkelip pwlğa aynaldıru köp uaqıt aladı. Osınşalıq mol qarajat bwl öñirde Atığay işindegi Janwzaqtıñ Toqtamısınıñ balalarınan, Jaqsıbay baydan, Malay-Baqtıbay ruındağı Qazımbettiñ Toğjanınan (Ğabbas Toğjanovtıñ atası), Duadaq-Töbet eliniñ äldileri ağayındı Börtebay-Serkebay men Tastıbaydan şığadı. Teljan baydıñ özi de osılardıñ qatarında. Gubernatordıñ wsınğan jerin satıp alu üşin eñ aldımen Teljan baydıñ özimen kelisu kerek.
Qala mañınan jer satıp alu mäselesi jöninde Teljan bayğa öz oyınıñ şet jağasın bildirgen Mwsa mırza gubernatordıñ bwl jayında üş kün mwrsat bergenin jäne mwnşalıqtı qarajat tabuğa da qinalıp jürgenin aytadı. Patşanıñ qızmetinde jürgende kelimsektermen jayılımğa talasıp, olardan küştep tartıp alğan maldarı üşin dau-janjal şığarıp isti bolğan osı öñirdegi talay qazaqtarğa araşa bolıp qol wşın bergen Mwsanıñ igilikti isterine Teljan bay riza bolıp otıratın. Osınday köptegen qarapayım qazaq balasına tigizgen şarapatı, jomarttığı men qayırımdı isterine say Sibir qazaqtarı oğan erekşe qwrmet körsetip «Mwsa mırza» dep atadı. Sonımen qatar Mwsa Şormanwlınıñ eñ ülken igilikti isi, qazaq dalasındağı bolıstıq keñselerde is-qağazdarın jürgizu maqsatında Ombı qalasınan qazaq balalarına arnalğan pisar'lar dayındaytın şkola aşuğa belsene aralasqanın düyim qazaq jwrtı biletin.
Mwsa mırzanıñ tüpki oyın birden tüsingen Teljan bay – Mırza bwğan bola qamıqpa! Qajet bolsa eki jüz elu som sölkebaydı däl qazir özim tauıp beremin. Saharada mal bağıp wrpağımızdı ösirgen elmiz, sırtı tükti, işi boqtı jal-qwyrıqtar aman bolsın. Bwl jer tübinde ne qaraşekpenderdiñ, ne kelimsekterdiñ tabanınıñ astında qalatını ayan bolıp twr ğoy. Olarmen talasıp-tartısatın meniñ qolımda baylıq bolğanımen, däl öziñdey ormanday orıstıñ arasında jürip zor bedelge ie bolğan, äri patşanıñ qızmetin qara qazaqtıñ qamı üşin paydağa asıratınday biligimiz joq. Bügin bolmasa erteñ küşpen tartıp aladı. Osı qonısımızdı zañğa sıyğızıp ağayın-tuıstarıñdı köşirip äkelip mekendeseñ bwl jer bärimizge de jetedi – dep sandıqtan eki jüz elu som sölkebaydı alıp Mwsağa wsındı. Osılayşa qazaqşa jıl sanau boyınşa meşin jılı Mwsa Şormanov Teljan baydıñ rizaşılığın alğannan keyin gubernatordıñ pärmenimen der kezinde Boztöbeni öziniñ ieligine qarattı. Sol zamandağı qazaq baylarınıñ wrpaq qamı üşin bolaşaqtı boljay biletin osınday köregendigine eriksiz tañ qalasıñ.
Köp uaqıt ötkizbey Ombıdağı pisar'lar dayındaytın şkolanı bitirgen jäne «Tölke Kürsarı kerey bolısında eki jılday pisarlıq qızmet istegen atalas ağayını Atanwlı Kemeñgermen aqıldasıp, tuıstarımen birge osı jerdi qonıstanuğa aqıl-keñesin berdi. Alıstan boljay biletin Mwsanıñ tañdauı «Tölke Kürsarı kerey» bolısında aqıl-parasatımen mañayındağı jwrtqa abıroylı bolğan Kemeñgerge tüsui de tegin emesti. Ol kelesi jılı özimen birge ağası Balpañgerdi bas qılıp qarjas ruınan on şaqtı otbasın köşirip äkeldi. Ağayındarı köşip kelgen jılı Mwsa mırzanıñ twñğışı, qazaq auız ädebietiniñ fol'klorın jinağan şejireşi (ağartuşı dese de boladı), Ombı gimnaziyasınıñ tülegi Säken ağa (Saduaqas) osı auılda düniege keldi. Qır qazaqtarınıñ Ombı qalasınıñ kazaçiy bazarı men tälköşkesine (orıstıñ tolkuçka sözi) sauda-sattıq jasau üşin baratın jolında ornalasqan bwl auıl keyin «Auızdağı qarjas» degen atauğa ie boldı. Arada on şaqtı jıl salıp 40-50 üy (keybir qariyalar jetpiske juıq üy boldı deydi) şamasınday bolğan auıl Ombı qalasına jolsaparı tüsken Tarbağatay-Zaysan öñiriniñ, Torğay dalasınıñ qazaqtarı men qalada tanıstarı joq qırdıñ bayları üşin jata-jastana tünep şığuğa ıñğaylı, qalağa künde qatınaytın qonaqjay auıl adamdarınan aldın ala qalanıñ işindegi hal-jağdaydan aqparattar men saudağa qatıstı mälimetter aluğa qolaylı bolğandıqtan osı jerde birneşe kün twraqtaytın edi. Saudası döñgelengenine riza bolıp birneşe kün tünegen qır qazaqtarı on tiın jambas aqısın (şamamen sol kezeñdegi bir qoydıñ qwnı) da tölep qoyatın. Sodan beri el işinde miras bolıp «Ombı auzında qarjas bar, on tiınnan jambas bar» degen naqıl söz qaldı.
Arada jartı ğasır ötken soñ Ombı auzındağı Qarjas auılı da patşa wlıqtarınıñ tegeurindi ekpinimen bwl mekendi tastap basqa jerden orın tebuine tura keldi. Ertistiñ soltüstik jağalauın jaylağan auıldıñ orını ekonomikalıq salaları qarıştap ösip kele jatqan guberniya ortalığı üşin önerkäsip oşaqtarın şoğırlandıruğa asa qajetti, izdeseñ de taptırmaytın jer bolatın. Tağı da 1896 meşin jılı, qar suı erisimen Auızdağı Qarjas auılınıñ twrğındarı qazirgi Jarqın auılınan (bwl künde bwl auıldıñ da eski jwrtı qaldı) on bes şaqırım jerdegi, Ombıdan oñtüstikke qaray seksen şaqırım qaşıqtıqtağı kök terekteri men aq qayıñdarı bwralıp ösken Swlu şilikke qonıstandı. Osı jer Teke eliniñ bolısı Börtebaydıñ Şämeliniñ jaylauı bolatın. Şämeldiñ äkesi Täşim de birneşe jıl Teke eliniñ bolısı boldı. Täşimniñ äkesi Börtebay Mwsa mırzamen de, Atanwlı Kemeñgermen de tös qağısqan dos bolğan jäne Ombınıñ pisar'lar dayındaytın şkolasında birge oqıp onı bir sebeptermen soñına deyin bitire almay ketti. Ekeuiniñ arasındağı dostıqtı qwdalıqqa jalğastırudı dwrıs körgen Börtebay el bileu isine erte aralasa bastağan wlı Täşimge Auızdağı Qarjas auılınan Kemeñgerdiñ nemere tuısınıñ qızı Tänzilanı qalıñ malın berip ayttırıp alğan eken. Aqşa ruına jien bolğanı öz aldına, jeke basınıñ märttigi bir özine jetip artılatın tekti atanıñ balası Şämel jergilikti patşa wlıqtarınıñ qırına ilikken nağaşı jwrtınıñ tegisimen Bayan auılğa qonıs audaruın qwp körmegendikten,Toğjannıñ Saduaqasımen birlesip Qarjas auılınıñ adamdarın ata-meken jaylauı Swlu şilikke kelip qonıs teuip ornalasuına järdemin de tigizgen. Şämeldiñ osınday märttigine riza bolğan Düysebay Kemeñgerwlı (Kemeñgerden Düysebay, Düysenbay esimdi wldar tuadı) Şämelge astındağı bäygege qosıp jürgen küreñ besti atın sıyğa tartıptı. El jayğasıp, qwttı mekenine qonıstanğan jılı bwl auılda Ombı öñirine kisiligimen, aqıl-parasatımen atı şıqqan Kemeñger aqsaqaldıñ qara şañırağı Düysebaydıñ otbasında alaş jwrtınıñ ardaqtı azamatı, ädebietşi, birneşe ğılımi eñbekterdiñ avtorı, twñğış qazaq-orıs sözdigin qwrastırıp Mäskeu qalasında basıp şığarğan Qoşke (Qoşmwhamed) Kemeñgerov düniege keldi.
Birtalay jıldan keyin Swlu şiliktegi tal qayıñdar tabiğattıñ äserimen jerdiñ bederine oray kölbeu, jantayıp ösken ağaştarınıñ köptiginen «Qisıq ağaş» atandı. Jergilikti jerdiñ özine tän atauına qaray bwl öñirde Qızıl ağaş, Qara ağaş, Qıstau ağaş, Jalğız ağaş degen jer atauları jii kezdesedi. Bertin kele Swlu şilikti qonıstanğan Qarjas auılı qısqaşa «Qisıqtağı Qarjas» auılı atandı. Keybir tarihi derekterde bwl jer Wlı Qazan Töñkerisine deyin Teke bolısınıñ aumağına qarağandıqtan «Tekedegi Qarjas» dep te ataldı. Bwl jerler qazir Qazaqstannıñ şekarasına jaqın ornalasqan Ombı oblısı, Odesskiy audanındağı «Belostok» jäne «Cvetkovo» şaruaşılıqtarınıñ aumağına kiredi. Ombı qalasınıñ öz basında twraqtağan Qarjas balalarınan bölek osı öñirde qazirgi uaqıtta jüzge tarta janwyanı qwraytın Qarjas ruınıñ wrpaqtarı är salada qızmet etip, zaman talabına say şarua qojalığın damıtıp bay-quattı ömir keşude.
Bizdiñ Sepkray eli Qarjas wrpaqtarımen qwdandalı, nağaşılı-jien bolğanına da jüz jetpis jılğa tayap qalıptı. Olar Bayanauıl jaqtan qonıs audarıp, Ombınıñ tübindegi Boztöbege kelip eñ alğaş qazığın qaqqan atalardıñ wrpaqtarı. Büginde sonau patşa zamanında ata-qonısınan jer bölip bergen Teljan baydıñ jwrağattarımen miday aralasıp ketti. Söz arasında ayta ketkenimiz jön bolar – Teljan baydan Mwhamedjan, odan alaşorda qayratkeri quğın-sürgin qwrbanı bolğan Temirbolat Teljanov tuadı. Al, Temirbolattıñ jalğız wlı, tektilerdiñ twyağı, esimi Keñes Odağına äygili bolğan talanttı qazaq suretşi Qanapiya Temirbolatwlı Teljanov ekenin oqırmannıñ bilgeni dwrıs. Onıñ zañğar oyınan tuındağan tıñ igeru nauqanına baylanıstı jarıq körgen tabiğattıñ körinisi «Ata meken» kartinası ärbir adamğa oy salatın şığar.
Şalqarbek Käribaev, Sibir qazaqtarınıñ tarihın zertteuşi
kerey.kz
Pikir qaldıru