|  | 

Qazaq şejiresi

ALTIN ORDADAĞI 92 BAULI RULAR

Şıñğıshan özi bağındırğan alıp teritoriyanı törit wlına bölip bergende mwrageri ögedayğa Orhon özeninen batısqa qaray Tarbağatay taularına deyingi jerlerdi; şağatayğa Şığıs türkistan, Jetisu, Mauerannahrdı; Joşığa Ögedayğa qarastı jerlerdiñ batısı men Şağatay wlısınıñ soltüstik batısın berdi. Joşı wlısı keyin «Altın orda» dep ataldı, oğan qarastı halıqtardı «toqsan eki baulı özbek ( nemese qıpşaq) dep atadı, ol halıqtardıñ tizimi mınanday:
1. Mıñ. 2. Jüz. 3. Qırıq. 5. Jalayır. 6. Pray. 4. Ügajat
6. Pray. 7. Qoñırat. 8. Alşın, 9. Nayman. 10. Arğın. 11. Qıpşaq . 12. kalmak. 13. Frat. 14. Qırıqtık. 15. Torğauıt. 16. Burlan, . 17. Şımırşıq. 18 Qatağan 19. Käji. 20. Kenehas. 21. Bwyrat. 22. Oyrat2 3.Kiat 24. Bağlan. 25. Qıtay. 26. Qañlı. 27. Özbek (özinşe
28. Koyşı. 29. Bwlanşı. 30. Şabwt. 31. Joyut. 32. Selşauıt,33. Bayauıt. 34. Otarşı. 35. Arlat. 36. Kereyt. 37. Wnğwt. 38, Mañğıt, 39. Tanğwt. 40. Oymauıt. 41. Qaşat. 42. Merkit. 43. Burkat. 44. Qiyat. 45 Koralas, 46. Töralas. 47. Qırarab. 48. Ilaşı. 49. Şwbırğan. 50. Kışlak. 51. Oğlan. 52. Türkmen. 53. Dürmen, 54. Tabut. 55. Tama. 56. Maçad. 57. Kerderi. 58. Ramadan. 59. Kerey. 60. Naday. 61. Qafsana. 62. Qırğız. 63. Wyarşı. 64. Joyrat, 65 Üysin, 66. Jorğa. 67. Bataş. 68. Qoysın. 69. Moldız. 70. Täbel. 71. Tatar. 72. Teleu. 73. Bashal. 74. Nian. 75. Qazğan. 76. Şirin. 77. Wntan. 78. Qwrlat. 79. Şilkac. 80. Üykorğan. 81. Tarğın. 82. Jabu. 83. Suran. 84. Twrğak. 85. Mutiyan. 86. Kaska. 87. Majar. 88. Twşlık. 89. Şoran. 90. Şürşit. 91. Bahrşı. 92. Wyğwrat.
Moñğoldıq rular: Qoñırat, alşın, qatağan, keneges, qiyat, selşuit, bayauıt, arlat, mañğıt, qwralas, dürmen, jwriyat, üysin, qatarlı rular. Tağıda keñ mağınada Moñğol atanğan kereyt, merkit, nayman, jalayır, oñğıt, oyrat, qalmaq, buriyat, kürleuit, oymauıt, tatar qatarlı rular. Bwlar Moñğol jorığınan keyin auıp kelgen taypalar.
Al Qıpşaq, qañlı, türkimen,qırğızdar bwrınnan bar türki taypaları.
Osı rulardıñ işinde Qazaqta barı 35 ru taypa eken. Olar: Mıñ, qırıq, jwz bwlar şänişqılı arasında, jalayır, qoñırat, alşın, arğın, nayman, kerey, qıpşaq, qalmaq, torğauıt, qatağan, keneges, qiyat, qıtay, qañlı, bayauıt(baywlınıñ moñğolşa aytıluı), kereyt, oñğıt, mañğıt, oymauıt, merkit, qwralas, dürmen, tabın, tama, kerderi, ramadan, kerey, qırğız, üysin, teleu, kürleuit, majar, şürşit qatarlı rular. Bwlardıñ keyi derbes iri ru taypalıq odaqtar, keybiri sol odaqtardağı rular.
Arasındağı Qıtay, tañğıt, şürşitter Qıtaydı bilegen moñğol jäne twñğıs tektiler, olar keyin Moñğol äskerlerimen birge nemese basqa sebeptermen kelgender. Arab, joyt(evrey) olar din tarata kelgender, mısalı evreyler Hazar handığı kezinde kelgen rular deuge boladı.
Keybir ru attarı Moñğol imperiyası kezindegi äskeri qwrlımdardıñ atauınan şıqqan. Mısalı tabın elu, tama jazalauşı, twrğaq wzın boylılar, yabğw türikşe lauazım, baqırşı aspazdar, mıñ, jüz, qırıq degenderde äskeri sandıq wğımdar. Käsipke baylanıstı: ilanşı, otarşı, qırıqtıq.
Bir qızığı bwnda oyrat, buriyat, qalmaq isyaqtı rular jür, olar yuan' imperiyasına qarastı edi, zäyiri Altın orda teritoriyası Bayqal köline deyin bolğan boluıda mümkin. Al Kişi jüziñ köp sandı rularınıñ atı atalmaydı, olardıñ at atauımen wqsas ruları Sayan Altay, Hakasiya, Tiba jerinen tabıladı. Olar äli auıp kelmegende boluı mümkin.Ne Baywlı men alşınnıñ işinde ataluıda mümkin.
Osı rular Qazaqtan tıs özbek, qaraqalpaq, noğay, başqwrt,türkimen siaqtı wlıttar arasında da kezdesedi, qazaqta joğın solardan tabuğa boladı. Biraq osı rular tiziminiñ birneşe nwsqası bar!

Erzat Käribay.

Related Articles

  • “Töñkeris jasauğa maşıqtanğandar” kim? Qañtar qwpiyası aşılsa, saldarı ne boladı? Deputatpen swhbat

    “Töñkeris jasauğa maşıqtanğandar” kim? Qañtar qwpiyası aşılsa, saldarı ne boladı? Deputatpen swhbat

    Nwrbek TÜSİPHAN Qazaqstan parlamenti mäjilisiniñ deputatı, zañger Abzal Qwspan Azattıqqa swhbat berip otır. Astana, 26 qazan, 2023 jıl Qañtardı kim wyımdastırğanın bilik bile me, bilse nege aşıq aytpadı? Parlamentte nege Qañtar boyınşa tağı tıñdau ötpeydi? Prezident Toqaev Qañtar “töñkeris jasauğa äbden maşıqtanğan mamandardıñ jetekşiligimen” wyımdastırıldı dedi. Olar kimder? Mäjilis deputatı Abzal Qwspan osı swraqtarğa jauap berdi Azattıq: Abzal mırza, siz – Qañtar oqiğasına bir taraptan emes, jan-jağınan qarauğa mümkindik alğan adamsız. Eñ aldımen sol oqiğağa tikeley qatıstıñız, jwrttı alañğa şığuğa şaqırdıñız. Odan keyin qandı qırğında qamauğa alınğandardı bosatuğa at salısıp, zañger retinde de aralastıñız. Odan bölek mäjilis deputatı esebinde de jaña bir rakurstan qarap otırsız. Aytıñızşı, jan-jağınan qarağanda Qañtar oqiğasında sizge

  • Oljas Süleymenov. Men bilem!.. 

    Oljas Süleymenov. Men bilem!.. 

    Serik Erğali Suretter: madeniportal.kz jäne S.Erğali mwrağattarınan alındı. «YA znayu!..» kitabınan üzindi-audarma. OSIRIS ZAÑI I Biz adamzat tarihın öte naşar bilemiz. XIX ğasırdıñ basında Napoleon älemge Mısırdı aştı, al ğalımdar bwl eldiñ qirandıların zerttep, onıñ şamamen b.z.d. III mıñjıldıqqa tiesili ekenin anıqtadı. Sol kezde adamzat tarihı tağı da qos mıñjıldıqqa tereñdey tüsti. Birneşe mıñjıldıq bwrın (men bilem) adamzat (nemese onıñ keybir böligi) tañbalı jazudı qoldanıp, jazıp jürgen. Bwl bilimderdi qalpına keltiru arqılı biz XX ğasırdıñ basında jasandı türde üzilgen tilimizdiñ tarihına qatıstı qoljeter şındıqtı qayta tanuımızğa tura keldi. 1926 jılı Bakude ötken alğaşqı türkologiyalıq kongresten keyin türkologiya ğılım retinde qalıptasa almadı… …2018 jılı Nazarbaev meni äñgimelesu üşin Aqordağa şaqırdı. Ülken üsteldiñ basında

  • ABAQ ANA JÄNE TASBIKE ANA

    ABAQ ANA JÄNE TASBIKE ANA

    Mämi bi Jwrtbaywlınıñ şejiresinde aytıluınşa Kerey wlısınıñ arğı tegi – Şep, Sep, Baylau, Qoylau, Eldey, Köldey, Izen, Jusan sekildi taypalardan taraladı eken. Atalğan taypalardıñ birazı eski tarih betterinen kezdesse, endi bir bölimi qazirge deyin Kerey ruındağı atalardıñ esimi retinde atalıp keledi. Mwnıñ bir sebebin arğı tarihtağı atalardıñ atı öşpesin dep keyingi wrpaqtarınıñ atalar atın qayta jañğırtıp qoyğan dästürinen qarau kerek. Abaq atauına kelsek, arıda Kerey hanzadaları men hanışalarınıñ arasında Abaq, Abaqberdi, Abahan, Abaqtay, Abaqay, Abaq bike sındı esimder bolğan. Sol ata-apalarınıñ jolın jalğağan, tozıp ketken Kerey eliniñ basın qosıp, oğan äz ana bolğan Abaq esimdi qasietti ana ömirde bolğan adam. Qazaq tarihında ru atına aynalğan äz analar az bolmağan. Körnekti jazuşı,

  • Twrsın Jwmanbay «Üysinbay kitabı»

    Twrsın Jwmanbay «Üysinbay kitabı»

    Bwl Dağandel, Baqanas ölkesinen şıqqan bi Üysinbay Janwzaqwlı haqında qwrastırılıp jazılğan kitap. Tıñ tolıqtırılğan eñbekte bolıs Äldeke Küsenwlı, Dağandeli bolısınıñ basşıları men bilerimen qatar Äbdirahman Älimhanwlı Jünisov sındı aytulı twlğalar jaylı äñgime qozğalğan. Olardıñ el aldındağı eñbekteri, bilik, kesim – şeşimderi, halıq auzında qalğan qanattı sözderi men ömir joldarı, ata – tek şejiresi qamtılğan. Sonımen qatar mwrağat derekterindegi mälimetter keltirilgen. Kitapqa esimi engen erlerdiñ zamanı, üzeñgiles serikteri turalı jazılğan key maqalalar, jır –dastandar, üzindiler engen. Kitap qalıñ oqırman qauımğa arnalğan. Twrsın Jwmanbay «Üysinbay kitabı», - Jebe baspası, Şımkent qalası.134 bet tolıq nwsqasın tömendegi silteme arqılı oqi alasız. Üysinbay kitap kerey.kz

  • TARIH ĞILIMI QAZİR EZOTERIKALIQ TOPTARDIÑ  MENŞİGİNDE

    TARIH ĞILIMI QAZİR EZOTERIKALIQ TOPTARDIÑ  MENŞİGİNDE

         Şığıstanuşı-tarihşı Ömir Twyaqbaydıñ bwrında da «Qazaqqa qanday tarih kerek? Täuelsizdik kezeñinde jasalğan tarihi mistifikaciyalar hronikası» dep atalatın maqalasın  (22.05. 2025. Zhasalash.kz) oqıp em. Riza bolğam. Jaqında Ö. Twyaqbaydıñ «Qazaqstanda tarihi bwrmalaular men mifterge tosqauıl qoyudıñ joldarı» (02.10. 2025. Zhasalash.kz) attı tağı bir maqalasımen jäne tanıstıq. Öte özekti mäseleni köteripti. Tarihta orın alıp jürgen jağımsız jayttar turasında oy tolğaptı. Jurnalisterdi, blogerlerdi ayıptaptı. Tarihtan arnayı käsibi dayındığı joq, bärin büldirip boldı dep.  Keleñsizdikti toqtatudıñ naqtı joldarın wsınıptı. Bwğan da köñilimiz bek toldı. Äytse de tarihtı bwrmalauğa, öz ötirikterin nasihattauğa tek jurnalister men blogerler ğana emes, «arnayı käsibi dayındığı bar» «tarihşılardıñ» da «zor üles» qosıp jatqanın bayandap, aytılğan pikirdi odan äri örbitip, jalğastırayıq.

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: