|  | 

Qazaq şejiresi

ALTIN ORDADAĞI 92 BAULI RULAR

Şıñğıshan özi bağındırğan alıp teritoriyanı törit wlına bölip bergende mwrageri ögedayğa Orhon özeninen batısqa qaray Tarbağatay taularına deyingi jerlerdi; şağatayğa Şığıs türkistan, Jetisu, Mauerannahrdı; Joşığa Ögedayğa qarastı jerlerdiñ batısı men Şağatay wlısınıñ soltüstik batısın berdi. Joşı wlısı keyin «Altın orda» dep ataldı, oğan qarastı halıqtardı «toqsan eki baulı özbek ( nemese qıpşaq) dep atadı, ol halıqtardıñ tizimi mınanday:
1. Mıñ. 2. Jüz. 3. Qırıq. 5. Jalayır. 6. Pray. 4. Ügajat
6. Pray. 7. Qoñırat. 8. Alşın, 9. Nayman. 10. Arğın. 11. Qıpşaq . 12. kalmak. 13. Frat. 14. Qırıqtık. 15. Torğauıt. 16. Burlan, . 17. Şımırşıq. 18 Qatağan 19. Käji. 20. Kenehas. 21. Bwyrat. 22. Oyrat2 3.Kiat 24. Bağlan. 25. Qıtay. 26. Qañlı. 27. Özbek (özinşe
28. Koyşı. 29. Bwlanşı. 30. Şabwt. 31. Joyut. 32. Selşauıt,33. Bayauıt. 34. Otarşı. 35. Arlat. 36. Kereyt. 37. Wnğwt. 38, Mañğıt, 39. Tanğwt. 40. Oymauıt. 41. Qaşat. 42. Merkit. 43. Burkat. 44. Qiyat. 45 Koralas, 46. Töralas. 47. Qırarab. 48. Ilaşı. 49. Şwbırğan. 50. Kışlak. 51. Oğlan. 52. Türkmen. 53. Dürmen, 54. Tabut. 55. Tama. 56. Maçad. 57. Kerderi. 58. Ramadan. 59. Kerey. 60. Naday. 61. Qafsana. 62. Qırğız. 63. Wyarşı. 64. Joyrat, 65 Üysin, 66. Jorğa. 67. Bataş. 68. Qoysın. 69. Moldız. 70. Täbel. 71. Tatar. 72. Teleu. 73. Bashal. 74. Nian. 75. Qazğan. 76. Şirin. 77. Wntan. 78. Qwrlat. 79. Şilkac. 80. Üykorğan. 81. Tarğın. 82. Jabu. 83. Suran. 84. Twrğak. 85. Mutiyan. 86. Kaska. 87. Majar. 88. Twşlık. 89. Şoran. 90. Şürşit. 91. Bahrşı. 92. Wyğwrat.
Moñğoldıq rular: Qoñırat, alşın, qatağan, keneges, qiyat, selşuit, bayauıt, arlat, mañğıt, qwralas, dürmen, jwriyat, üysin, qatarlı rular. Tağıda keñ mağınada Moñğol atanğan kereyt, merkit, nayman, jalayır, oñğıt, oyrat, qalmaq, buriyat, kürleuit, oymauıt, tatar qatarlı rular. Bwlar Moñğol jorığınan keyin auıp kelgen taypalar.
Al Qıpşaq, qañlı, türkimen,qırğızdar bwrınnan bar türki taypaları.
Osı rulardıñ işinde Qazaqta barı 35 ru taypa eken. Olar: Mıñ, qırıq, jwz bwlar şänişqılı arasında, jalayır, qoñırat, alşın, arğın, nayman, kerey, qıpşaq, qalmaq, torğauıt, qatağan, keneges, qiyat, qıtay, qañlı, bayauıt(baywlınıñ moñğolşa aytıluı), kereyt, oñğıt, mañğıt, oymauıt, merkit, qwralas, dürmen, tabın, tama, kerderi, ramadan, kerey, qırğız, üysin, teleu, kürleuit, majar, şürşit qatarlı rular. Bwlardıñ keyi derbes iri ru taypalıq odaqtar, keybiri sol odaqtardağı rular.
Arasındağı Qıtay, tañğıt, şürşitter Qıtaydı bilegen moñğol jäne twñğıs tektiler, olar keyin Moñğol äskerlerimen birge nemese basqa sebeptermen kelgender. Arab, joyt(evrey) olar din tarata kelgender, mısalı evreyler Hazar handığı kezinde kelgen rular deuge boladı.
Keybir ru attarı Moñğol imperiyası kezindegi äskeri qwrlımdardıñ atauınan şıqqan. Mısalı tabın elu, tama jazalauşı, twrğaq wzın boylılar, yabğw türikşe lauazım, baqırşı aspazdar, mıñ, jüz, qırıq degenderde äskeri sandıq wğımdar. Käsipke baylanıstı: ilanşı, otarşı, qırıqtıq.
Bir qızığı bwnda oyrat, buriyat, qalmaq isyaqtı rular jür, olar yuan' imperiyasına qarastı edi, zäyiri Altın orda teritoriyası Bayqal köline deyin bolğan boluıda mümkin. Al Kişi jüziñ köp sandı rularınıñ atı atalmaydı, olardıñ at atauımen wqsas ruları Sayan Altay, Hakasiya, Tiba jerinen tabıladı. Olar äli auıp kelmegende boluı mümkin.Ne Baywlı men alşınnıñ işinde ataluıda mümkin.
Osı rular Qazaqtan tıs özbek, qaraqalpaq, noğay, başqwrt,türkimen siaqtı wlıttar arasında da kezdesedi, qazaqta joğın solardan tabuğa boladı. Biraq osı rular tiziminiñ birneşe nwsqası bar!

Erzat Käribay.

Related Articles

  • Ğalım Boqaş mereyli 50 jasta

    Ğalım Boqaş mereyli 50 jasta

    Altyn Magauina Bügin Atamızdıñ eñ jaqın şäkirtteriniñ biri, bizdiñ bauırımız, qazaqtıñ maqtan twtatın jastarınıñ biri Ğalım Boqaş mereyli 50 jasqa tolıp otır. Biz üşin bwl kün – jay ğana Ğalımnıñ tuğan kün emes, bwl – onıñ jartı ğasırlıq önegeli ömir jolınıñ, adal eñbeginiñ, biik parasat pen adamgerşiliginiñ merekesi. Biz Ğalımdı tek tereñ bilimi üşin emes, ülken jüregi üşin qadirleymiz. Ğalımnıñ älemniñ eñ bedeldi oqu orındarınıñ biri – Oksford universitetinde bilim alıp, “Azattıq radiosında jemisti eñbek etip, büginde Amerika Qwrama Ştattarınıñ memlekettik qızmetinde abıroylı jwmıs atqarıp jürgeni onıñ tabandılığınıñ, bilimge qwştarlığınıñ jäne eñbekqorlığınıñ ayqın körinisi. Alayda adamnıñ şınayı bağası onıñ qızmetimen nemese jetken jetistikterimen ğana ölşenbese kerek. Adamnıñ qadiri onıñ jüreginde,

  • Qazaq etnogeneziniñ dağdarısı ham jaña koncepciya

    Qazaq etnogeneziniñ dağdarısı ham jaña koncepciya

    Arma ağayın! Şağın saraptama Birinşi, qazaq etnogeneziniñ dağdarısı kele jatır. Dağdarısqa qarsı qazaq etnogeneziniñ jaña koncepciyasınıñ jasalmauı alañdatadı. Biz qazir 18 ğasırlardağı qazaq han-swltandarı qabıldağan etnogenezdik koncepciyasımen äli ömir sürip kele jatırmız. Odan keyingi üş ğasırda kolonizaciyalıq kiriptarlıq etnogenezdik jaña koncepciyanı qabıldauğa häm transformaciyalauğa mwrsat bermedi. Qoldanıstağı qazaq şejiresin aşıp qarañız, rular şejiresiniñ koncepciyası 18 ğasırlarda qabıldanğan mizamğa säykes keledi. Tipti şejiredegi atalıq rular sol ğasırdağı qandayda bir tarihi twlğadan (batırdan) bastau aladı nemese şejiredegi atı atalatın rular 18- ğasırğa barıp toqtaydı, arı qaray üzik-üzik. Bwl 18- ğasırdağı jaugerşilik zamannıñ talabına say swrıptalğan qazaq etnogeneziniñ körinisi edi. YAğni qazaq şejiresiniñ koncepciyası qazaq etnogeneziniñ modelin qalıptadı. Ekinşi, sayasi jäne mädeni şeşimderdiñ

  • El qorğanı – Almat Sardar

    El qorğanı – Almat Sardar

    Sardar Almat Tobabergenwlı – öz däuirinde el basqarğan, bedeldi twlğalardıñ biri bolğan. Ol Irğızda bolıs qızmetin atqarıp, halıq arasında sıylı adam retinde tanılğan. Almat Tobabergenwlınıñ erlik pen eldik toğısqan dara jolın keyin balaları Samırat pen Töremwratta jalğıstırdı. Al onıñ şöberesi Ğalımjan Äbdisalamov Europa men Orta Aziyağa tanımal qazaqtan şıqqan twñğış skripkaşı bolğan. HİH ğasırdıñ basında düniege kelip, sol ğasırdıñ soñğı on jıldığında ömirden ötken almat Tobabergenwlı basındağı biligi men bedelin eliniñ igiligine, jwrtınıñ twrmıs-tirşiligine arnalğan öz zamanınıñ aytulı twlğalarınıñ biri edi.  «Arjağı da ataqtı er…» Tağı bir jüz jıl äri jıljıp, HVİİİ ğasır tarihın paraqtasaq, ol kezeñde el basınan ötken qayğılı oqiğalar köp bolğanın köremiz, «aqtaban şwbırındı, alqaköl swlama» halqımızdı

  • Naurız merekesi qwrmetine Panfilov köşesindegi Sahnada «Än qanatındağı Naurız» attı dästürli önerde jürgen jas orındauşılardıñ än keşi ötti.

    Naurız merekesi qwrmetine Panfilov köşesindegi Sahnada «Än qanatındağı Naurız» attı dästürli önerde jürgen jas orındauşılardıñ än keşi ötti.

    Bügin Almatı qalası äkimdigi Mädeniet basqarmasınıñ wyımdastıruımen Panfilov köşesi boyındağı sahnada Naurız merekesine arnalğan «Än qanatındağı Naurız» attı jas orındauşılardıñ dästürli än keşi joğarı deñgeyde ötti. Almatı qalası HH ğasırdıñ 30-jıldarınan bastap wlt mädenietiniñ wyıtqısı, ordası qızmetin atqarıp keledi. Dästürli önerdiñ iri ökilderi, zertteuşileri osı qalada twrıp, eñbek etti. Qazir de professionaldıq tiptegi dästürli muzıkanıñ eñ iri oşağı – Almatı. Mwnda etnomuzıkanıñ belgili qayratkerleri, dästürli dombıraşı, qobızşı, sıbızğışı, änşi-termeşiler äzirleytin arnaulı orta jäne joğarı oqu orındarı, öner wjımdarı şoğırlanğan. Qazaq köne muzıka aspaptarınıñ jer betindegi jalğız muzeyi men elimizdegi jalğız dästürli öner teatrı da osında. Soñğı uaqıttarı Almatı qalasında dästürli önerdi nasihattap jürgen jas önerpazdardıñ arnayı än keşi ötpep edi.

  • Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti 

    Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti 

    Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: