|  | 

Qazaq şejiresi

ALTIN ORDADAĞI 92 BAULI RULAR

Şıñğıshan özi bağındırğan alıp teritoriyanı törit wlına bölip bergende mwrageri ögedayğa Orhon özeninen batısqa qaray Tarbağatay taularına deyingi jerlerdi; şağatayğa Şığıs türkistan, Jetisu, Mauerannahrdı; Joşığa Ögedayğa qarastı jerlerdiñ batısı men Şağatay wlısınıñ soltüstik batısın berdi. Joşı wlısı keyin «Altın orda» dep ataldı, oğan qarastı halıqtardı «toqsan eki baulı özbek ( nemese qıpşaq) dep atadı, ol halıqtardıñ tizimi mınanday:
1. Mıñ. 2. Jüz. 3. Qırıq. 5. Jalayır. 6. Pray. 4. Ügajat
6. Pray. 7. Qoñırat. 8. Alşın, 9. Nayman. 10. Arğın. 11. Qıpşaq . 12. kalmak. 13. Frat. 14. Qırıqtık. 15. Torğauıt. 16. Burlan, . 17. Şımırşıq. 18 Qatağan 19. Käji. 20. Kenehas. 21. Bwyrat. 22. Oyrat2 3.Kiat 24. Bağlan. 25. Qıtay. 26. Qañlı. 27. Özbek (özinşe
28. Koyşı. 29. Bwlanşı. 30. Şabwt. 31. Joyut. 32. Selşauıt,33. Bayauıt. 34. Otarşı. 35. Arlat. 36. Kereyt. 37. Wnğwt. 38, Mañğıt, 39. Tanğwt. 40. Oymauıt. 41. Qaşat. 42. Merkit. 43. Burkat. 44. Qiyat. 45 Koralas, 46. Töralas. 47. Qırarab. 48. Ilaşı. 49. Şwbırğan. 50. Kışlak. 51. Oğlan. 52. Türkmen. 53. Dürmen, 54. Tabut. 55. Tama. 56. Maçad. 57. Kerderi. 58. Ramadan. 59. Kerey. 60. Naday. 61. Qafsana. 62. Qırğız. 63. Wyarşı. 64. Joyrat, 65 Üysin, 66. Jorğa. 67. Bataş. 68. Qoysın. 69. Moldız. 70. Täbel. 71. Tatar. 72. Teleu. 73. Bashal. 74. Nian. 75. Qazğan. 76. Şirin. 77. Wntan. 78. Qwrlat. 79. Şilkac. 80. Üykorğan. 81. Tarğın. 82. Jabu. 83. Suran. 84. Twrğak. 85. Mutiyan. 86. Kaska. 87. Majar. 88. Twşlık. 89. Şoran. 90. Şürşit. 91. Bahrşı. 92. Wyğwrat.
Moñğoldıq rular: Qoñırat, alşın, qatağan, keneges, qiyat, selşuit, bayauıt, arlat, mañğıt, qwralas, dürmen, jwriyat, üysin, qatarlı rular. Tağıda keñ mağınada Moñğol atanğan kereyt, merkit, nayman, jalayır, oñğıt, oyrat, qalmaq, buriyat, kürleuit, oymauıt, tatar qatarlı rular. Bwlar Moñğol jorığınan keyin auıp kelgen taypalar.
Al Qıpşaq, qañlı, türkimen,qırğızdar bwrınnan bar türki taypaları.
Osı rulardıñ işinde Qazaqta barı 35 ru taypa eken. Olar: Mıñ, qırıq, jwz bwlar şänişqılı arasında, jalayır, qoñırat, alşın, arğın, nayman, kerey, qıpşaq, qalmaq, torğauıt, qatağan, keneges, qiyat, qıtay, qañlı, bayauıt(baywlınıñ moñğolşa aytıluı), kereyt, oñğıt, mañğıt, oymauıt, merkit, qwralas, dürmen, tabın, tama, kerderi, ramadan, kerey, qırğız, üysin, teleu, kürleuit, majar, şürşit qatarlı rular. Bwlardıñ keyi derbes iri ru taypalıq odaqtar, keybiri sol odaqtardağı rular.
Arasındağı Qıtay, tañğıt, şürşitter Qıtaydı bilegen moñğol jäne twñğıs tektiler, olar keyin Moñğol äskerlerimen birge nemese basqa sebeptermen kelgender. Arab, joyt(evrey) olar din tarata kelgender, mısalı evreyler Hazar handığı kezinde kelgen rular deuge boladı.
Keybir ru attarı Moñğol imperiyası kezindegi äskeri qwrlımdardıñ atauınan şıqqan. Mısalı tabın elu, tama jazalauşı, twrğaq wzın boylılar, yabğw türikşe lauazım, baqırşı aspazdar, mıñ, jüz, qırıq degenderde äskeri sandıq wğımdar. Käsipke baylanıstı: ilanşı, otarşı, qırıqtıq.
Bir qızığı bwnda oyrat, buriyat, qalmaq isyaqtı rular jür, olar yuan' imperiyasına qarastı edi, zäyiri Altın orda teritoriyası Bayqal köline deyin bolğan boluıda mümkin. Al Kişi jüziñ köp sandı rularınıñ atı atalmaydı, olardıñ at atauımen wqsas ruları Sayan Altay, Hakasiya, Tiba jerinen tabıladı. Olar äli auıp kelmegende boluı mümkin.Ne Baywlı men alşınnıñ işinde ataluıda mümkin.
Osı rular Qazaqtan tıs özbek, qaraqalpaq, noğay, başqwrt,türkimen siaqtı wlıttar arasında da kezdesedi, qazaqta joğın solardan tabuğa boladı. Biraq osı rular tiziminiñ birneşe nwsqası bar!

Erzat Käribay.

Related Articles

  • Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti 

    Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti 

    Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin

  • Tek tilge baylanıstı…

    Tek tilge baylanıstı…

    Qazaq Respublikasında bir ğana memlekettik til bar. Ol- qazaq tili. Qazaq tilinen basqa eşbir ekinşi tilge memlekettik märtebe berilmeui kerek! Otız jıldan astam uaqıttan beri geosayasi ahualdı sıltauratıp keldik. Endi bizdiñ de minezimizdi häm mısımızdı körsetetin uaqıt keldi. QR-nıñ azamatı häm salıq tapsıruşı qatardağı twrğını retinde talap etemin! Aldağı bes jılda Qazaq Respublikasında eleuli demografiyalıq özgerister boladı. Atap aytqanda 2030 jılınan keyin qazaqtardıñ respublikadağı jalpı ülesi 80-85% ke deyin artadı. Slavyan halıqtarınıñ ösimi azayıp 10%-ğa deyin tüsedi. Esesine eldegi türkitildes özbek, tatar, wyğırlardıñ ösimi eselep ösip tipti 10-15 jılda orıstardıñ ornın basıp ozuı mümkin. Sol kezde Qazaq Respublikasındağı jalpı türkitildes halıqtardıñ üles salmağı 85-90% ke jetedi. Nätijesinde qazaq mektepteriniñ sanı,

  • “Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin.

    “Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin.

    “Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin. “Jaña konstituciyanıñ” 9-bap 2-tarmağı twrğanda qwjattar eşqaşan qazaqşa jasalmaydı. Tek audarma tili bolıp qaladı. Sebebi memlekettik byurokratiya 9-baptıñ 2-tarmağına süyenip, is-qağazdardı orısşa jasap üyrengen. Sol sebepti is-qağazdıñ bäri aldımen orısşa jasaladı, keyin qazaqşağa qalay bolsa solay audarıladı. Sol sebepti 1-tarmaqtıñ bolğanı qazaq tiliniñ nağız memlekettik til märtebesinde boluına eş kömektese almaydı. Bir ğana jolı bar: konstituciyada memlekettik til de, resmi til de – qazaq tili dep tayğa tañba basqanday jazılıp twruı kerek. Qwjattıñ memlekettik tildegi nwsqasınıñ ğana zañdı küşi boluı tiis. Sol kezde basqa tilderdegi nwsqası jay audarması boladı. Sol kezde ğana qazaq

  • Memlekettik til: Qauqarlı ma, älde äli de deklaraciya ma?

    Memlekettik til: Qauqarlı ma, älde äli de deklaraciya ma?

     Serik Erğali Suretter: aqmeshit-zhastary.kz, democrat.kz sayttarınan alındı. Ata Zañ jobasınıñ talqısı Qazaqstandağı eñ sezimtal, eñ wzaq talqılanıp kele jatqan mäseleniñ biri — memlekettik tildiñ naqtı märtebesi. Konstituciyada qazaq tili memlekettik til dep jazılğanına otız jıldan astı. Alayda qoğamdağı şınayı swraq äli de aşıq: qazaq tili — basqarudıñ tili me, älde simvoldıq märtebedegi til me? Til mäselesi nelikten şeşilmey keledi? Sebebi biz wzaq uaqıt boyı tilge: – mädeni qwndılıq retinde ğana qarap keldik; – onı memlekettik basqaru tili retinde naqtı bekitpedik. Nätijesinde: – Konstituciyada bir mätin, – täjiribede basqa jağday qalıptastı. Bwl qayşılıq tildiñ emes, konstituciyalıq ayqındıqtıñ älsizdiginen tuındadı. 9-baptağı bastı tüyin Joba boyınşa: 1. Qazaqstan Respublikasınıñ memlekettik tili – qazaq tili. 2. Memlekettik wyımdarda

  • “Töñkeris jasauğa maşıqtanğandar” kim? Qañtar qwpiyası aşılsa, saldarı ne boladı? Deputatpen swhbat

    “Töñkeris jasauğa maşıqtanğandar” kim? Qañtar qwpiyası aşılsa, saldarı ne boladı? Deputatpen swhbat

    Nwrbek TÜSİPHAN Qazaqstan parlamenti mäjilisiniñ deputatı, zañger Abzal Qwspan Azattıqqa swhbat berip otır. Astana, 26 qazan, 2023 jıl Qañtardı kim wyımdastırğanın bilik bile me, bilse nege aşıq aytpadı? Parlamentte nege Qañtar boyınşa tağı tıñdau ötpeydi? Prezident Toqaev Qañtar “töñkeris jasauğa äbden maşıqtanğan mamandardıñ jetekşiligimen” wyımdastırıldı dedi. Olar kimder? Mäjilis deputatı Abzal Qwspan osı swraqtarğa jauap berdi Azattıq: Abzal mırza, siz – Qañtar oqiğasına bir taraptan emes, jan-jağınan qarauğa mümkindik alğan adamsız. Eñ aldımen sol oqiğağa tikeley qatıstıñız, jwrttı alañğa şığuğa şaqırdıñız. Odan keyin qandı qırğında qamauğa alınğandardı bosatuğa at salısıp, zañger retinde de aralastıñız. Odan bölek mäjilis deputatı esebinde de jaña bir rakurstan qarap otırsız. Aytıñızşı, jan-jağınan qarağanda Qañtar oqiğasında sizge

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: